A.Soubry
MODULE 1 - INTRODUCTIE EN
BASISBEGRIPPEN
Inhoud
Hoofdstuk 1: introductie, concepten en doelstellingen
1. Wat en waarom epidemiologie?
2. Historische context: volksgezondheid en epidemiologie
a. Uitbraak van een epidemie of pandemie, in het verleden en nu
b. Moderne epidemiologie voor de arts en de volksgezondheid
3. Definities, methodes en conceptueel kader
a. (Sub)populaties
b. Determinanten
c. Ziekte en gezondheid
4. Subdomeinen en onderverdelingen
a. Observationele vs. experimentele studies
b. Descriptieve studies vs. analytische studies
c. Exposure-oriented vs. outcome-oriented epidemiologie
5. Doelstellingen
a. Etiologie
b. Preventie en screening
6. Epidemiologie als fundament van de volksgezondheid en EBM
INLEIDING
Er is een balans tussen …
- Enerzijds: ziekte, sterfte, kanker, onveilig, …
- Anderzijds: gezond, levenskwaliteit, geen kanker, veilig, …
à Je moet deze zaken meten om ze te kunnen begrijpen (statistiek)
à M.a.w. uit cijfers kun je leren!
Epidemiologie = een studie bij het volk
à Nadruk op een groepering van mensen, niet op het individu
o Epi = op, bij
o Demos = mensen, het volk
o Logos = studie
Epidemiologie 1
,Epidemiologie
à Kan ondervereeld worden in:
o Experimentele studies
o Observationele studies: deze zullen we vooral bespreken
= aantal sterfgevallen per dag in België van
2014-2019
à telkens piek in de winter: dit komt door griep
à men kan dan aan preventie doen om die piek
naar beneden te krijgen, bv. door vaccinatie!
Maar je moet opletten met het maken van
associaties: er kunnen cofounders zijn!
Twee doelstellingen:
- Je wilt de etiologie / oorzaak van een ziekte achterhalen à Waarom? Hoe?
- Je wilt preventie doorvoeren om de ziekte te kunnen bestrijden à Hoe?
Wanneer we de oorzaak van een ziekte willen kennen, spreken we niet enkel over de typische
infectieziekten à ook bv. longkanker en obesitas
- Niet het samenzijn, maar het samenleven op zich maakt ons ziek
- Vb. Infecties, ongezonde levenswijzen, sociaal gedrag, …
- Meestal start de oorzaak met een “onwetendheid’
- Je moet de mensen informeren / educeren!
- à Wetenschappelijk onderzoek is noodzakelijk om de etiologie van een ziekte te achterhalen
Epidemiologische studie = onderzoek bij een groep van mensen
à Het aantonen van een oorzakelijk verband is nodig om een preventieve actie te kunnen
ondernemen
à Onderzoek is daarom noodzakelijk om de vooropgestelde hypothese na te gaan
HISTORISCHE CONTEXT EN KAPSTOK VAN DE MODERNE EPIDEMIOLOGIE
EEN GREEP UIT DE GESCHIEDENIS
Hypocrates (460 – 377 VC)
- De vader van de geneeskunde
- Hij zocht ook de logica achter de ziekte, waarbij een “invloed van buiten” de mens ziek maakt
- Verschil met hem en ons: hij keek naar het individu, wij kijken naar groepen en populaties!
2
,Epidemiologie
Edward Jenner (1749 – 1823)
- Heeft de eerste klinische studie uitgevoerd: hij ontwikkelde het experimentele deel van de
epidemiologie waarbij men met vaccinatie een ziekte kan stoppen!
- Jenner zag een verband tussen koepokken op de uiers (veroorzaakt door vaccinia) en pokken
(variola) bij de mens
- Hij zag dat mensen die koepokken kregen, minder vatbaar waren voor mensen pokken
- Koepokken waren veel minder dodelijk!
- Hij ontwikkelde een pokken-vaccin op basis van koepokken
- à Deze handeling werd “inoculatie met vaccinia” genoemd
- Later werd dit tot vaccin gedoopt
OORSPRONG VAN DE LEER VAN DE EPIDEMIEËN: DE CHOLERA EPIDEMIE
Begin cholera epidemie (1830) à eerste notities
- Symptomen:
- Misselijkheid
- Duizeligheid
- Hevig braken
- Diarree
- Extreme spierkrampen
- Onverzadigbare dorst
- Kan leiden tot cardiovasculaire collaps en overlijden
- In bepaalde gebieden van Londen lag de sterfte veel hoger dan in andere regio’s
- 2 artsen gingen zich met deze problemen bezig houden:
- William Farr
- John Snow
Eerste cholera epidemie in Londen (1831)
- Dr. John Snow onderzocht de oorzaak van de cholera-epidemie in Londen
- Er werd algemeen aanvaard dat de ziekte zich via de lucht verspreidt, van mens naar mens
- Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich voordeed en de bron (en
watermaatschappij) waar zijn patiënten water haalden:
- Kaart van Londen erbij genomen
- Huizen waar mensen gestorven zijn aan cholera kwam in regio’s voor
- Probleem: pompen werden van water voorzien door verschillende
watermaatschappijen, de ene maatschappij hun water had fecale contaminatie en de
andere niet!
- Hij stelde een hypothese op: voeding of water als mogelijke oorzaak, gezien de symptomen (
maag-darm problemen)
- Hij was ook de eerste onderzoeker die een vorm van gecontroleerde interventie uitvoerde: hij
besliste waterpompen af te sluiten in bepaalde straten waar hoog sterftecijfer was = oplossing
3
, Epidemiologie
- à John Snow ligt daarom mede aan de basis van moderne epidemiologie!
- Wordt ook wel de vader van de epidemiologie genoemd
- = Hypotheses opstellen over mogelijke etiologie van ziekte
- Glass box theory – Snow
- = nadenken over mogelijke processen die achter de ziekte kunnen schuilen
- Men gaat uit van logische verbanden om een zo transparant mogelijke theorie
uit te werken!
- “Glass box” epidemiologie houdt rekening met een mogelijk biologische mechanisme
(hypothese) en met de cijfers.
Na meerdere outbreaks (1848)
- Conclusie van William Farr: de geografische ligging (lucht of hoogte) is de oorzaak van de
ziekte
- Hij zag een verband met hoogte van de huizen in die bepaalde regio’s waar cholera
voorkwam
- Meer sterfte in huizen die lager gelegen zijn
- Black box theory – Farr
- = enkel mathematisch een mogelijke oorzaak (input) plaatsen tegenover cijfers
omtrent de ziekte of sterfte (output), zonder de achterliggende mechanismen of
biologische factoren in rekening te brengen of grondig te bestuderen
- “Black-box” epidemiologie start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese,
maar baseert zich enkel op cijfers.
Samengevat: het belang van John Snow’s werk
- Nieuwe hypothese: Hoe kan cholera overgebracht worden?
- Hij baseerde zich hiervoor op observaties + logica (kwalitatief onderzoek)
- Hij testte deze hypothese uit om de oorzaak te vinden: systematisch data verzamelen +
groepen mensen vergelijken
- Hij vond een associatie: (gecontamineerd) drinkwater – krijgen van cholera
- Hij voerde een interventie uit om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers zouden vallen à
preventie!
- Merk op: dit alles deed hij nog voor het begrip bacteriële infectie bestond
4
MODULE 1 - INTRODUCTIE EN
BASISBEGRIPPEN
Inhoud
Hoofdstuk 1: introductie, concepten en doelstellingen
1. Wat en waarom epidemiologie?
2. Historische context: volksgezondheid en epidemiologie
a. Uitbraak van een epidemie of pandemie, in het verleden en nu
b. Moderne epidemiologie voor de arts en de volksgezondheid
3. Definities, methodes en conceptueel kader
a. (Sub)populaties
b. Determinanten
c. Ziekte en gezondheid
4. Subdomeinen en onderverdelingen
a. Observationele vs. experimentele studies
b. Descriptieve studies vs. analytische studies
c. Exposure-oriented vs. outcome-oriented epidemiologie
5. Doelstellingen
a. Etiologie
b. Preventie en screening
6. Epidemiologie als fundament van de volksgezondheid en EBM
INLEIDING
Er is een balans tussen …
- Enerzijds: ziekte, sterfte, kanker, onveilig, …
- Anderzijds: gezond, levenskwaliteit, geen kanker, veilig, …
à Je moet deze zaken meten om ze te kunnen begrijpen (statistiek)
à M.a.w. uit cijfers kun je leren!
Epidemiologie = een studie bij het volk
à Nadruk op een groepering van mensen, niet op het individu
o Epi = op, bij
o Demos = mensen, het volk
o Logos = studie
Epidemiologie 1
,Epidemiologie
à Kan ondervereeld worden in:
o Experimentele studies
o Observationele studies: deze zullen we vooral bespreken
= aantal sterfgevallen per dag in België van
2014-2019
à telkens piek in de winter: dit komt door griep
à men kan dan aan preventie doen om die piek
naar beneden te krijgen, bv. door vaccinatie!
Maar je moet opletten met het maken van
associaties: er kunnen cofounders zijn!
Twee doelstellingen:
- Je wilt de etiologie / oorzaak van een ziekte achterhalen à Waarom? Hoe?
- Je wilt preventie doorvoeren om de ziekte te kunnen bestrijden à Hoe?
Wanneer we de oorzaak van een ziekte willen kennen, spreken we niet enkel over de typische
infectieziekten à ook bv. longkanker en obesitas
- Niet het samenzijn, maar het samenleven op zich maakt ons ziek
- Vb. Infecties, ongezonde levenswijzen, sociaal gedrag, …
- Meestal start de oorzaak met een “onwetendheid’
- Je moet de mensen informeren / educeren!
- à Wetenschappelijk onderzoek is noodzakelijk om de etiologie van een ziekte te achterhalen
Epidemiologische studie = onderzoek bij een groep van mensen
à Het aantonen van een oorzakelijk verband is nodig om een preventieve actie te kunnen
ondernemen
à Onderzoek is daarom noodzakelijk om de vooropgestelde hypothese na te gaan
HISTORISCHE CONTEXT EN KAPSTOK VAN DE MODERNE EPIDEMIOLOGIE
EEN GREEP UIT DE GESCHIEDENIS
Hypocrates (460 – 377 VC)
- De vader van de geneeskunde
- Hij zocht ook de logica achter de ziekte, waarbij een “invloed van buiten” de mens ziek maakt
- Verschil met hem en ons: hij keek naar het individu, wij kijken naar groepen en populaties!
2
,Epidemiologie
Edward Jenner (1749 – 1823)
- Heeft de eerste klinische studie uitgevoerd: hij ontwikkelde het experimentele deel van de
epidemiologie waarbij men met vaccinatie een ziekte kan stoppen!
- Jenner zag een verband tussen koepokken op de uiers (veroorzaakt door vaccinia) en pokken
(variola) bij de mens
- Hij zag dat mensen die koepokken kregen, minder vatbaar waren voor mensen pokken
- Koepokken waren veel minder dodelijk!
- Hij ontwikkelde een pokken-vaccin op basis van koepokken
- à Deze handeling werd “inoculatie met vaccinia” genoemd
- Later werd dit tot vaccin gedoopt
OORSPRONG VAN DE LEER VAN DE EPIDEMIEËN: DE CHOLERA EPIDEMIE
Begin cholera epidemie (1830) à eerste notities
- Symptomen:
- Misselijkheid
- Duizeligheid
- Hevig braken
- Diarree
- Extreme spierkrampen
- Onverzadigbare dorst
- Kan leiden tot cardiovasculaire collaps en overlijden
- In bepaalde gebieden van Londen lag de sterfte veel hoger dan in andere regio’s
- 2 artsen gingen zich met deze problemen bezig houden:
- William Farr
- John Snow
Eerste cholera epidemie in Londen (1831)
- Dr. John Snow onderzocht de oorzaak van de cholera-epidemie in Londen
- Er werd algemeen aanvaard dat de ziekte zich via de lucht verspreidt, van mens naar mens
- Snow vond een associatie tussen de regio waar de ziekte zich voordeed en de bron (en
watermaatschappij) waar zijn patiënten water haalden:
- Kaart van Londen erbij genomen
- Huizen waar mensen gestorven zijn aan cholera kwam in regio’s voor
- Probleem: pompen werden van water voorzien door verschillende
watermaatschappijen, de ene maatschappij hun water had fecale contaminatie en de
andere niet!
- Hij stelde een hypothese op: voeding of water als mogelijke oorzaak, gezien de symptomen (
maag-darm problemen)
- Hij was ook de eerste onderzoeker die een vorm van gecontroleerde interventie uitvoerde: hij
besliste waterpompen af te sluiten in bepaalde straten waar hoog sterftecijfer was = oplossing
3
, Epidemiologie
- à John Snow ligt daarom mede aan de basis van moderne epidemiologie!
- Wordt ook wel de vader van de epidemiologie genoemd
- = Hypotheses opstellen over mogelijke etiologie van ziekte
- Glass box theory – Snow
- = nadenken over mogelijke processen die achter de ziekte kunnen schuilen
- Men gaat uit van logische verbanden om een zo transparant mogelijke theorie
uit te werken!
- “Glass box” epidemiologie houdt rekening met een mogelijk biologische mechanisme
(hypothese) en met de cijfers.
Na meerdere outbreaks (1848)
- Conclusie van William Farr: de geografische ligging (lucht of hoogte) is de oorzaak van de
ziekte
- Hij zag een verband met hoogte van de huizen in die bepaalde regio’s waar cholera
voorkwam
- Meer sterfte in huizen die lager gelegen zijn
- Black box theory – Farr
- = enkel mathematisch een mogelijke oorzaak (input) plaatsen tegenover cijfers
omtrent de ziekte of sterfte (output), zonder de achterliggende mechanismen of
biologische factoren in rekening te brengen of grondig te bestuderen
- “Black-box” epidemiologie start niet vanuit een biologische verklaring of hypothese,
maar baseert zich enkel op cijfers.
Samengevat: het belang van John Snow’s werk
- Nieuwe hypothese: Hoe kan cholera overgebracht worden?
- Hij baseerde zich hiervoor op observaties + logica (kwalitatief onderzoek)
- Hij testte deze hypothese uit om de oorzaak te vinden: systematisch data verzamelen +
groepen mensen vergelijken
- Hij vond een associatie: (gecontamineerd) drinkwater – krijgen van cholera
- Hij voerde een interventie uit om te voorkomen dat er nog meer slachtoffers zouden vallen à
preventie!
- Merk op: dit alles deed hij nog voor het begrip bacteriële infectie bestond
4
