Samenvatting uitgeschreven lessen| Religie & Zingeving | KU Leuven | 2025/26

RELIGIE BOEK LES 3

ECCLESIA INDIVISA: ONVERDEELDE KERK (TOT 1054)


Ecclesia Indivisa (Eerste millennium):

 Het christendom was oorspronkelijk één, maar al snel ontstond een scheiding
tussen het Latijnse (Westerse) en Byzantijnse (Oosterse) christendom.
 In de eerste eeuwen groeide het christendom van een stroming binnen het
jodendom tot een universele godsdienst.

Keerpunt Constantijn (4e eeuw):

 Constantijn zorgde voor godsdienstvrijheid met het Edict van Milaan (313) en
maakte van het christendom de facto de staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk.
 Hij riep het Concilie van Nicea (325) bijeen, waarmee de traditie van
caesaropapisme begon.
 Constantinopel werd de nieuwe hoofdstad van het Romeinse Rijk (330), wat de
scheiding tussen Latijnse en Byzantijnse werelden bekrachtigde.

West- en Oost-Romeinse Rijk:

 Het West-Romeinse Rijk viel in 476, maar het christendom bleef een bindende
kracht in West-Europa.
 Het Byzantijnse Rijk kende een bloeiperiode onder Justinianus (6e eeuw), met
veroveringen en de bouw van de Hagia Sofia.
 Byzantium overleefde het Westen met 1000 jaar en eindigde met de val van
Constantinopel in 1453


BYZANTIUM


Vijf historische patriarchaten:

 Rome, Constantinopel, Antiochië, Alexandrië en Jeruzalem.
 Rome had primaatschap door het martelaarschap van Petrus en Paulus en was de
hoofdstad van het Romeinse Rijk.
 Constantinopel claimt ereprimaatschap als "Nieuw Rome."

Scheiding tussen Westen en Oosten:

 Theologisch: Twistpunt over het filioque (Heilige Geest voortkomend uit de Vader
alleen (Oost) of uit de Vader en de Zoon (West)).
 Ecclesiologisch:
o West: Hiërarchisch model met paus aan de top.
o Oost: Synodaal model met bisschoppen die beslissen; de patriarch is
"Primus inter Pares." Gehuwde priesters zijn mogelijk.




 Cultureel:

, o West: Omarming van afbeeldingen vaak voor didactische doeleinden.
o Oost: Niet zomaar afbeeldingen, maar iconen als spirituele poorten naar de
hemel.

Belangrijke historische gebeurtenissen:

 622: Mohammed verenigt de Arabieren; begin van de islam.
 988: Doop van vorst Vladimir van Kiev brengt christendom naar Rusland.
 1054: Definitieve breuk tussen Latijnse en Byzantijnse wereld; wederzijdse
excommunicatie.
 1453: Val van Constantinopel markeert het einde van het Byzantijnse Rijk.


MOSKOU: HET 3 D E ROME


Religie in Rusland:

 Kremlin en Patriarchaat beschouwen Rusland als heilige grond voor de orthodoxie.
 Erkende religies: Lutheranisme, Jodendom en Islam.
 Niet-erkende religies, zoals katholicisme, worden geweerd.

Katholiek-orthodoxe spanningen:

 Conflicten over vier katholieke bisdommen in Rusland en de Grieks-katholieke kerk
in Oekraïne versterken de historische Pools-Russische (katholiek-orthodoxe)
tegenstelling.
 Grieks-katholieke kerken (Byzantijnse ritus, trouw aan Rome) worden door
orthodoxen vaak als verraders gezien.

Ontmoeting Paus en Patriarch:

 Ondanks eerdere tegenstand (katholiek proselitisme en Oekraïense kwesties),
ontmoetten paus Franciscus en patriarch Kirill elkaar in 2016 in Havana, Cuba.
 Gemeenschappelijke zorg over christenvervolging in het Midden-Oosten maakte
de ontmoeting mogelijk


CONSTANTINOPEL: HET OECUMENISCH PATRIARCHAAT


Patriarchaat van Constantinopel onder de Ottomanen (1454-1923):

 Na de val van Constantinopel tolereerden de Ottomanen christenen als ‘dhimmi’
(tweederangsburgers), met religieus zelfbestuur via het Millet-systeem.
 Het Patriarchaat had een centrale rol binnen de orthodoxe gemeenschap en
groeide in Istanbul, een kosmopolitische hoofdstad, ondanks beperkingen zoals de
belasting (‘jizya’).

Krisis en nationalisme (19e eeuw):

 Het Ottomaanse Rijk verzwakte door nationalistische bewegingen, wat leidde tot
onafhankelijkheid van nationale kerken (bijv. Griekenland, Servië).

,  Het Oecumenisch Patriarchaat verloor invloed en autonomie, maar behield een
symbolisch ereprimaat.

Modern Turkije en uitdagingen:

 Na de val van het Ottomaanse Rijk (1923) creëerde Kemal Atatürk een seculier
Turkije, wat het Patriarchaat beperkte (sluiting opleidingscentra, verplichte Turkse
nationaliteit).
 Het Patriarchaat weerstaat druk om Istanbul te verlaten, ondanks de sterke
invloed van nationale kerken zoals de Russisch-orthodoxe kerk.

Internationale rol en conflicten:

 Patriarch Bartholomeos I speelt een voortrekkersrol in oecumene, ecologie en
toenadering tot de Rooms-katholieke kerk.
 In 2016 organiseerde het Patriarchaat een Panorthodox Concilie, geboycot door
Moskou en haar bondgenoten.

Breuk met Moskou en Oekraïne:

 In 2018 erkende Constantinopel de autocefalie van Oekraïense kerken, wat leidde
tot een schisma met Moskou.
 De oorlog in Oekraïne (2022) versterkte deze kloof; Patriarch Kirill steunt Poetin,
terwijl Oekraïense parochies massaal Moskou de rug toekeren.


H4: DE HEILIGE STOEL


EENWORDING VAN ITALIË EN DE ROMEINSE KWESTIE ( 1870-1929)

 Eenwording van Italië:
o In 1870 werden de pauselijke staten onder leiding van koning Vittorio-
Emanuele verenigd, met uitzondering van Rome, dat nog onder pauselijke
controle bleef.
o Na de Frans-Duitse oorlog werd Rome ingenomen door Italiaanse troepen
en uitgeroepen tot hoofdstad van Italië. De paus trok zich terug in het
Vaticaan, waarmee de "Romeinse kwestie" begon.

 Romeinse kwestie:
o De paus werd beschouwd als een "gevangene in het Vaticaan" en verloor
zijn wereldlijke macht.
o Katholieken wereldwijd ijverden voor herstel van pauselijke
onafhankelijkheid. In de praktijk beschermde Italië de onafhankelijkheid
van de Heilige Stoel via wetten zoals de Garantiewet.
o De kwestie werd opgelost in 1929 onder Mussolini met het Pact van
Lateranen, dat de paus de soevereine heerser maakte van Vaticaanstad.




 Gevolgen voor de paus: