Filosofie
1.1filosofie: etymologie
filosofie = wijsbegeerte
Filo – sofie (philein, sophia) = ‘liefde tot de wijsheid’
Synoniem met wijsbegeerte (van Dale):
De wijsbegeerte “wil zowel alomvattende wetenschap als levensleer zijn”.
filosofie ontstaan in de 6de eeuw v.C. in Griekenland
“Want de mens die kennis omwille van haarzelf nastreeft zal het meest
verlangen naar perfecte kennis, en dit is de kennis van wat meest kenbaar is, en
de meest kenbare zaken zijn de eerste beginselen en oorzaken (…)” Aristoteles,
Metafysica, I.ii.6-7
kennis van de eerste oorzaken --> hoogste wetenschap (metafysica) ->hoe moet
de mens leven (levensleer)
=>metafysica= zuivere denken
Filosofie is verbonden met de idee van levenskunst in 2 betekenissen:
i) filosofie als theoretische activiteit ->geluk/heil van de filosoof
wijsheid= doel op zich / intrinsiek goed /leidt tot ware geluk
(eudaimonia): dat vervult menselijk leven: gelukkig als je aan filosofie
doet
ii) filosofie= praktisch nut, een leidraad voor de inrichting van de staat en
het ‘goede leven’ voor de mens in het algemeen
metafysica – politieke filosofie – ethiek
=>levensleer: dubbele betekenis bij grieken: verwijzing ideaal leven dat ons
gelukkig maakt + heel praktische omschrijving hoe moreel leven te leiden en
staat in te richten
Griekse filosofie = uniek verschijnsel in de Westerse cultuur
- 6de eeuw v.C.: breuk met het mythisch-religieuze wereldbeeld
Griekse cultuur was polytheïstisch: veelgoderij
Religie & mythe: geeft verklaring van de werkelijkheid (natuur) / geeft
grondslag aan traditie die ‘het goede leven’ binnen de staat (polis) bepaalt
Filosofie: rede vervangt mythe
, - 6de eeuw: natuurfilosofen, verklaring van de natuur
- 5de eeuw: Socrates … goede leven (ethiek)
- 4de eeuw: Plato en Aristoteles … metafysica, politieke filosofie, ethiek
Griekse filosofie = begin Westerse filosofie
Begrip ’filosofie’ soms ruimer gebruikt
We spreken in die zin van filosofische stelsels, verbonden met diverse culturen in
de geschiedenis van de Mensheid
- bv.: Indische filosofie (hindoeïsme, boedhisme, jaïnisme …), Chinese
filosofie (confucianisme, taoïsme, mohisme), Japanse filosofie,
arabische filosofie …
- In de culturele antropologie (studie van volken zonder schrift) spreekt men
soms ook van ‘de filosofie van een etnie’ vertolkt via mythe en rite
Ook hier: filosofie = zingeving en levensleer
Historisch heeft de westerse filosofie een eigen identiteit
Er is wisselwerking met bv. de arabische filosofie (9 de tot 12de eeuw n.C., filosofie
verweven met Islam), sinds renaissance en moderne tijd (17 de eeuw) toenemend
contact met oosterse filosofieën
bv. de invloed van Indische wijsheid en boeddhisme op het denken van de 19 de
eeuwse filosoof Arthur Schopenhauer
1.2 de school van athene: vroeger en nu
° Athene – Rome - Jeruzalem
Griekse filosofie / Romeins Recht / christelijke religie
Pijlers van de Westerse cultuur & samenleving = bepalen de identiteit van
Europa : cultuur & samenleving zou vandaag niet bestaan zonder deze pijlers
Ook ‘onze’ identiteit erdoor bepaald in de 21 ste eeuw / Westerse cultuur en
beschaving heeft in de 19de en 20ste eeuw een geo-politiek bestel gecreëerd
waar de hele mensheid door wordt bepaald (ten goede, ten kwade)
° In deze cursus … een historisch overzicht van een cruciale periode in het
verhaal van de Westerse filosofie … : de moderne filosofie
Waarom deze periode zo centraal? 4-voudige doelstelling.
Deze cursus wil …4 doelstellingen
(i) … een karakterschets leveren van de weg van de moderne filosofie via het
portret van enkele markante filosofen van de 17de tot de 19e eeuw …
2
, Descartes, Hume, Kant, Hegel, Marx, en enkele cruciale voorlopers: Plato,
Aristoteles, Cicero, Augustinus, Thomas van Aquino
(ii) … aantonen hoe de moderne filosofie bepalend was voor moderne
cultuur, de wereld waarin we ‘vandaag’ leven
(iii) … nader bepalen wat we verstaan onder de crisis van de verlichte rede
(iv) … aantonen hoe we dankzij de karakterschets van de moderne filosofie beter
de uitdagingen begrijpen van de hedendaagse mens op spiritueel, moreel en
politiek vlak
Het verhaal van de moderne filosofie kan zo mee zoeken naar een antwoord op
die uitdagingen …
° Hoe de moderne cultuur of Moderniteit vorm kreeg wordt dus onderzocht door
de weg van de Westerse filosofie van Plato (427 – 347 v.C.) tot Simone Weil
(1909-1943) te reconstrueren
= De weg van de moderne filosofie
° Waarom beginnen met Plato?
Ten eerste: breuk tussen premoderne en moderne filosofie bepalend voor de
‘weg van de moderne filosofie’ …
- Begrijpen hoe de moderne filosofie onstond en bijdraagt tot moderne
cultuur = weg vanaf Plato begrijpen …
- Moderne cultuur = vanaf 1650 ontwikkeld, via Verlichting en 19de eeuw
bepalend voor 20ste eeuw en ‘wie we zijn’ vandaag … Simone Weil, als
‘hedendaagse’ filosofie die tegelijk erfgenaam is van moderne denken
Ten tweede: Ondanks de breuk tussen premoderne en moderne filosofie
- … ook continuïteit
- ° De ambitie van de moderne filosofie blijft in zekere zin: een funderende
of omvattende ‘wetenschap’ leveren, die tegelijk levensleer is … In het
besef echter dat de klassieke rede heeft afgedaan
3
, - ° Hoe de verlichte rede een fundament geven? Hoe kan zij bijdragen tot
de idee van een ‘levensleer’?
- Oude Natuurrecht = in wil van god + moderne natuurrecht nadruk op
individu
-->natuurrecht om mens in zelfbehoudt te voorzien
- Is de taak die de moderne filosofen zich stellen, geconfronteerd met de
- suprematie van het nieuwe, wetenschappelijke wereldbeeld vanaf de 17 de
eeuw
° Vandaag spreekt men van het postmoderne denken of de postmetafysische
filosofie. … maar drukt net een band uit tussen moderne en hedendaagse
filosofie: continuïteit in de discontinuïteit: tijd waarin alle waarden relatief zijn:
vloeibare waarden: jij leeft zo ik zo prima
Het feit dat we spreken over post dat is op bepaalde manier zeggen we hangen
nog vast aan oude : we voelen aan dat bv niet alles dat president zegt klopt: de
waarheid doet er toe volgens hetwelke we moeten leven
- In tegenstelling tot wat men wel eens beweert: oorspronkelijke ambitie
van de filosofie nog steeds aanwezig … ook in de filosofie van de 21 ste
eeuw: idee dat moderne wetenschap filosofie heeft overgenomen:
aangezien zuivere harde wetenschap heel aantal antwoorden niet kan
geven
‘Philosophy is (not) dead!’
3 vragen zijn eeuwige vragen van de mensheid zelf!
(i) Hoe zit de werkelijkheid in elkaar? Wat zijn de eerste ‘beginselen’ en
‘oorzaken’?
(ii) Kan de mens die beginselen en oorzaken kennen?
(iii) Hoe moet de mens leven, in het licht van die kennis?
1.3. Ploeg, zwaard, boek
1.3.1. Het tragisch bewustzijn van de verlichte rede
° Filosofie steunt op vertrouwen in de rede : belangrijk: rede heeft soort
authoriteit in zekere zin ook discussionstopper: rede dat iets
vertrouwelijk is meegekregen met de opvoeding
- ‘Hoogste wetenschap’ geeft kennis die bepalend is voor …
(i) Wijsheid, heil voor de filosoof (theoretische kennis als doel op zich)
4
1.1filosofie: etymologie
filosofie = wijsbegeerte
Filo – sofie (philein, sophia) = ‘liefde tot de wijsheid’
Synoniem met wijsbegeerte (van Dale):
De wijsbegeerte “wil zowel alomvattende wetenschap als levensleer zijn”.
filosofie ontstaan in de 6de eeuw v.C. in Griekenland
“Want de mens die kennis omwille van haarzelf nastreeft zal het meest
verlangen naar perfecte kennis, en dit is de kennis van wat meest kenbaar is, en
de meest kenbare zaken zijn de eerste beginselen en oorzaken (…)” Aristoteles,
Metafysica, I.ii.6-7
kennis van de eerste oorzaken --> hoogste wetenschap (metafysica) ->hoe moet
de mens leven (levensleer)
=>metafysica= zuivere denken
Filosofie is verbonden met de idee van levenskunst in 2 betekenissen:
i) filosofie als theoretische activiteit ->geluk/heil van de filosoof
wijsheid= doel op zich / intrinsiek goed /leidt tot ware geluk
(eudaimonia): dat vervult menselijk leven: gelukkig als je aan filosofie
doet
ii) filosofie= praktisch nut, een leidraad voor de inrichting van de staat en
het ‘goede leven’ voor de mens in het algemeen
metafysica – politieke filosofie – ethiek
=>levensleer: dubbele betekenis bij grieken: verwijzing ideaal leven dat ons
gelukkig maakt + heel praktische omschrijving hoe moreel leven te leiden en
staat in te richten
Griekse filosofie = uniek verschijnsel in de Westerse cultuur
- 6de eeuw v.C.: breuk met het mythisch-religieuze wereldbeeld
Griekse cultuur was polytheïstisch: veelgoderij
Religie & mythe: geeft verklaring van de werkelijkheid (natuur) / geeft
grondslag aan traditie die ‘het goede leven’ binnen de staat (polis) bepaalt
Filosofie: rede vervangt mythe
, - 6de eeuw: natuurfilosofen, verklaring van de natuur
- 5de eeuw: Socrates … goede leven (ethiek)
- 4de eeuw: Plato en Aristoteles … metafysica, politieke filosofie, ethiek
Griekse filosofie = begin Westerse filosofie
Begrip ’filosofie’ soms ruimer gebruikt
We spreken in die zin van filosofische stelsels, verbonden met diverse culturen in
de geschiedenis van de Mensheid
- bv.: Indische filosofie (hindoeïsme, boedhisme, jaïnisme …), Chinese
filosofie (confucianisme, taoïsme, mohisme), Japanse filosofie,
arabische filosofie …
- In de culturele antropologie (studie van volken zonder schrift) spreekt men
soms ook van ‘de filosofie van een etnie’ vertolkt via mythe en rite
Ook hier: filosofie = zingeving en levensleer
Historisch heeft de westerse filosofie een eigen identiteit
Er is wisselwerking met bv. de arabische filosofie (9 de tot 12de eeuw n.C., filosofie
verweven met Islam), sinds renaissance en moderne tijd (17 de eeuw) toenemend
contact met oosterse filosofieën
bv. de invloed van Indische wijsheid en boeddhisme op het denken van de 19 de
eeuwse filosoof Arthur Schopenhauer
1.2 de school van athene: vroeger en nu
° Athene – Rome - Jeruzalem
Griekse filosofie / Romeins Recht / christelijke religie
Pijlers van de Westerse cultuur & samenleving = bepalen de identiteit van
Europa : cultuur & samenleving zou vandaag niet bestaan zonder deze pijlers
Ook ‘onze’ identiteit erdoor bepaald in de 21 ste eeuw / Westerse cultuur en
beschaving heeft in de 19de en 20ste eeuw een geo-politiek bestel gecreëerd
waar de hele mensheid door wordt bepaald (ten goede, ten kwade)
° In deze cursus … een historisch overzicht van een cruciale periode in het
verhaal van de Westerse filosofie … : de moderne filosofie
Waarom deze periode zo centraal? 4-voudige doelstelling.
Deze cursus wil …4 doelstellingen
(i) … een karakterschets leveren van de weg van de moderne filosofie via het
portret van enkele markante filosofen van de 17de tot de 19e eeuw …
2
, Descartes, Hume, Kant, Hegel, Marx, en enkele cruciale voorlopers: Plato,
Aristoteles, Cicero, Augustinus, Thomas van Aquino
(ii) … aantonen hoe de moderne filosofie bepalend was voor moderne
cultuur, de wereld waarin we ‘vandaag’ leven
(iii) … nader bepalen wat we verstaan onder de crisis van de verlichte rede
(iv) … aantonen hoe we dankzij de karakterschets van de moderne filosofie beter
de uitdagingen begrijpen van de hedendaagse mens op spiritueel, moreel en
politiek vlak
Het verhaal van de moderne filosofie kan zo mee zoeken naar een antwoord op
die uitdagingen …
° Hoe de moderne cultuur of Moderniteit vorm kreeg wordt dus onderzocht door
de weg van de Westerse filosofie van Plato (427 – 347 v.C.) tot Simone Weil
(1909-1943) te reconstrueren
= De weg van de moderne filosofie
° Waarom beginnen met Plato?
Ten eerste: breuk tussen premoderne en moderne filosofie bepalend voor de
‘weg van de moderne filosofie’ …
- Begrijpen hoe de moderne filosofie onstond en bijdraagt tot moderne
cultuur = weg vanaf Plato begrijpen …
- Moderne cultuur = vanaf 1650 ontwikkeld, via Verlichting en 19de eeuw
bepalend voor 20ste eeuw en ‘wie we zijn’ vandaag … Simone Weil, als
‘hedendaagse’ filosofie die tegelijk erfgenaam is van moderne denken
Ten tweede: Ondanks de breuk tussen premoderne en moderne filosofie
- … ook continuïteit
- ° De ambitie van de moderne filosofie blijft in zekere zin: een funderende
of omvattende ‘wetenschap’ leveren, die tegelijk levensleer is … In het
besef echter dat de klassieke rede heeft afgedaan
3
, - ° Hoe de verlichte rede een fundament geven? Hoe kan zij bijdragen tot
de idee van een ‘levensleer’?
- Oude Natuurrecht = in wil van god + moderne natuurrecht nadruk op
individu
-->natuurrecht om mens in zelfbehoudt te voorzien
- Is de taak die de moderne filosofen zich stellen, geconfronteerd met de
- suprematie van het nieuwe, wetenschappelijke wereldbeeld vanaf de 17 de
eeuw
° Vandaag spreekt men van het postmoderne denken of de postmetafysische
filosofie. … maar drukt net een band uit tussen moderne en hedendaagse
filosofie: continuïteit in de discontinuïteit: tijd waarin alle waarden relatief zijn:
vloeibare waarden: jij leeft zo ik zo prima
Het feit dat we spreken over post dat is op bepaalde manier zeggen we hangen
nog vast aan oude : we voelen aan dat bv niet alles dat president zegt klopt: de
waarheid doet er toe volgens hetwelke we moeten leven
- In tegenstelling tot wat men wel eens beweert: oorspronkelijke ambitie
van de filosofie nog steeds aanwezig … ook in de filosofie van de 21 ste
eeuw: idee dat moderne wetenschap filosofie heeft overgenomen:
aangezien zuivere harde wetenschap heel aantal antwoorden niet kan
geven
‘Philosophy is (not) dead!’
3 vragen zijn eeuwige vragen van de mensheid zelf!
(i) Hoe zit de werkelijkheid in elkaar? Wat zijn de eerste ‘beginselen’ en
‘oorzaken’?
(ii) Kan de mens die beginselen en oorzaken kennen?
(iii) Hoe moet de mens leven, in het licht van die kennis?
1.3. Ploeg, zwaard, boek
1.3.1. Het tragisch bewustzijn van de verlichte rede
° Filosofie steunt op vertrouwen in de rede : belangrijk: rede heeft soort
authoriteit in zekere zin ook discussionstopper: rede dat iets
vertrouwelijk is meegekregen met de opvoeding
- ‘Hoogste wetenschap’ geeft kennis die bepalend is voor …
(i) Wijsheid, heil voor de filosoof (theoretische kennis als doel op zich)
4
