SAMENVATTING
Strafrecht
Deel I – VII
Volledige samenvatting van de notities
Strafrecht · Strafwet · Misdrijf · Dader · Straffen · Maatregelen · Strafuitvoering
Laurens van Puyenbroeck · Prof. dr. Tom Vander Beken
, Strafrecht · Samenvatting
O VE RZ I C HT
Inhoudstafel
Deel I · Strafrecht....................................................................................................................................... 3
Onderdeel A — Juridische situering............................................................................................................... 4
Onderdeel B — Functies en achtergronden.................................................................................................... 8
Deel II · Strafwet....................................................................................................................................... 20
Hoofdstuk 1 — Legaliteitsbeginsel............................................................................................................... 21
Hoofdstuk 2 — Toepassing van de strafwet in de tijd..................................................................................... 27
Hoofdstuk 3 — Toepassing van de strafwet in de ruimte................................................................................ 32
Hoofdstuk 4 — Interpretatie van de strafwet................................................................................................ 38
Deel III · Misdrijf....................................................................................................................................... 41
Hoofdstuk 1 — Bestanddelen van het misdrijf.............................................................................................. 42
Hoofdstuk 2 — Strafbare poging................................................................................................................. 56
Hoofdstuk 3 — Rechtvaardigingsgronden..................................................................................................... 64
Deel IV · Dader.......................................................................................................................................... 73
Onderdeel 1 — Strafrechtelijke verantwoordelijkheid.................................................................................... 74
Onderdeel 2 — Strafbare deelneming.......................................................................................................... 84
Onderdeel 3 — Verzwarende bestanddelen en verzwarende factoren............................................................. 90
Onderdeel 4 — Schuld............................................................................................................................... 92
Deel V · Straffen...................................................................................................................................... 101
Onderdeel 1 — Begripsbepaling................................................................................................................ 102
Onderdeel 2 — De straffen....................................................................................................................... 104
Onderdeel 3 — Straftoemeting.................................................................................................................. 117
Onderdeel 4 — Verval of tenietgaan van de straf........................................................................................ 130
Deel VI · Burgerrechtelijke bepalingen en beveiligingsmaatregelen........................................ 132
Onderdeel 1 — Burgerrechtelijke bepalingen.............................................................................................. 133
Onderdeel 2 — Beveiligingsmaatregelen.................................................................................................... 137
Deel VII · Uitvoering van straffen en maatregelen......................................................................... 146
Onderdeel 1 — Inleiding........................................................................................................................... 147
Onderdeel 2 — Uitvoering van vrijheidsbenemende straffen ........................................................................ 150
Onderdeel 3 — Uitvoering van vrijheidsbeperkende straffen........................................................................ 161
Onderdeel 4 — Uitvoering van vermogensstraffen...................................................................................... 166
Onderdeel 5 — Uitvoering straffen rechtspersonen..................................................................................... 168
Onderdeel 6 — Uitvoering andere straffen................................................................................................. 168
Onderdeel 7 — Uitvoering van opschorting en uitstel.................................................................................. 169
Onderdeel 8 — Uitvoering van beveiligingsmaatregelen............................................................................... 171
Onderdeel 9 — Uitwissing en herstel in eer en rechten................................................................................ 174
2
,DEEL I
Strafrecht
Juridische situering · Functies en achtergronden
I N D I T D E E L
Onderdeel A — Juridische situering................................................................................................. 4
1. Begrip.................................................................................................................................................. 4
2. Strafrecht als publiek recht.................................................................................................................. 4
3. Materieel en formeel strafrecht.......................................................................................................... 5
4. Nationaal en internationaal strafrecht................................................................................................. 6
5. Algemeen en bijzonder strafrecht....................................................................................................... 6
Onderdeel B — Functies en achtergronden................................................................................... 8
1. Wortels................................................................................................................................................ 8
2. Van wraakrecht naar publiek strafrecht (11de – 15de eeuw)............................................................10
3. Strafrecht van en voor de vorst (15de – 18de eeuw).........................................................................11
4. Daad- en schuldstrafrecht – klassieke leer......................................................................................... 11
5. Dader- en gevaarstrafrecht – sociaal verweer...................................................................................14
6. Daderstrafrecht met een menselijk gelaat – nieuw sociaal verweer..................................................16
7. Postmodern strafrecht...................................................................................................................... 17
, Strafrecht · Deel I
ONDERDEEL A
Juridische situering
Opbouw (uit de slides)
Materieel en Nationaal en Algemeen en
Begrip → Publiek recht → → →
formeel internationaal bijzonder
1. Begrip
DEFINITIE
Strafrecht = geheel van regels over misdrijf, dader en straf.
Bepaalt:
1. voorwaarden voor misdrijven
2. wie dader is en strafrechtelijk verantwoordelijk
3. soorten straffen en toepassing
4. voorwaarden voor opleg en uitvoering
5. bevoegde instanties
Misdrijf Dader Straf en maatregel
• Misdrijf = normafwijking • Dader = degene die het • Straf = wettelijke sanctie
die straf verdient. misdrijf pleegt. opgelegd door rechter.
• Niet elk ongewenst gedrag • Zowel natuurlijke personen • Strafrecht regelt algemene
= misdrijf (soms burgerlijk als rechtspersonen en specifieke straffen.
recht). aansprakelijk. • Enkel misdrijven leiden tot
• Misdrijf verschilt in tijd en straf.
ruimte. • Beveiligingsmaatregelen →
geen straf, wel strafrecht.
2. Strafrecht als publiek recht
Verticale rechtsverhouding Openbare orde
• Strafrecht = publiek recht. • Strafwetten = dwingend recht (openbare
• Staat ↔ dader (verticale verhouding). orde).
• Alleen de staat kan bepalen of gedrag • Geen afwijkende afspraken mogelijk over
strafbaar is en straf vorderen. toepassingsgebied of inhoud.
• Burgers/slachtoffers hebben geen • Overeenkomsten die een strafwet buiten
bevoegdheid tot vervolging. werking stellen = ongeldig.
4
, Strafrecht · Deel I
Privaat of publiek (strafbaar) karakter van een geschil (uit de slides)
Publiek (strafbaar) Privaat
Familieverlating (art. 676 N.Sw.) Invorderen achterstallen
Misbruik van vertrouwen – bedrog (art. 475 N.Sw.) Niet terugbetalen lening
Slachtoffers
• Slachtoffers kunnen niet beslissen of iets strafbaar is.
– Voorbeeld: ook met toestemming van slachtoffer blijven aantastingen van lichamelijke integriteit
strafbaar.
Burgerlijke partij → privaat belang Strafvordering → publiek belang
Slachtoffers kunnen wel als burgerlijke partij Strafvordering = openbaar ministerie (publiek
optreden → schadevergoeding (privaat belang). belang).
• Wel rechten in strafuitvoering:
– inzage in dossiers
– onderzoeksdaden vragen
– geïnformeerd worden over beslissingen
Verduidelijking slide 6: “wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen, gehoord
en geïnformeerd worden…)” — in de strafprocedure.
3. Materieel en formeel strafrecht
Materieel strafrecht Formeel strafrecht Strafuitvoeringsrecht
• strafbare gedragingen Ook: strafprocesrecht / • Soms apart onderscheiden
• daderschap strafvordering. (ook wel penitentiair
• straffen • Omvat de procedurele recht).
• voorwaarden om straffen regels voor toepassing van • Geheel van regels over
op te leggen en uit te materieel strafrecht. voorwaarden, modaliteiten
voeren • Bepaalt hoe en door wie en procedures voor
misdrijven worden uitvoering van straffen.
vastgesteld, opgespoord,
vervolgd, bewezen, berecht
en uitgevoerd.
Fasen van de strafrechtspleging (uit de slides)
Vaststelling /
Bewijs en berechting Uitvoering
opsporing → Vervolging → →
onderzoek ten gronde strafuitvoeringsrecht
vooronderzoek
5
, Strafrecht · Deel I
4. Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal strafrecht
• Strafrecht = in principe nationaal recht (soevereiniteit van de staat).
• Strafrecht is meestal federaal: bevoegdheid van federaal parlement.
• Door federalisering hebben andere niveaus (bv. Gewesten) beperkte strafrechtelijke bevoegdheden.
– Kunnen bv. strafbepalingen invoeren voor milieuregels, openbare orde en veiligheid.
• Grondslag: bijzondere wet van 8 augustus 1980.
Internationaal strafrecht
= hybride rechtstak, tussen internationaal recht en strafrecht. Omvat materiële en formele componenten:
Nationaal materieel strafrecht met Internationale strafbaarstellingen
internationale achtergrond
• Strafbaarstellingen en straffen zijn meestal • Internationaal gedefinieerde misdrijven →
nationaal bepaald. internationale vervolging.
• Toch internationale bepaling bij ernstige • Voorbeelden: genocide, misdaden tegen de
gedragingen (mensenhandel, terrorisme, mensheid, oorlogsmisdaden, agressie.
drugs,…). • Internationale Strafhof (Den Haag) is
• Staten stemmen af via verdragen en bevoegd.
organisaties (VN, EU, Raad van Europa,…).
Rechtsmachtrecht Formeel internationaal strafrecht
• Gaat over bevoegdheid van staten om • Procedurele regels voor behandeling van
toepassingsgebied van hun strafwet te internationale misdrijven.
regelen. • Ook internationale rechtshulp in strafzaken.
• Staten kunnen bepalen of hun strafwet ook • Omvat afspraken tussen staten over
buiten eigen grondgebied geldt opsporing, vervolging, berechting,
(extraterritoriaal). bewijsuitwisseling, uitvoering.
• Internationale verdragen leggen soms • Doel: samenwerking en centralisering van
beperkingen of verplichtingen op. internationale strafzaken.
5. Algemeen en bijzonder strafrecht
Algemeen materieel strafrecht → regels over alle vier de componenten:
1. voorwaarden waaronder gedragingen misdrijven zijn
2. wie dader is en verantwoordelijkheid draagt
3. welke straffen bestaan en welke op misdrijven staan
4. voorwaarden voor opleg en uitvoering van straffen
Bijzonder materieel strafrecht → enkel component 1 (gedragingen) en 3 (straffen).
6
, Strafrecht · Deel I
Schema algemeen ↔ bijzonder strafrecht (uit de slides)
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
Onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven welke gedragingen misdrijven zijn;
zijn en (misdrijfspecifiek)
Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke –
verantwoordelijkheid draagt;
Welke straffen bestaan en welke straffen op de (specifieke) misdrijven
worden gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan daders –
kunnen worden opgelegd en uitgevoerd;
Algemeen strafrecht
• Te vinden in Boek I Strafwetboek + complementaire wetten.
• Boek I bevat o.a.: strafwet, misdrijf, dader, straffen, burgerlijke bepalingen, tenietgaan/verjaring van
straffen, diverse regels.
• Complementaire wetten: regelen onderwerpen die wel algemeen strafrecht betreffen, maar niet Boek I
(bv. Interneringswet, Wet Externe Rechtspositie).
• Nieuw Strafwetboek → sommige regelingen geïntegreerd (bv. opschorting en uitstel in art. 64 en 65).
Bijzonder strafrecht
• Regelt specifieke strafbare gedragingen en hun straffen.
– Voorbeeld: art. 96 Nieuw Sw. (doodslag).
• Vroeger: Boek II Strafwetboek = lijst bijzondere strafbaarstellingen.
• Vandaag: veel meer bijzondere strafwetten (tienduizenden), vaak buiten Strafwetboek.
• Bijzondere strafwetten kunnen ook de vorm aannemen van decreten, ordonnanties of verordeningen
(gemeenten, provincies).
• Voorbeelden: militair strafwetboek, drugswetten, terrorisme, nieuwe maatschappelijke fenomenen.
Toepassing van het algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
• Art. 77 Nieuw Sw. → bij gebrek aan andere regels gelden de bepalingen van Boek I ook voor Boek II en
bijzondere wetten/verordeningen.
• Boek I geldt dus in principe altijd, tenzij bijzondere wet expliciet afwijkt.
• Bijzondere strafwetten worden samen met boek I N.Sw. toegepast.
• Toepassingsbereik complementaire wetten blijkt uit complementaire wet zelf.
A R T . 7 7 N. S W . ( U I T D E S L I D E S )
“Bij gebreke van andersluidende bepalingen in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen,
worden de bepalingen van dit boek toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere
wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld.”
7
, Strafrecht · Deel I
Kernverschil algemeen ↔ bijzonder
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
= basisregels, complementair, voor elk misdrijf. = concreet: welke gedragingen misdrijf zijn +
welke straf daarop staat.
E X T R A B E P E RK I N G : D E C RE E T G E V E R
Voor nieuwe strafbaarstellingen in decreet/ordonnantie is vaak eensluidend advies federale
Ministerraad nodig (art. 11 Bijzondere Wet 8 aug. 1980).
ONDERDEEL B
Functies en achtergronden
1. Wortels
Straffen is geen exclusief menselijk gedrag
• Dierenwereld → bv. poetsvissen:
– leveren diensten (parasieten verwijderen) → wederzijds voordeel.
– Poetsvissen moeten zich beheersen (niet te veel eten van gastheer).
– Overtreding regels → strafreactie (gast zwemt weg of partner-vis straft).
CONCLUSIE
Systemen van regels + bestraffing bestaan ook buiten menselijke context.
Jagers-verzamelaars Landbouwers
• Leefden in kleine groepen, ~150.000 jaar • Vanaf ±10.000 jaar geleden: samenleven in
geleden. grotere verbanden.
• Strafrecht met rituelen, regels en symbolen • Ontwikkeling eerste rechtssystemen:
om complexe emoties te reguleren. – regels van materieel en formeel
• Egalitaire organisatie: (straf)recht
– geen dominantie van enkelen, maar – rechtbanken waar vertegenwoordigers
gelijkheid. recht spraken
– overtredingen vaak bestraft met autoritair – religieuze en symbolische structuren naast
(gewelddadig) optreden godsdienstige kaders.
Slide 14: “autoritair geweld niet functioneel in egalitaire
gemeenschap”.
8
, Strafrecht · Deel I
Evolutie (uit de slides)
Monotheïstische
Eerste geschreven
Landbouwers religies
Jagers-verzamelaars (straf)recht
→ vanaf ± 10.000 jaar → → begrensd wraakrecht
± 150.000 jaar geleden o.a. Babylonische Codex
geleden (Islam, Jodendom,
Hammurabi
Christendom)
Vooral wraak en vergelding
• Talio principe: oog om oog, tand om tand.
• Nog steeds systemen waar individuele bloedwraak mogelijk is (bv. Albanese Kanun).
• Beperking van intern geweld door strafrecht:
Legaliteitsbeginsel Proportionaliteitsbeginsel
Enkel wet bepaalt misdrijf en straf (nullum Straf in verhouding tot ernst inbreuk.
crimen, nulla poena sine lege).
H E T TA L I O P RI N C I P E I N RE L I G I E U ZE T E K S T E N (U I T D E S L I D E S )
Exodus 21:22–25 — “… Heeft ze wel ander letsel opgelopen, dan geldt: een leven voor een leven, een
oog voor een oog, een tand voor een tand, een hand voor een hand, een voet voor een voet …”
Leviticus 24:19–21 — “Wanneer iemand letsel toebrengt aan een ander, moet hem hetzelfde letsel
worden toegebracht: een breuk voor een breuk, een oog voor een oog, een tand voor een tand. …”
Koran 42-40 — “En de vergelding voor een slechte daad is dezelfde slechte daad, maar voor wie
vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah.”
Strafrecht als toelating
Van privé naar publiek
• Oorspronkelijk: straffen = private aangelegenheid (families, bloedwraak).
• Evolutie → strafrecht vooral in handen van overheid.
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Instrument van de macht Instrument tegen de macht
• Strafrecht = ook machtshandhaving. • In contexten met minder machtconcentratie
• Wie macht heeft, bepaalt regels en sancties. → strafrecht minder hard ingezet.
• In samenlevingen met weinig verantwoording • Strafrecht krijgt rol als rechtsbescherming:
→ straffen vaak hard, publiek, en ter – Legaliteitsbeginsel
bescherming van gezag. – Proportionaliteitsbeginsel
– Subsidiariteitsbeginsel
9
, Strafrecht · Deel I
Strafrechtsgeschiedenis en -theorie: overzicht
Periode Tijdvak
2 Van wraakrecht naar publiek strafrecht 11de – 15de eeuw
3 Strafrecht van en voor de vorst 15de – 18de eeuw
4 Daad- en schuldstrafrecht 18de – eind 19de eeuw
5 Dader- en gevaarstrafrecht eind 19de eeuw – eerste helft 20ste
eeuw
6 Daderstrafrecht met een menselijk gelaat tweede helft 20ste eeuw
7 Postmodern strafrecht? laatste kwart 20ste eeuw – …
2. Van wraakrecht naar publiek strafrecht (11de – 15de eeuw)
Wraakrecht Bloedgeld en vredesgeld Strafrecht wordt publiek recht
• Vroege middeleeuwen: • Feodale structuren + lokale • Overheidsbemiddeling →
strafrecht = private machthebbers bemiddelen verplicht karakter.
aangelegenheid. in conflicten. • Overheden bepalen:
• Gebaseerd op • Doel = escalatie beperken, – waar en wanneer
bloedverwantschap en rust en veiligheid wraakrecht mag
familieverbanden. herstellen. – welke soorten wraak
• Het leidde vaak tot • Bemiddeling → voor welke inbreuken
escalatie van geweld overeenkomsten tussen mogelijk zijn
tussen families. families: – tarieven voor afkoop
– financiële regeling van wraak
(bloedgeld/zoengeld) =
schadevergoeding
– vredesgeld = betaling
aan overheid → krijgt
publiekrechtelijk
karakter
10
Strafrecht
Deel I – VII
Volledige samenvatting van de notities
Strafrecht · Strafwet · Misdrijf · Dader · Straffen · Maatregelen · Strafuitvoering
Laurens van Puyenbroeck · Prof. dr. Tom Vander Beken
, Strafrecht · Samenvatting
O VE RZ I C HT
Inhoudstafel
Deel I · Strafrecht....................................................................................................................................... 3
Onderdeel A — Juridische situering............................................................................................................... 4
Onderdeel B — Functies en achtergronden.................................................................................................... 8
Deel II · Strafwet....................................................................................................................................... 20
Hoofdstuk 1 — Legaliteitsbeginsel............................................................................................................... 21
Hoofdstuk 2 — Toepassing van de strafwet in de tijd..................................................................................... 27
Hoofdstuk 3 — Toepassing van de strafwet in de ruimte................................................................................ 32
Hoofdstuk 4 — Interpretatie van de strafwet................................................................................................ 38
Deel III · Misdrijf....................................................................................................................................... 41
Hoofdstuk 1 — Bestanddelen van het misdrijf.............................................................................................. 42
Hoofdstuk 2 — Strafbare poging................................................................................................................. 56
Hoofdstuk 3 — Rechtvaardigingsgronden..................................................................................................... 64
Deel IV · Dader.......................................................................................................................................... 73
Onderdeel 1 — Strafrechtelijke verantwoordelijkheid.................................................................................... 74
Onderdeel 2 — Strafbare deelneming.......................................................................................................... 84
Onderdeel 3 — Verzwarende bestanddelen en verzwarende factoren............................................................. 90
Onderdeel 4 — Schuld............................................................................................................................... 92
Deel V · Straffen...................................................................................................................................... 101
Onderdeel 1 — Begripsbepaling................................................................................................................ 102
Onderdeel 2 — De straffen....................................................................................................................... 104
Onderdeel 3 — Straftoemeting.................................................................................................................. 117
Onderdeel 4 — Verval of tenietgaan van de straf........................................................................................ 130
Deel VI · Burgerrechtelijke bepalingen en beveiligingsmaatregelen........................................ 132
Onderdeel 1 — Burgerrechtelijke bepalingen.............................................................................................. 133
Onderdeel 2 — Beveiligingsmaatregelen.................................................................................................... 137
Deel VII · Uitvoering van straffen en maatregelen......................................................................... 146
Onderdeel 1 — Inleiding........................................................................................................................... 147
Onderdeel 2 — Uitvoering van vrijheidsbenemende straffen ........................................................................ 150
Onderdeel 3 — Uitvoering van vrijheidsbeperkende straffen........................................................................ 161
Onderdeel 4 — Uitvoering van vermogensstraffen...................................................................................... 166
Onderdeel 5 — Uitvoering straffen rechtspersonen..................................................................................... 168
Onderdeel 6 — Uitvoering andere straffen................................................................................................. 168
Onderdeel 7 — Uitvoering van opschorting en uitstel.................................................................................. 169
Onderdeel 8 — Uitvoering van beveiligingsmaatregelen............................................................................... 171
Onderdeel 9 — Uitwissing en herstel in eer en rechten................................................................................ 174
2
,DEEL I
Strafrecht
Juridische situering · Functies en achtergronden
I N D I T D E E L
Onderdeel A — Juridische situering................................................................................................. 4
1. Begrip.................................................................................................................................................. 4
2. Strafrecht als publiek recht.................................................................................................................. 4
3. Materieel en formeel strafrecht.......................................................................................................... 5
4. Nationaal en internationaal strafrecht................................................................................................. 6
5. Algemeen en bijzonder strafrecht....................................................................................................... 6
Onderdeel B — Functies en achtergronden................................................................................... 8
1. Wortels................................................................................................................................................ 8
2. Van wraakrecht naar publiek strafrecht (11de – 15de eeuw)............................................................10
3. Strafrecht van en voor de vorst (15de – 18de eeuw).........................................................................11
4. Daad- en schuldstrafrecht – klassieke leer......................................................................................... 11
5. Dader- en gevaarstrafrecht – sociaal verweer...................................................................................14
6. Daderstrafrecht met een menselijk gelaat – nieuw sociaal verweer..................................................16
7. Postmodern strafrecht...................................................................................................................... 17
, Strafrecht · Deel I
ONDERDEEL A
Juridische situering
Opbouw (uit de slides)
Materieel en Nationaal en Algemeen en
Begrip → Publiek recht → → →
formeel internationaal bijzonder
1. Begrip
DEFINITIE
Strafrecht = geheel van regels over misdrijf, dader en straf.
Bepaalt:
1. voorwaarden voor misdrijven
2. wie dader is en strafrechtelijk verantwoordelijk
3. soorten straffen en toepassing
4. voorwaarden voor opleg en uitvoering
5. bevoegde instanties
Misdrijf Dader Straf en maatregel
• Misdrijf = normafwijking • Dader = degene die het • Straf = wettelijke sanctie
die straf verdient. misdrijf pleegt. opgelegd door rechter.
• Niet elk ongewenst gedrag • Zowel natuurlijke personen • Strafrecht regelt algemene
= misdrijf (soms burgerlijk als rechtspersonen en specifieke straffen.
recht). aansprakelijk. • Enkel misdrijven leiden tot
• Misdrijf verschilt in tijd en straf.
ruimte. • Beveiligingsmaatregelen →
geen straf, wel strafrecht.
2. Strafrecht als publiek recht
Verticale rechtsverhouding Openbare orde
• Strafrecht = publiek recht. • Strafwetten = dwingend recht (openbare
• Staat ↔ dader (verticale verhouding). orde).
• Alleen de staat kan bepalen of gedrag • Geen afwijkende afspraken mogelijk over
strafbaar is en straf vorderen. toepassingsgebied of inhoud.
• Burgers/slachtoffers hebben geen • Overeenkomsten die een strafwet buiten
bevoegdheid tot vervolging. werking stellen = ongeldig.
4
, Strafrecht · Deel I
Privaat of publiek (strafbaar) karakter van een geschil (uit de slides)
Publiek (strafbaar) Privaat
Familieverlating (art. 676 N.Sw.) Invorderen achterstallen
Misbruik van vertrouwen – bedrog (art. 475 N.Sw.) Niet terugbetalen lening
Slachtoffers
• Slachtoffers kunnen niet beslissen of iets strafbaar is.
– Voorbeeld: ook met toestemming van slachtoffer blijven aantastingen van lichamelijke integriteit
strafbaar.
Burgerlijke partij → privaat belang Strafvordering → publiek belang
Slachtoffers kunnen wel als burgerlijke partij Strafvordering = openbaar ministerie (publiek
optreden → schadevergoeding (privaat belang). belang).
• Wel rechten in strafuitvoering:
– inzage in dossiers
– onderzoeksdaden vragen
– geïnformeerd worden over beslissingen
Verduidelijking slide 6: “wel geleidelijk meer aandacht voor slachtofferrechten (o.m. inzage, onderzoekshandelingen, gehoord
en geïnformeerd worden…)” — in de strafprocedure.
3. Materieel en formeel strafrecht
Materieel strafrecht Formeel strafrecht Strafuitvoeringsrecht
• strafbare gedragingen Ook: strafprocesrecht / • Soms apart onderscheiden
• daderschap strafvordering. (ook wel penitentiair
• straffen • Omvat de procedurele recht).
• voorwaarden om straffen regels voor toepassing van • Geheel van regels over
op te leggen en uit te materieel strafrecht. voorwaarden, modaliteiten
voeren • Bepaalt hoe en door wie en procedures voor
misdrijven worden uitvoering van straffen.
vastgesteld, opgespoord,
vervolgd, bewezen, berecht
en uitgevoerd.
Fasen van de strafrechtspleging (uit de slides)
Vaststelling /
Bewijs en berechting Uitvoering
opsporing → Vervolging → →
onderzoek ten gronde strafuitvoeringsrecht
vooronderzoek
5
, Strafrecht · Deel I
4. Nationaal en internationaal strafrecht
Nationaal strafrecht
• Strafrecht = in principe nationaal recht (soevereiniteit van de staat).
• Strafrecht is meestal federaal: bevoegdheid van federaal parlement.
• Door federalisering hebben andere niveaus (bv. Gewesten) beperkte strafrechtelijke bevoegdheden.
– Kunnen bv. strafbepalingen invoeren voor milieuregels, openbare orde en veiligheid.
• Grondslag: bijzondere wet van 8 augustus 1980.
Internationaal strafrecht
= hybride rechtstak, tussen internationaal recht en strafrecht. Omvat materiële en formele componenten:
Nationaal materieel strafrecht met Internationale strafbaarstellingen
internationale achtergrond
• Strafbaarstellingen en straffen zijn meestal • Internationaal gedefinieerde misdrijven →
nationaal bepaald. internationale vervolging.
• Toch internationale bepaling bij ernstige • Voorbeelden: genocide, misdaden tegen de
gedragingen (mensenhandel, terrorisme, mensheid, oorlogsmisdaden, agressie.
drugs,…). • Internationale Strafhof (Den Haag) is
• Staten stemmen af via verdragen en bevoegd.
organisaties (VN, EU, Raad van Europa,…).
Rechtsmachtrecht Formeel internationaal strafrecht
• Gaat over bevoegdheid van staten om • Procedurele regels voor behandeling van
toepassingsgebied van hun strafwet te internationale misdrijven.
regelen. • Ook internationale rechtshulp in strafzaken.
• Staten kunnen bepalen of hun strafwet ook • Omvat afspraken tussen staten over
buiten eigen grondgebied geldt opsporing, vervolging, berechting,
(extraterritoriaal). bewijsuitwisseling, uitvoering.
• Internationale verdragen leggen soms • Doel: samenwerking en centralisering van
beperkingen of verplichtingen op. internationale strafzaken.
5. Algemeen en bijzonder strafrecht
Algemeen materieel strafrecht → regels over alle vier de componenten:
1. voorwaarden waaronder gedragingen misdrijven zijn
2. wie dader is en verantwoordelijkheid draagt
3. welke straffen bestaan en welke op misdrijven staan
4. voorwaarden voor opleg en uitvoering van straffen
Bijzonder materieel strafrecht → enkel component 1 (gedragingen) en 3 (straffen).
6
, Strafrecht · Deel I
Schema algemeen ↔ bijzonder strafrecht (uit de slides)
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
Onder welke voorwaarden gedragingen misdrijven welke gedragingen misdrijven zijn;
zijn en (misdrijfspecifiek)
Wie dader van een misdrijf is en strafrechtelijke –
verantwoordelijkheid draagt;
Welke straffen bestaan en welke straffen op de (specifieke) misdrijven
worden gesteld
Onder welke voorwaarden straffen aan daders –
kunnen worden opgelegd en uitgevoerd;
Algemeen strafrecht
• Te vinden in Boek I Strafwetboek + complementaire wetten.
• Boek I bevat o.a.: strafwet, misdrijf, dader, straffen, burgerlijke bepalingen, tenietgaan/verjaring van
straffen, diverse regels.
• Complementaire wetten: regelen onderwerpen die wel algemeen strafrecht betreffen, maar niet Boek I
(bv. Interneringswet, Wet Externe Rechtspositie).
• Nieuw Strafwetboek → sommige regelingen geïntegreerd (bv. opschorting en uitstel in art. 64 en 65).
Bijzonder strafrecht
• Regelt specifieke strafbare gedragingen en hun straffen.
– Voorbeeld: art. 96 Nieuw Sw. (doodslag).
• Vroeger: Boek II Strafwetboek = lijst bijzondere strafbaarstellingen.
• Vandaag: veel meer bijzondere strafwetten (tienduizenden), vaak buiten Strafwetboek.
• Bijzondere strafwetten kunnen ook de vorm aannemen van decreten, ordonnanties of verordeningen
(gemeenten, provincies).
• Voorbeelden: militair strafwetboek, drugswetten, terrorisme, nieuwe maatschappelijke fenomenen.
Toepassing van het algemeen strafrecht op het bijzonder strafrecht
• Art. 77 Nieuw Sw. → bij gebrek aan andere regels gelden de bepalingen van Boek I ook voor Boek II en
bijzondere wetten/verordeningen.
• Boek I geldt dus in principe altijd, tenzij bijzondere wet expliciet afwijkt.
• Bijzondere strafwetten worden samen met boek I N.Sw. toegepast.
• Toepassingsbereik complementaire wetten blijkt uit complementaire wet zelf.
A R T . 7 7 N. S W . ( U I T D E S L I D E S )
“Bij gebreke van andersluidende bepalingen in boek II en in de bijzondere wetten en verordeningen,
worden de bepalingen van dit boek toegepast op de misdrijven die bij boek II alsook bij die bijzondere
wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld.”
7
, Strafrecht · Deel I
Kernverschil algemeen ↔ bijzonder
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
= basisregels, complementair, voor elk misdrijf. = concreet: welke gedragingen misdrijf zijn +
welke straf daarop staat.
E X T R A B E P E RK I N G : D E C RE E T G E V E R
Voor nieuwe strafbaarstellingen in decreet/ordonnantie is vaak eensluidend advies federale
Ministerraad nodig (art. 11 Bijzondere Wet 8 aug. 1980).
ONDERDEEL B
Functies en achtergronden
1. Wortels
Straffen is geen exclusief menselijk gedrag
• Dierenwereld → bv. poetsvissen:
– leveren diensten (parasieten verwijderen) → wederzijds voordeel.
– Poetsvissen moeten zich beheersen (niet te veel eten van gastheer).
– Overtreding regels → strafreactie (gast zwemt weg of partner-vis straft).
CONCLUSIE
Systemen van regels + bestraffing bestaan ook buiten menselijke context.
Jagers-verzamelaars Landbouwers
• Leefden in kleine groepen, ~150.000 jaar • Vanaf ±10.000 jaar geleden: samenleven in
geleden. grotere verbanden.
• Strafrecht met rituelen, regels en symbolen • Ontwikkeling eerste rechtssystemen:
om complexe emoties te reguleren. – regels van materieel en formeel
• Egalitaire organisatie: (straf)recht
– geen dominantie van enkelen, maar – rechtbanken waar vertegenwoordigers
gelijkheid. recht spraken
– overtredingen vaak bestraft met autoritair – religieuze en symbolische structuren naast
(gewelddadig) optreden godsdienstige kaders.
Slide 14: “autoritair geweld niet functioneel in egalitaire
gemeenschap”.
8
, Strafrecht · Deel I
Evolutie (uit de slides)
Monotheïstische
Eerste geschreven
Landbouwers religies
Jagers-verzamelaars (straf)recht
→ vanaf ± 10.000 jaar → → begrensd wraakrecht
± 150.000 jaar geleden o.a. Babylonische Codex
geleden (Islam, Jodendom,
Hammurabi
Christendom)
Vooral wraak en vergelding
• Talio principe: oog om oog, tand om tand.
• Nog steeds systemen waar individuele bloedwraak mogelijk is (bv. Albanese Kanun).
• Beperking van intern geweld door strafrecht:
Legaliteitsbeginsel Proportionaliteitsbeginsel
Enkel wet bepaalt misdrijf en straf (nullum Straf in verhouding tot ernst inbreuk.
crimen, nulla poena sine lege).
H E T TA L I O P RI N C I P E I N RE L I G I E U ZE T E K S T E N (U I T D E S L I D E S )
Exodus 21:22–25 — “… Heeft ze wel ander letsel opgelopen, dan geldt: een leven voor een leven, een
oog voor een oog, een tand voor een tand, een hand voor een hand, een voet voor een voet …”
Leviticus 24:19–21 — “Wanneer iemand letsel toebrengt aan een ander, moet hem hetzelfde letsel
worden toegebracht: een breuk voor een breuk, een oog voor een oog, een tand voor een tand. …”
Koran 42-40 — “En de vergelding voor een slechte daad is dezelfde slechte daad, maar voor wie
vergeeft en verzoent: zijn beloning is bij Allah.”
Strafrecht als toelating
Van privé naar publiek
• Oorspronkelijk: straffen = private aangelegenheid (families, bloedwraak).
• Evolutie → strafrecht vooral in handen van overheid.
Instrumentaliteit en rechtsbescherming
Instrument van de macht Instrument tegen de macht
• Strafrecht = ook machtshandhaving. • In contexten met minder machtconcentratie
• Wie macht heeft, bepaalt regels en sancties. → strafrecht minder hard ingezet.
• In samenlevingen met weinig verantwoording • Strafrecht krijgt rol als rechtsbescherming:
→ straffen vaak hard, publiek, en ter – Legaliteitsbeginsel
bescherming van gezag. – Proportionaliteitsbeginsel
– Subsidiariteitsbeginsel
9
, Strafrecht · Deel I
Strafrechtsgeschiedenis en -theorie: overzicht
Periode Tijdvak
2 Van wraakrecht naar publiek strafrecht 11de – 15de eeuw
3 Strafrecht van en voor de vorst 15de – 18de eeuw
4 Daad- en schuldstrafrecht 18de – eind 19de eeuw
5 Dader- en gevaarstrafrecht eind 19de eeuw – eerste helft 20ste
eeuw
6 Daderstrafrecht met een menselijk gelaat tweede helft 20ste eeuw
7 Postmodern strafrecht? laatste kwart 20ste eeuw – …
2. Van wraakrecht naar publiek strafrecht (11de – 15de eeuw)
Wraakrecht Bloedgeld en vredesgeld Strafrecht wordt publiek recht
• Vroege middeleeuwen: • Feodale structuren + lokale • Overheidsbemiddeling →
strafrecht = private machthebbers bemiddelen verplicht karakter.
aangelegenheid. in conflicten. • Overheden bepalen:
• Gebaseerd op • Doel = escalatie beperken, – waar en wanneer
bloedverwantschap en rust en veiligheid wraakrecht mag
familieverbanden. herstellen. – welke soorten wraak
• Het leidde vaak tot • Bemiddeling → voor welke inbreuken
escalatie van geweld overeenkomsten tussen mogelijk zijn
tussen families. families: – tarieven voor afkoop
– financiële regeling van wraak
(bloedgeld/zoengeld) =
schadevergoeding
– vredesgeld = betaling
aan overheid → krijgt
publiekrechtelijk
karakter
10
