Samenvatting Communicatie (Orthopedagogiek) | Karel de Grote | 2026/27

COMMUNICATIE
(ORTHOPEDAGOGIEK)
DEEL 1 BASISGESPREKSVOERING

“Een mens heeft twee oren en één mond, om twee keer zoveel te luisteren als
te praten.”

 Luisteren is belangrijker dan praten.
 Luisteren om te begrijpen , niet om te reageren.

HS 1: ALLES BEGINT BIJ LUISTEREN


1.1 HET BELANG VAN LUISTEREN
 Oren zijn het werkmiddel van de hulpverlener : lijkt zeer eenvoudig maar is
complex.
 Luisteren vergt bewustwording van jezelf, de ander en de interactie tussen elkaar.
 Belang van reflecteren over het eigen handelen en communiceren.
Als beginnende hulpverlener kan het geforceerd overkomen / kan je twijfelen aan
het eigen handelen.
 Ga steeds terugkeren naar de kern van luisteren: openstellen naar de ander,
luisteren naar wat die echt te vertellen heeft en dan pas reageren.
 Luisteren om te begrijpen, niet om te kunnen reageren -> start bij bewustwording
van eigen waarnemingsfilters en referentiekaders.


1.2 WAARNEMINGSFILTERS EN REFERENTIEKADERS
Om het communicatieproces te kunnen begrijpen moet je inzicht krijgen in wat er gebeurt
als je in communicatie of interactie gaat met iemand.

 Je kijkt door een persoonlijke bril.
 Je krijgt een gefilterde interpretatie van de werkelijkheid: waarnemingsfilters of
representatiesysteem worden gevormd door al wat je in het leven hebt
meegemaakt: ervaringen, gevoelens, herinneringen, vooroordelen, angsten… om
uit te filteren wat waardevol is of een bepaalde betekenis kan hebben.
 Ze maken ons uniek.
 Waarnemingsfilters geven betekenis aan binnenkomende info: laat betekenisvolle
info door en andere niet. -> er ontstaat een gevoel/ betekenis
 Leidt tot gedrag (verbaal en non-verbaal)
 Ons gedrag heeft effect op de anders die reageert vanuit zijn waarnemingsfilters.
 Proces van waarnemen en interpreteren gaat snel, soms bewust, veelal
onbewust.

Factoren die de waarneming van de werkelijkheid beïnvloeden:

- Je voorgeschiedenis
- Je zelfgevoel/zelfbeeld
- Je verwachtingen
- Je zintuigen
- Je evaluatieve filters

, - Context
- Taal

1.2.1 VOORGESCHIEDENIS
 in het levensarchiefkast liggen alle ervaringen opgeslagen, in elke lade een
stukje info over wat je in het verleden hebt meegemaakt, ervaren, gedaan of
geleerd hebt.
 Opgedeeld in 2 delen: bewuste en onbewuste ervaringen.
 Roepen gevoelens, gedachten en gedrag op die je waarneming beïnvloeden.
Bv: in een van de laden zit pijn en verdriet door mislukte relaties -> ben je
misschien minder open naar een nieuwe relatie toe.

1.2.2 ZELFGEVOEL/ZELFBEELD
 Beeld van jezelf.
 Karakter van je zelfbeeld gekleurd door: aandacht, communicatiestijlen, interactie
en socialisatieproces -> bewust en onbewust opgeslagen.
 Betekenis die jij geeft aan waarnemingen van anderen, boodschappen over jezelf
en je communicatiestijl vormen je identiteit.
 Bv: als kind ervaren dat je niet gerespecteerd werd, geen recht had op eigen
mening of inbreng -> moeilijk om op de voorgrond te treden, eigen mening te
uiten.
 Vindt je jezelf aardig?
 Respecteer je meningen en je eigen meningen?
 Voel je je groot of klein?
 Je zelfbeeld hangt nauw samen met culturele en groepswaarden.
 Sociaal leerproces dat sterk afhangt van de ondersteuning van je zelfbeeld
door de anderen.
 Bv: Een zelfbeeld als autonome persoon wordt als sterk gewaardeerd in
individualistische culturen.

1.2.3 VERWACHTINGEN
 Je krijgt wat je verwacht.
 Naar iedere situatie neem je een aantal verwachtingen mee uit zaken die je in het
verleden hebt meegemaakt, dat beïnvloedt je luisteren.
 Bv: mensen waarschuwen je voor een “arrogante” collega -> wanneer hij iets
zegt wat een beetje direct klinkt, hoor je dit meteen als arrogant.

1.2.4 DE INDIVIDUELE VERSCHILLEN IN ZINTUIGENCAPACITEIT
 Wat we kunnen ruiken, horen, voelen, zien en proeven nemen we waar als
informatie;
 Hersenen gaan snel over tot wissen, vervormen of generaliseren van die info met
hulp van je eigen waarnemingsfilter.
 Interpretatie
 Bv: Gesprek in aula: je oren zijn gespitst, registreren veel minder lichaamstaal van
je gesprekspartner, hierdoor luister je niet “totaal’.



1.2.5 WAARDEN EN NORMEN: EVALUATIEVE FILTERS
 Filters die bepalen wat je goed of slecht vindt.
 Welk gedrag je goedkeurt of afkeurt.

,  Evaluatie van het gedrag.
 Normen en waarden gevormd door: ervaringen, opvoeding, samenleving,
peergroep, overtuigingen, leerprocessen, cultuur en taal.
 Bv: je keurt geweld altijd al ten strengste af maar je moet een intake gesprek
houden met een pleger van huiselijk geweld. Je kan niet meer oprecht
luisteren want je neemt je eigen waarden en normen als referentiepunt.

1.2.6 CONTEXT
 Of situatie waarin communicatie plaatsvindt.
 Hoe je je voelt (stress of ontspannen), met wie praat je (collega of baas), waar
praat je (kantoor of aan de koffieautomaat.
 Wie, wat, waar.
 Moeilijker om in persoonlijke relaties je waarnemingsfilters uit te zetten en
onbevooroordeeld te luisteren dan in een professionele relatie -> afstand en
nabijheid.

1.2.7 DE TAAL EN DE WAARNEMING
 Verschillende zintuigen in zintuigelijke capaciteit, het sociale systeem waarin
iemand leeft en de levensgeschiedenis beïnvloeden het taalgebruik.
 Taal geeft indruk van interne samenhang van culturen en groepen van mensen,
van manier waarop de mens diens taal hanteert en onthult het sociale en
persoonlijke referentiekader.
 Persoonlijk taalgebruik weerspiegelt het eigen wereldbeeld en kan zo inzicht
geven in iemands persoonlijkheid.
 Taal is een werkinstrument om te communiceren over gevoelens en gedachten.
 Een direct en indirect uitingsmiddel van iemands innerlijke leven, het onthult
of bedekt.
 Patronen waarop de organisatie van de wereld in taal tot uiting komen (John
Grinder en Richard Bandler):
1) Deletes (weglatingen)
Nadruk op wat je niet zegt, hiaten in je verhaal.
Bv: “ik ben bang”, het onderwerp van de angst ontbreekt.
 Als hulpverlener vragen te concretiseren: Waar, Wanneer, Waarvoor? ->
verruimende respons.
2) Generalisaties (veralgemeningen)
Persoonlijke ervaringen worden geabstraheerd tot algemene overtuigingen en
ongenuanceerde uitspraken. Termen zoals: alle, altijd, overal en nooit,
verwoorden alles-of-nietsuitspraken.
 Om te nuanceren vragen naar uitzonderingen. Kaart niet snel de vervorming
aan. Geef voldoende aandacht en herkenning aan de beleving van een
persoon: door luisterende en affectieve respons te geven.

3) Vervormingen en verwarringen
 Verband tussen gebeurtenissen en gedachten, gevoelens en gedrag.
 Betekenissen die een persoon aan het externe gebeuren geeft die diens gevoelens
en gedrag bepalen.
 Bv: “het gezeur van leerkracht maakt mij zenuwachtig”: een oorzaak en
gevolguitspraak; je legt een rechtlijnig verband tussen het externe gebeuren
en de innerlijke beleving plus het uiterlijk gedrag.

, Door verband tussen externe en interne in vraag te stellen en eigen aandeel te
belichten, verhelderen: “wordt je ook wel eens zenuwachtig zonder het gezeur
van de leerkracht?”
 Je maakt van de persoon geen lijdend voorwerp, maar een actieve participant.
 Persoon speelt actieve rol en neemt geen passieve slachtofferrol in.


1.3 COMMUNICEREN ALS HULPVERLENER
 In persoonlijk leven: waarnemingsfilters mogen op de voorgrond treden en maak
je gebruik van deze normen en waarden om je leven invulling te geven en te
tonen waar je voor staat.
 Als professional: belangrijk je bewust te zijn van je eigen waarnemingsfilters,
zodat je deze kan uitzetten of parkeren.
 Als je dat niet kan: verhindert het luisteren.
 Communicatiestop/ communicatieblokker:
Wanneer je waarnemingsfilters jou verhinderen onbevooroordeeld te luisteren. ->
je plaatst jezelf boven de ander.

Drie stappen:
1. Wees je bewust van jouw waarnemingsfilter en referentiekader.
2. Tracht deze in de mate van de mogelijke los te laten of te benoemen door
deze te herkennen, erkennen en indien mogelijk te parkeren.
3. Reageer niet enkel vanuit jouw gedachten en gevoelens, maak een inschatting
van wat de ander nodig heeft en neem je kennis en vaardigheden mee.

WAT BETEKENT DIT IN DE PRAKTIJK?
 Onderscheid tussen 3 niveaus : ervaring, ervaringskennis en
ervaringsdeskundigheid.
 De drie niveaus vormen een continuüm van stadia van verwerking en
hanteerbaarheid.
 Gaat om een cyclisch proces.

- Ervaringskennis: je kan reflecteren op je persoonlijke ervaringen en deze een
plaats geven. Kennis kan betrekking hebben op verschillende thema’s: leven met
ziekte, psychologische problemen.. kan mogelijks proces van verwerking en
herstel vragen. -> ervaring is zo geen hinderpaal meer, kan zo troef zijn bij
invoelen van de client.
- Ervaringsdeskundigheid: diepere verwerking en inzetbaarheid van eigen
ervaring -> deskundigheid kan niet enkel ingezet worden in
hulpverleningssituatie, maar ook ten aanzien van het beleid, de samenleving,
publieke opinie. Je kijkt breder dan alleen je persoonlijke ervaring.