Geschiedenis van het Publiekrecht
Lesaffer, R. (2024). De rechtstaat: Een geschiedenis van het
westen. Owl Press.
Table of Contents
Geschiedenis van het Publiekrecht......................................................1
1: De overhaaste triomftocht vh westerse constitutionele model...............................1
Deel 1: De dynastieke vorstenstaat van het ancien régime (1492-
1775)............................................................................................25
2: De crisis vd respublica Christiana en de opkomst vd soevereine staat.................27
4: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715).52
5: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving & absolutisme (1661-1715). . .69
6: De Britse Revolutie (1640-1701)...........................................................................82
Deel 2: Natiestaten & wereldrijken (1775-1914)............................107
7: De Amerikaanse Revolutie (1763-1803).............................................................107
8: De Franse Revolutie (1789-1815).......................................................................129
9: De Belgische Revolutie en de vorming vd burgerlijke natiestaat........................157
10: Imperialisme en kolonialisme (1798-1920).......................................................184
Deel 3: De oorlog om de wereld en de Pax Americana (1914-1991). 205
11: De Russische Revolutie (1917-1991)................................................................206
12: De Noord-Atlantische Revolutie I: Internationaal recht & mensenrechten.........225
13: De Noord-Atlantische Revolutie II: De sociale welvaartsstaat...........................246
1: De overhaaste triomftocht vh westerse constitutionele model
1. Het einde vd Koude Oorlog & het Charter voor een
Nieuw Europa
De Conferentie voor Veiligheid & Samenwerking in Europa tussen Helsinki &
Parijs
= conferentie tussen 19 & 21 november 1990, waar leiders v 32 Europese landen
(& VS & Canada) in Parijs samenkwamen voor de tweede top vd CVSE
1e top: Helsinki, 1975 tijdens KO
- Slotakte v Helsinki (1975):
- Doel: voorwaarden te scheppen voor vreedzaam samenleven tss de 2
vijandige blokken in Europa:
o Westerse blok: geleid door VS met vrije democratieën
o Communistische Oostblok: geleid door SU
Betekenis v 2e top:
- Fundamenteel anders dan top v Helsinki:
o KO was op zn einde
o Communistische regimes in O-& Centraal-Europa waren ingestort
o Berlijnse Muur gevallen
o Duitsland hervormd & herenigd
- Vond plaats terwijl er spanning was in Midden-Oosten (dreigende
Golfoorlog, waarin Saddam Hoessein net Koeweit was binnengevallen)
o MAAR, toch feestelijke gelegenheid door het vieren v overwinning
vd liberale democratie
1
, - 34 aanwezige leiders (maar vooral big 5: VS, SU, GB, Fr, Duitsland):
hadden 1,5j aan intensieve diplomatie achter de rug wilden politieke,
economische, & juridische orde v Europa grondig herzien
Doel vd Conf:
- Strijd vd KO officieel beëindigen
- Nieuw constitutioneel systeem voor Europa opbouwen
resultaat: Charter voor een Nieuw Europa (21 nov 1990)
- Charter bevestigde idealen v Helsinki, MAAR stond inhoudelijk voor
tegenovergestelde:
o Waar Helsinki nog vrede tss blokken zocht, vierde Parijs het einde
vd blokken
o Bush: Europe Whole & Free
- Verklaarde dat toekomst vh continent gebaseerd zou zijn op
o Meerpartijendemocratie
o Mensenrechten
o Rechtstaat
o Vrijemarketconomie
Westerse model als enige juiste weg naar vrede & vrijheid in Europa
Thomas Geboren in een Joodse familie in wat nu Slowakije is.
Buergenth 5j in getto v Kielce, Auschwitz, & Sachsenhausen (WOII)
al Na oorlog geemigreerd naar VS, werd rechtsgeleerde en mensenrechtenspecialist
Juni 1990: expert voor Amerikaanse delegatie op de Conferentie v Kopenhagen (CVSE)
- Hielp tekst schrijven te die de basis legde voor Charter v Parijs (1990)
2000–2010: rechter bij Internationaal Gerechtshof in DH
George Oud gevechtspiloot in WOII, daarna actief in olie-industrie in Texas
H.W. Bush Politieke carrière als Republikein:
- Congreslid, VN-ambassadeur, CIA-directeur, vicepresident (onder Ronald Reagan,
1981–1989)
- President van de VS (1989–1993)
Leidde VS tijdens overgang vd KO naar nieuwe wereldorde
Vader v George W. Bush, president 2001–2009
Michail Studeerde in Moskou, carrière binnen Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU)
Gorbatsjov 1985: secretaris-generaal vd CPSU
Introduceerde:
- Perestrojka (economische hervormingen)
- Glasnost (openheid, transparantie)
1988: staatshoofd vd USSR
1991: trad af & droeg macht over aan Boris Jeltsin
Sleutelfiguur in einde vd KO
François 1e socialistische president v Frankrijk (1981–1995)
Mitterrand Aanvankelijk twijfelend tegenover Duitse eenmaking, maar steun in ruil voor versnelde
Europese monetaire integratie
Grote rol id vorming vd EU & eurozone
Helmut Leider vd CDU in Duitsland
Kohl Bondskanselier vd BRD v 1982 tot 1997
Streefde naar Duitse eenheid (samenwerking Bush & Gorbatsjov)
Hereniging DE onder zijn leiding (3 oktober 1990)
Speelde centrale rol id Europese integratie & overgang v Oost naar West
Margaret Premier vh VK (1979–1990), leider vd Conservative Party
Thatcher Bekend als de “Iron Lady”
Aanvankelijk sceptisch over Duitse eenmaking, maar bleef loyaal ad VS & Bush.
2
, Wilde een verenigd Duitsland stevig verankerd ih Westen (NATO & EU)
Aanwezig bij CVSE-top v Parijs, vlak voor haar aftreden
Fukuyama & het einde vd geschiedenis
1989: The National Interest – The End of History?
- Probeerde betekenis vd val vh communisme te verklaren
- Val vd Berlijnse Muur & Charter v Parijs betekenden volgens hem het einde
vd grote ideologische strijd vd 20e E
Stelling:
- Volgens hem:
o Liberale democratie & vrijemarkteconomie hadden definitief
gewonnen
o Communisme had zijn aantrekkingskracht verloren
o Er was geen geloofwaardige tegenstander meer
geschiedenis als ideologische strijd was voorbij
- Gebaseerd op Hegel:
o Zag geschiedenis als proces naar vrijheid
o Fukuyama interpreteerde dat het liberale democratische systeem
het eindpunt v die evolutie was
liberale democratie zou zich wereldwijd verspreiden
MAAR, nuance:
- Beweerde dat er geen conflicten meer zouden zijn, maar dat er geen
ideologische alternatieven overbleven
- Wees wel op nieuwe spanningen: religieus fundamentalisme, nationalisme,
milieu, & technologie (zag dit als posthistorische conflicten – geen
fundamentele bedreigingen voor het liberale model)
Gorbatsjovs hervormingen id SU
KO & overwinning vh Westen over het communisme val SU
1985: aanstelling v Gorbatsjov als nieuwe leider CPSU (jongste leiders sinds
Stalin)
- Stond bekend als hervormingsgezind, overtuigd marxist-leninist
- Uitdagingen bij aanvang:
o Verouderde technologische achterstand tov Westen
o Peperduur nieuw wapenwedloop
confrontatie met verslechterde economische situatie & ideologische
heroriëntatie
- Beleid: drievoudige visie over toekomst vd SU:
o Nood aan hervormingen in productie id landbouw & industrie
o Meer ruimte creëren voor debat, inbreng v onderop & persoonlijke
vrijheid
o Betre relaties met W
- Hervormingspolitiek:
o Perestrojka (herstructurering vd economie)
Geleidelijke herstructurering met ad-hocmaatregelen die de
bedrijven in landbouw, mijnbouw, & industrie meer vrijheid
gaven om te kiezen met wie te handelen
o Glasnost (politieke liberaliseringsprogramma)
Inspraak & vrijheid (tegen corruptie & incompetentie)
3
, Leidde tot halfvrije verkiezingen voor Congres v
Volksafgevaardigden (nieuw parlement v SU, aanmelding
andere kandidaten dan officiële kandidaat vd partij)
MAAR: blok conservatieven v blok liberale hervormers
Gorbatsjov in middenpositie
o Betere relatie met Westen/Nieuwe politieke denken in internationale
aangelegenheden
Gorbatsjov & het einde vd KO
Nieuwe politieke denken in internationale aangelegenheden (betere relatie met
W):
- Globale uitdagingen (nucleaire proliferatie, milieu, migratie, & armoede)
- Nood aan samenwerking (wereld werd meer v elkaar afhankelijk) zo
urgent dat ze de klassenstrijd in schaduw plaatsen
Beleid v Gorbatsjov: (charmeoffensief)
- Eerste 3j: verbeteren bilaterale relatie tss VS & SU (rechtstreeks dialoog
met Reagan)
o Intermediate-Range Nuclear Forces (1987): INF-verdrag, voor het
verwijderen v alle middellangeafstandsraketten uit Europa
(opgezegd door Trump in 2018)
o Strategic Arms Reduction Treaty (1991): START I-verdrag, voor
vermindering v langeafstandsraketten
o Terugtrekking Rode Leger uit Afghanistan
einde aan nieuwe wapenwedloop
- Later: verbeteren relatie met West-Europese bondgenoten (economische
belangstelling)
o Niet US, want: diverse resoluties vh Amerikaans Congres
verhinderden Reagan om betere handelsrelaties of kredieten toe te
staan zolang SU niet voldeed aan bepaalde standaarden v
mensenrechten of onafhankelijkheid v satellietstaten
o Ook voor toegang westerse technologie
Het Gemeenschappelijke Europese Huis & de ineenstorting vh communisme in
Oost- & Centraal-Europa
Vrees v Europa dat nucleaire ontwapening v Amerika het beschermde W-Europa
verzwakte, terwijl Sovjetleger intact bleef
Charmeoffensief in W-Europa (1988):
- Verregaande & desnoods eenzijdige conventionele ontwapening in Europa
o E.g. eenzijdige reductie vh SU-leger met 500 000 manschappen
o Onderhandelingen NAVO & Warschaupact voor drastische
conventionele ontwapening in Europa Conventional Forces
Europe (CFE-verdrag)
- Communistische partijen in O-Europese satellietstaten mochten hun eigen
weg naar communisme zoeken
o Breuk met Breznjevdoctrine: socialistische landen hadden het recht
om een zusterregime dat werd bedreigd door binnenlandse of
buitenlandse agitatie met geweld in het zadel te houden (cf. liberale
hervormingen tijdens Praagse Lente)
Niet om hen ten val te brengen, WANT kon hem niet
voorstellen dat het volk tegen de stroom vd geschiedenis zou
ingaan & de communisten zouden wegstemmen (hoopte op
4
Lesaffer, R. (2024). De rechtstaat: Een geschiedenis van het
westen. Owl Press.
Table of Contents
Geschiedenis van het Publiekrecht......................................................1
1: De overhaaste triomftocht vh westerse constitutionele model...............................1
Deel 1: De dynastieke vorstenstaat van het ancien régime (1492-
1775)............................................................................................25
2: De crisis vd respublica Christiana en de opkomst vd soevereine staat.................27
4: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: de dynastieke vorstenstaat (1643-1715).52
5: Het ancien régime onder Lodewijk XIV: wetgeving & absolutisme (1661-1715). . .69
6: De Britse Revolutie (1640-1701)...........................................................................82
Deel 2: Natiestaten & wereldrijken (1775-1914)............................107
7: De Amerikaanse Revolutie (1763-1803).............................................................107
8: De Franse Revolutie (1789-1815).......................................................................129
9: De Belgische Revolutie en de vorming vd burgerlijke natiestaat........................157
10: Imperialisme en kolonialisme (1798-1920).......................................................184
Deel 3: De oorlog om de wereld en de Pax Americana (1914-1991). 205
11: De Russische Revolutie (1917-1991)................................................................206
12: De Noord-Atlantische Revolutie I: Internationaal recht & mensenrechten.........225
13: De Noord-Atlantische Revolutie II: De sociale welvaartsstaat...........................246
1: De overhaaste triomftocht vh westerse constitutionele model
1. Het einde vd Koude Oorlog & het Charter voor een
Nieuw Europa
De Conferentie voor Veiligheid & Samenwerking in Europa tussen Helsinki &
Parijs
= conferentie tussen 19 & 21 november 1990, waar leiders v 32 Europese landen
(& VS & Canada) in Parijs samenkwamen voor de tweede top vd CVSE
1e top: Helsinki, 1975 tijdens KO
- Slotakte v Helsinki (1975):
- Doel: voorwaarden te scheppen voor vreedzaam samenleven tss de 2
vijandige blokken in Europa:
o Westerse blok: geleid door VS met vrije democratieën
o Communistische Oostblok: geleid door SU
Betekenis v 2e top:
- Fundamenteel anders dan top v Helsinki:
o KO was op zn einde
o Communistische regimes in O-& Centraal-Europa waren ingestort
o Berlijnse Muur gevallen
o Duitsland hervormd & herenigd
- Vond plaats terwijl er spanning was in Midden-Oosten (dreigende
Golfoorlog, waarin Saddam Hoessein net Koeweit was binnengevallen)
o MAAR, toch feestelijke gelegenheid door het vieren v overwinning
vd liberale democratie
1
, - 34 aanwezige leiders (maar vooral big 5: VS, SU, GB, Fr, Duitsland):
hadden 1,5j aan intensieve diplomatie achter de rug wilden politieke,
economische, & juridische orde v Europa grondig herzien
Doel vd Conf:
- Strijd vd KO officieel beëindigen
- Nieuw constitutioneel systeem voor Europa opbouwen
resultaat: Charter voor een Nieuw Europa (21 nov 1990)
- Charter bevestigde idealen v Helsinki, MAAR stond inhoudelijk voor
tegenovergestelde:
o Waar Helsinki nog vrede tss blokken zocht, vierde Parijs het einde
vd blokken
o Bush: Europe Whole & Free
- Verklaarde dat toekomst vh continent gebaseerd zou zijn op
o Meerpartijendemocratie
o Mensenrechten
o Rechtstaat
o Vrijemarketconomie
Westerse model als enige juiste weg naar vrede & vrijheid in Europa
Thomas Geboren in een Joodse familie in wat nu Slowakije is.
Buergenth 5j in getto v Kielce, Auschwitz, & Sachsenhausen (WOII)
al Na oorlog geemigreerd naar VS, werd rechtsgeleerde en mensenrechtenspecialist
Juni 1990: expert voor Amerikaanse delegatie op de Conferentie v Kopenhagen (CVSE)
- Hielp tekst schrijven te die de basis legde voor Charter v Parijs (1990)
2000–2010: rechter bij Internationaal Gerechtshof in DH
George Oud gevechtspiloot in WOII, daarna actief in olie-industrie in Texas
H.W. Bush Politieke carrière als Republikein:
- Congreslid, VN-ambassadeur, CIA-directeur, vicepresident (onder Ronald Reagan,
1981–1989)
- President van de VS (1989–1993)
Leidde VS tijdens overgang vd KO naar nieuwe wereldorde
Vader v George W. Bush, president 2001–2009
Michail Studeerde in Moskou, carrière binnen Communistische Partij van de Sovjet-Unie (CPSU)
Gorbatsjov 1985: secretaris-generaal vd CPSU
Introduceerde:
- Perestrojka (economische hervormingen)
- Glasnost (openheid, transparantie)
1988: staatshoofd vd USSR
1991: trad af & droeg macht over aan Boris Jeltsin
Sleutelfiguur in einde vd KO
François 1e socialistische president v Frankrijk (1981–1995)
Mitterrand Aanvankelijk twijfelend tegenover Duitse eenmaking, maar steun in ruil voor versnelde
Europese monetaire integratie
Grote rol id vorming vd EU & eurozone
Helmut Leider vd CDU in Duitsland
Kohl Bondskanselier vd BRD v 1982 tot 1997
Streefde naar Duitse eenheid (samenwerking Bush & Gorbatsjov)
Hereniging DE onder zijn leiding (3 oktober 1990)
Speelde centrale rol id Europese integratie & overgang v Oost naar West
Margaret Premier vh VK (1979–1990), leider vd Conservative Party
Thatcher Bekend als de “Iron Lady”
Aanvankelijk sceptisch over Duitse eenmaking, maar bleef loyaal ad VS & Bush.
2
, Wilde een verenigd Duitsland stevig verankerd ih Westen (NATO & EU)
Aanwezig bij CVSE-top v Parijs, vlak voor haar aftreden
Fukuyama & het einde vd geschiedenis
1989: The National Interest – The End of History?
- Probeerde betekenis vd val vh communisme te verklaren
- Val vd Berlijnse Muur & Charter v Parijs betekenden volgens hem het einde
vd grote ideologische strijd vd 20e E
Stelling:
- Volgens hem:
o Liberale democratie & vrijemarkteconomie hadden definitief
gewonnen
o Communisme had zijn aantrekkingskracht verloren
o Er was geen geloofwaardige tegenstander meer
geschiedenis als ideologische strijd was voorbij
- Gebaseerd op Hegel:
o Zag geschiedenis als proces naar vrijheid
o Fukuyama interpreteerde dat het liberale democratische systeem
het eindpunt v die evolutie was
liberale democratie zou zich wereldwijd verspreiden
MAAR, nuance:
- Beweerde dat er geen conflicten meer zouden zijn, maar dat er geen
ideologische alternatieven overbleven
- Wees wel op nieuwe spanningen: religieus fundamentalisme, nationalisme,
milieu, & technologie (zag dit als posthistorische conflicten – geen
fundamentele bedreigingen voor het liberale model)
Gorbatsjovs hervormingen id SU
KO & overwinning vh Westen over het communisme val SU
1985: aanstelling v Gorbatsjov als nieuwe leider CPSU (jongste leiders sinds
Stalin)
- Stond bekend als hervormingsgezind, overtuigd marxist-leninist
- Uitdagingen bij aanvang:
o Verouderde technologische achterstand tov Westen
o Peperduur nieuw wapenwedloop
confrontatie met verslechterde economische situatie & ideologische
heroriëntatie
- Beleid: drievoudige visie over toekomst vd SU:
o Nood aan hervormingen in productie id landbouw & industrie
o Meer ruimte creëren voor debat, inbreng v onderop & persoonlijke
vrijheid
o Betre relaties met W
- Hervormingspolitiek:
o Perestrojka (herstructurering vd economie)
Geleidelijke herstructurering met ad-hocmaatregelen die de
bedrijven in landbouw, mijnbouw, & industrie meer vrijheid
gaven om te kiezen met wie te handelen
o Glasnost (politieke liberaliseringsprogramma)
Inspraak & vrijheid (tegen corruptie & incompetentie)
3
, Leidde tot halfvrije verkiezingen voor Congres v
Volksafgevaardigden (nieuw parlement v SU, aanmelding
andere kandidaten dan officiële kandidaat vd partij)
MAAR: blok conservatieven v blok liberale hervormers
Gorbatsjov in middenpositie
o Betere relatie met Westen/Nieuwe politieke denken in internationale
aangelegenheden
Gorbatsjov & het einde vd KO
Nieuwe politieke denken in internationale aangelegenheden (betere relatie met
W):
- Globale uitdagingen (nucleaire proliferatie, milieu, migratie, & armoede)
- Nood aan samenwerking (wereld werd meer v elkaar afhankelijk) zo
urgent dat ze de klassenstrijd in schaduw plaatsen
Beleid v Gorbatsjov: (charmeoffensief)
- Eerste 3j: verbeteren bilaterale relatie tss VS & SU (rechtstreeks dialoog
met Reagan)
o Intermediate-Range Nuclear Forces (1987): INF-verdrag, voor het
verwijderen v alle middellangeafstandsraketten uit Europa
(opgezegd door Trump in 2018)
o Strategic Arms Reduction Treaty (1991): START I-verdrag, voor
vermindering v langeafstandsraketten
o Terugtrekking Rode Leger uit Afghanistan
einde aan nieuwe wapenwedloop
- Later: verbeteren relatie met West-Europese bondgenoten (economische
belangstelling)
o Niet US, want: diverse resoluties vh Amerikaans Congres
verhinderden Reagan om betere handelsrelaties of kredieten toe te
staan zolang SU niet voldeed aan bepaalde standaarden v
mensenrechten of onafhankelijkheid v satellietstaten
o Ook voor toegang westerse technologie
Het Gemeenschappelijke Europese Huis & de ineenstorting vh communisme in
Oost- & Centraal-Europa
Vrees v Europa dat nucleaire ontwapening v Amerika het beschermde W-Europa
verzwakte, terwijl Sovjetleger intact bleef
Charmeoffensief in W-Europa (1988):
- Verregaande & desnoods eenzijdige conventionele ontwapening in Europa
o E.g. eenzijdige reductie vh SU-leger met 500 000 manschappen
o Onderhandelingen NAVO & Warschaupact voor drastische
conventionele ontwapening in Europa Conventional Forces
Europe (CFE-verdrag)
- Communistische partijen in O-Europese satellietstaten mochten hun eigen
weg naar communisme zoeken
o Breuk met Breznjevdoctrine: socialistische landen hadden het recht
om een zusterregime dat werd bedreigd door binnenlandse of
buitenlandse agitatie met geweld in het zadel te houden (cf. liberale
hervormingen tijdens Praagse Lente)
Niet om hen ten val te brengen, WANT kon hem niet
voorstellen dat het volk tegen de stroom vd geschiedenis zou
ingaan & de communisten zouden wegstemmen (hoopte op
4
