Strijd om de Ruimte
Samenvatting boek, artikelen en hoorcolleges
De Klerk & Van der Wouden (2021), Ruimtelijke Ordening. Geschiedenis van de stedelijke en regionale
planning in Nederland 1200–nu
Hoofdstukken 1, 3, 4, 5 en 6 · conceptueel raamwerk · oratie Buitelaar (2019) · Buitelaar e.a. (2024) Rijnenburg
· Volkskrant (2020) · HC1–HC9 en gastcollege · definitieve versie 7 oktober
Isabella · Pre-master Spatial Planning, Universiteit Utrecht · 2026–2027
Tentamen: woensdag 14 oktober 2026, 11:00–13:00 (open vragen)
,Inhoudsopgave
Overzicht – De rode draad van 1800 tot nu....................................................................................................... 4
De slinger tussen markt en overheid............................................................................................................ 4
Het raamwerk per periode........................................................................................................................... 5
Tijdlijn 1800–nu........................................................................................................................................... 6
De nationale nota's naast elkaar.................................................................................................................. 8
De literatuur in één oogopslag................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 1 – Cultuur van ordening en planning............................................................................................ 13
Opening: Ruimte voor de rivier p. 12–14................................................................................................... 14
1.1 Een land van ordening en planning p. 13–16........................................................................................ 14
1.2 Grondgebruik als voetafdruk van sociale praktijken p. 17–22..............................................................15
1.3 Plan, planning, ordening en beleid p. 23–29........................................................................................ 18
1.4 Ruimtelijke ordening als institutie p. 30–35......................................................................................... 20
Overzicht H1.............................................................................................................................................. 23
Hoofdstuk 3 – Stadsontwikkeling als onderneming......................................................................................... 25
3.1 Een revolutionaire eeuw p. 74–79........................................................................................................ 26
3.2 Tussen particulier en publiek initiatief p. 80–84................................................................................... 28
3.3 Stadsuitleg op vestinggronden p. 85–93.............................................................................................. 30
3.4 Het industriële stadsgezicht p. 94–104................................................................................................. 32
3.5 Notabelen en fabrikanten hervormen p. 105–113...............................................................................34
3.6 Stedenbouw schept stadsbeelden p. 114–119..................................................................................... 36
3.7 Hedendaagsche stedenbouw p. 120–123............................................................................................. 38
Overzicht H3.............................................................................................................................................. 40
Hoofdstuk 4 – Een modern land...................................................................................................................... 42
4.1 Crisis, wederopbouw en welvaart p. 126–132...................................................................................... 43
4.2 Planologie wordt een wetenschap p. 133–144..................................................................................... 45
4.3 De gelede stad p. 145–159................................................................................................................... 47
4.4 Het westen en overig Nederland p. 160–170....................................................................................... 49
4.5 Een structuurschets voor Nederland p. 171–177.................................................................................51
4.6 Het plan als ruimtelijk organisatiekader p. 178–179............................................................................53
Overzicht H4.............................................................................................................................................. 55
Hoofdstuk 5 – Crisis en herstel........................................................................................................................ 56
5.1 Stagnatie en hervorming p. 182–187................................................................................................... 57
5.2 Van onderhandelingsplanologie naar postmoderne planning p. 188–199...........................................59
5.3 De metamorfose van de stad p. 200–215............................................................................................. 62
5.4 Van bloemkoolwijk naar vinexwijk p. 216–222..................................................................................... 64
5.5 Het landschap in de knel p. 223–227.................................................................................................... 66
5.6 Van plan naar project p. 228–231........................................................................................................ 68
Overzicht H5.............................................................................................................................................. 69
Hoofdstuk 6 – Een kwetsbare netwerksamenleving........................................................................................ 70
6.1 Globalisering, crisis en structuurverandering p. 234–242.....................................................................71
6.2 Plaatsen en stromen p. 243–249.......................................................................................................... 73
6.3 Decentralisatie voor de nationale ruimtelijke ordening p. 250–255.....................................................75
6.4 Netwerken, gebiedsplanning en probleemwijken p. 256–266..............................................................78
6.5 Landelijk gebied in verandering p. 267–275......................................................................................... 80
6.6 Institutionele vernieuwingen p. 276–281............................................................................................. 82
Overzicht H6.............................................................................................................................................. 85
De hoorcolleges in het kort (HC1–HC9)........................................................................................................... 86
HC1–HC3: het raamwerk en de regels van de stad..................................................................................... 86
HC4–HC6: stolling, landschap en Rijnenburg.............................................................................................. 86
HC7: de opkomst van de moderne planologie........................................................................................... 88
HC8: strijd om de binnenstad..................................................................................................................... 89
HC9: decentralisering en neoliberalisering (1985–2015)............................................................................91
De artikelen..................................................................................................................................................... 93
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 2
, Conceptueel raamwerk: Strijd om de ruimte............................................................................................. 94
Oratie Buitelaar (2019): Verstedelijking verklaard.....................................................................................95
Buitelaar e.a. (2024): Regulate or Be Regulated......................................................................................... 96
De Volkskrant (2020): Het gevecht om de polder Rijnenburg....................................................................98
Gemeente Utrecht (2024): Akkoord van Rijnenburg.................................................................................. 99
Gemeente Utrecht (z.d.): Windmolens in Rijnenburg en Reijerscop..........................................................99
Gemeente Utrecht (2025): Leidende principes Rijnenburg......................................................................101
Gedetailleerde kengetallen Rijnenburg (Brightspace)..............................................................................102
Bronnen over Rijnenburg (Brightspace)................................................................................................... 103
Begrippenlijst................................................................................................................................................ 104
Lege inhoudsopgave? Klik er met de rechtermuisknop op en kies 'Veld bijwerken'.
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 3
, Overzicht – De rode draad van 1800 tot nu
Het hele vak op een paar pagina's: lees dit eerst, en als laatste vóór het tentamen
Zo lees je dit document
• Begrippen staan blauw met een nummer; de uitleg staat in de begrippenlijst achteraan, gegroepeerd
per hoofdstuk. Een begrip houdt overal hetzelfde nummer.
• Blauwe blokken: leesgidsvragen en raamwerk. Paarse blokken: link met de literatuur. Groenblauwe
blokken: uit het college. Groene blokken: voorbeelden in het landschap. Grijze blokken: conclusie
van een paragraaf. Oranje blokken: tentamentips.
• Elk hoofdstuk begint met 'het hoofdstuk in één oogopslag' en eindigt met een eigen tijdlijn en
raamwerk-tabel. Dit overzicht verbindt ze.
De slinger tussen markt en overheid
De hele geschiedenis van de Nederlandse RO in dit vak laat zich vertellen als een slinger: tussen een
overheid die de markt laat werken en een overheid die zelf plant en stuurt. Elke beweging van de slinger is
een strijd tussen visies die tijdelijk stolt, in instituties én in het landschap.
Periode Slinger Kern in één zin H
1813–1900 Markt Liberale staat; stadsontwikkeling als onderneming; H3
speculatiebouw, maar ook gemeenten als ondernemer
(havens, erfpacht).
1901–1940 → Overheid Woningwet: planning en volkshuisvesting worden publieke H3, H4
taak; stedenbouw en planologie worden vak en wetenschap.
1945–1970 Overheid Verzorgingsstaat; technocratische, hiërarchische planning van H4
stad tot land; wederopbouw, groeikernen, Groene Hart.
1970–1985 Overheid + burger Protest en inspraak; onderhandelingsplanologie; herbergzame H5
stad, bouwen voor de buurt; twijfel spreiding/concentratie.
1985–2008 → Markt Neoliberalisme; RO voor de economie; compacte stad, Vinex, H5, H6
PPS, ontwikkelaars; van plan naar project.
2008–2020 Markt + decentraal Kredietcrisis, Nota Ruimte, SVIR, VROM weg; H6
uitnodigingsplanologie; Omgevingswet.
2020–nu ← Overheid? Woningnood, klimaat, stikstof: roep om nationale regie (NOVI, H6
Rijnenburg-lobby naar het Rijk).
Tentamentip: het boek beschrijft veranderingen vaak als 'tijdgeest' (HC4). Laat jij juist de strijd zien:
welke actoren met welke visie, op welk strijdtoneel, en wat er daarna stolde. Gebruik de slinger als
kapstok voor vragen als 'hoe beïnvloedt de maatschappijvisie de ruimtelijke visie?'.
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 4
Samenvatting boek, artikelen en hoorcolleges
De Klerk & Van der Wouden (2021), Ruimtelijke Ordening. Geschiedenis van de stedelijke en regionale
planning in Nederland 1200–nu
Hoofdstukken 1, 3, 4, 5 en 6 · conceptueel raamwerk · oratie Buitelaar (2019) · Buitelaar e.a. (2024) Rijnenburg
· Volkskrant (2020) · HC1–HC9 en gastcollege · definitieve versie 7 oktober
Isabella · Pre-master Spatial Planning, Universiteit Utrecht · 2026–2027
Tentamen: woensdag 14 oktober 2026, 11:00–13:00 (open vragen)
,Inhoudsopgave
Overzicht – De rode draad van 1800 tot nu....................................................................................................... 4
De slinger tussen markt en overheid............................................................................................................ 4
Het raamwerk per periode........................................................................................................................... 5
Tijdlijn 1800–nu........................................................................................................................................... 6
De nationale nota's naast elkaar.................................................................................................................. 8
De literatuur in één oogopslag................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 1 – Cultuur van ordening en planning............................................................................................ 13
Opening: Ruimte voor de rivier p. 12–14................................................................................................... 14
1.1 Een land van ordening en planning p. 13–16........................................................................................ 14
1.2 Grondgebruik als voetafdruk van sociale praktijken p. 17–22..............................................................15
1.3 Plan, planning, ordening en beleid p. 23–29........................................................................................ 18
1.4 Ruimtelijke ordening als institutie p. 30–35......................................................................................... 20
Overzicht H1.............................................................................................................................................. 23
Hoofdstuk 3 – Stadsontwikkeling als onderneming......................................................................................... 25
3.1 Een revolutionaire eeuw p. 74–79........................................................................................................ 26
3.2 Tussen particulier en publiek initiatief p. 80–84................................................................................... 28
3.3 Stadsuitleg op vestinggronden p. 85–93.............................................................................................. 30
3.4 Het industriële stadsgezicht p. 94–104................................................................................................. 32
3.5 Notabelen en fabrikanten hervormen p. 105–113...............................................................................34
3.6 Stedenbouw schept stadsbeelden p. 114–119..................................................................................... 36
3.7 Hedendaagsche stedenbouw p. 120–123............................................................................................. 38
Overzicht H3.............................................................................................................................................. 40
Hoofdstuk 4 – Een modern land...................................................................................................................... 42
4.1 Crisis, wederopbouw en welvaart p. 126–132...................................................................................... 43
4.2 Planologie wordt een wetenschap p. 133–144..................................................................................... 45
4.3 De gelede stad p. 145–159................................................................................................................... 47
4.4 Het westen en overig Nederland p. 160–170....................................................................................... 49
4.5 Een structuurschets voor Nederland p. 171–177.................................................................................51
4.6 Het plan als ruimtelijk organisatiekader p. 178–179............................................................................53
Overzicht H4.............................................................................................................................................. 55
Hoofdstuk 5 – Crisis en herstel........................................................................................................................ 56
5.1 Stagnatie en hervorming p. 182–187................................................................................................... 57
5.2 Van onderhandelingsplanologie naar postmoderne planning p. 188–199...........................................59
5.3 De metamorfose van de stad p. 200–215............................................................................................. 62
5.4 Van bloemkoolwijk naar vinexwijk p. 216–222..................................................................................... 64
5.5 Het landschap in de knel p. 223–227.................................................................................................... 66
5.6 Van plan naar project p. 228–231........................................................................................................ 68
Overzicht H5.............................................................................................................................................. 69
Hoofdstuk 6 – Een kwetsbare netwerksamenleving........................................................................................ 70
6.1 Globalisering, crisis en structuurverandering p. 234–242.....................................................................71
6.2 Plaatsen en stromen p. 243–249.......................................................................................................... 73
6.3 Decentralisatie voor de nationale ruimtelijke ordening p. 250–255.....................................................75
6.4 Netwerken, gebiedsplanning en probleemwijken p. 256–266..............................................................78
6.5 Landelijk gebied in verandering p. 267–275......................................................................................... 80
6.6 Institutionele vernieuwingen p. 276–281............................................................................................. 82
Overzicht H6.............................................................................................................................................. 85
De hoorcolleges in het kort (HC1–HC9)........................................................................................................... 86
HC1–HC3: het raamwerk en de regels van de stad..................................................................................... 86
HC4–HC6: stolling, landschap en Rijnenburg.............................................................................................. 86
HC7: de opkomst van de moderne planologie........................................................................................... 88
HC8: strijd om de binnenstad..................................................................................................................... 89
HC9: decentralisering en neoliberalisering (1985–2015)............................................................................91
De artikelen..................................................................................................................................................... 93
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 2
, Conceptueel raamwerk: Strijd om de ruimte............................................................................................. 94
Oratie Buitelaar (2019): Verstedelijking verklaard.....................................................................................95
Buitelaar e.a. (2024): Regulate or Be Regulated......................................................................................... 96
De Volkskrant (2020): Het gevecht om de polder Rijnenburg....................................................................98
Gemeente Utrecht (2024): Akkoord van Rijnenburg.................................................................................. 99
Gemeente Utrecht (z.d.): Windmolens in Rijnenburg en Reijerscop..........................................................99
Gemeente Utrecht (2025): Leidende principes Rijnenburg......................................................................101
Gedetailleerde kengetallen Rijnenburg (Brightspace)..............................................................................102
Bronnen over Rijnenburg (Brightspace)................................................................................................... 103
Begrippenlijst................................................................................................................................................ 104
Lege inhoudsopgave? Klik er met de rechtermuisknop op en kies 'Veld bijwerken'.
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 3
, Overzicht – De rode draad van 1800 tot nu
Het hele vak op een paar pagina's: lees dit eerst, en als laatste vóór het tentamen
Zo lees je dit document
• Begrippen staan blauw met een nummer; de uitleg staat in de begrippenlijst achteraan, gegroepeerd
per hoofdstuk. Een begrip houdt overal hetzelfde nummer.
• Blauwe blokken: leesgidsvragen en raamwerk. Paarse blokken: link met de literatuur. Groenblauwe
blokken: uit het college. Groene blokken: voorbeelden in het landschap. Grijze blokken: conclusie
van een paragraaf. Oranje blokken: tentamentips.
• Elk hoofdstuk begint met 'het hoofdstuk in één oogopslag' en eindigt met een eigen tijdlijn en
raamwerk-tabel. Dit overzicht verbindt ze.
De slinger tussen markt en overheid
De hele geschiedenis van de Nederlandse RO in dit vak laat zich vertellen als een slinger: tussen een
overheid die de markt laat werken en een overheid die zelf plant en stuurt. Elke beweging van de slinger is
een strijd tussen visies die tijdelijk stolt, in instituties én in het landschap.
Periode Slinger Kern in één zin H
1813–1900 Markt Liberale staat; stadsontwikkeling als onderneming; H3
speculatiebouw, maar ook gemeenten als ondernemer
(havens, erfpacht).
1901–1940 → Overheid Woningwet: planning en volkshuisvesting worden publieke H3, H4
taak; stedenbouw en planologie worden vak en wetenschap.
1945–1970 Overheid Verzorgingsstaat; technocratische, hiërarchische planning van H4
stad tot land; wederopbouw, groeikernen, Groene Hart.
1970–1985 Overheid + burger Protest en inspraak; onderhandelingsplanologie; herbergzame H5
stad, bouwen voor de buurt; twijfel spreiding/concentratie.
1985–2008 → Markt Neoliberalisme; RO voor de economie; compacte stad, Vinex, H5, H6
PPS, ontwikkelaars; van plan naar project.
2008–2020 Markt + decentraal Kredietcrisis, Nota Ruimte, SVIR, VROM weg; H6
uitnodigingsplanologie; Omgevingswet.
2020–nu ← Overheid? Woningnood, klimaat, stikstof: roep om nationale regie (NOVI, H6
Rijnenburg-lobby naar het Rijk).
Tentamentip: het boek beschrijft veranderingen vaak als 'tijdgeest' (HC4). Laat jij juist de strijd zien:
welke actoren met welke visie, op welk strijdtoneel, en wat er daarna stolde. Gebruik de slinger als
kapstok voor vragen als 'hoe beïnvloedt de maatschappijvisie de ruimtelijke visie?'.
Samenvatting Strijd om de Ruimte · 4
