Rechtsfilosofie
De cursus geeft enerzijds een historisch overzicht van de belangrijkste
rechtsfilosofische theorieën sinds het ontstaan van het Christendom tot
heden, en behandelt anderzijds een aantal systematische
vraagstukken en controverses uit de rechtsfilosofie.
Vier rode draden door collegecyclus:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de
verschillende filosofische opvattingen die hierover ontwikkeld
werden.
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen
die hierover ontwikkeld werden.
3. De normatieve grondslagen van de democratische
rechtsstaat en de binding van machtsuitoefening aan recht.
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel
gedifferentieerd maatschappelijk deelsysteem waarin normen
primair procedureel gelegitimeerd worden en niet meer
berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over
het goede leven.
COLLEGE 1 (A): Wat is Rechtsfilosofie?
Wat is Recht?
Juristen: intern perspectief
Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht
(algemene principes, wetten, gewoonten, etc.)
Toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer.
Zoektocht binnen dit systeem naar meest adequate juridische
oplossing van een bepaald probleem (vb euthanasie-welke regels
bestaan hiervoor)
Sociologen: extern perspectief
Gaat niet om de vraag wat geldend recht is
Recht als sociaal fenomeen (geheel van collectieve gedragingen en
normen die het sociale leven structureren).
1
,Filosofen
Dubbele betekenis van het woord ‘recht’ (≠ law)
• Morele recht-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en
moraliteit.
• Natuurrechtleer
• Wat moreel en immoreel is
• Recht-matigheid: een juridische ordening die feitelijk effectief is
binnen een bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordenende
functie van recht, ook bij onrechtvaardigheid
• Rechtspositivisme
Wat is Rechtsfilosofie?
• Definities onbevredigend
• Analogie met schilderkunst: Je kunt natuurlijk definiëren:
• Schilderkunst = verf op doek → te mager
• Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken →
impressionistisch
• Schilderkunst = werkelijkheid weergeven → realistisch (ook
andere manieren om wekelijkheid weer te geven)
• Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt.
Als iemand schilderkunst wil begrijpen, neem je hem mee naar het
museum.
Niet naar een boek met definities, maar naar voorbeelden.
Rechtsfilosofie leer je op dezelfde manier:
Niet door één sluitende definitie, maar door:
• echte filosofische teksten te lezen
• uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijzen te zien
• zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
2
,Grondvragen van het recht
• In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
• In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
• Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
• Wanneer moeten mensen aan het recht gehoorzamen? (zijn er
situaties waar het rechtvaardig is om recht niet te respecteren?)
• Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar
burgers bemoeien?
Waarom doen wij dit? Nut van rechtsfilosofie
Juristen buiten het kader
• Strafrechter: Is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te
bewegen regels na te leven?
• Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel en niet door de overheid
geregeld worden?
• Rechter: Moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig
zijn of tot een onrechtvaardige uitkomst leiden?
Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf. er moet
een link zijn met de rechtspraktik
De Filosofische Benadering
• Geen ander onderwerp dan juristen: bv ook nadenken over recht
en milieu, euthanasie, alternatieve straffen
• Wel andere benadering en ander perspectief
• extern perspectief van buiten, van een afstand, over het
recht
Abstractere vragen stellen
Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van
afstand te bekijken
3
, Wat is het verschil tussen rechtsfilosofie en rechtssociologie?
Beide extern perspectief
Filosofie & Wetenschap
• Wetenschap: stabiele beschrijving en/of verklaring van de
werkelijkheid (ook sociologie of sociale wetenschap)
• Filosofie: bepaalde visie op wereld voorstellen en daarvoor
beargumenteren
• Debat tussen filosofen en kritiek op andere visies (verschillende
subdisciplines)
• Filosofie als zoektocht naar grondslagen
• Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
• Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke
kennis
• Recht: van juridische en niet-juridische regels
Rechtsfilosofie: Een poging om enigszins geordend en systematisch na
te denken over aard(wat het recht is), functie (wat de doelen zijn),
rijkwijdte (hoever kunnen we gaan) en legitimiteit van het recht
(Westerman)
COLLEGE 1 (B): Middeleeuwen: God & Recht
Achtergrond
• Terug naar de Middeleeuwen ander idee over het doel van
staat en recht
• Geen basis in vrijheid en gelijkheid
• 2 denkers: Augustinus & Thomas van Aquino
• Geven inhoudelijke criteria om te beoordelen of een wet
rechtvaardig is
4
De cursus geeft enerzijds een historisch overzicht van de belangrijkste
rechtsfilosofische theorieën sinds het ontstaan van het Christendom tot
heden, en behandelt anderzijds een aantal systematische
vraagstukken en controverses uit de rechtsfilosofie.
Vier rode draden door collegecyclus:
1. De verhouding van recht en moraal (en godsdienst) en de
verschillende filosofische opvattingen die hierover ontwikkeld
werden.
2. De legitimatie van de staatsmacht en de verschillende modellen
die hierover ontwikkeld werden.
3. De normatieve grondslagen van de democratische
rechtsstaat en de binding van machtsuitoefening aan recht.
4. Het moderne recht als een relatief autonoom en functioneel
gedifferentieerd maatschappelijk deelsysteem waarin normen
primair procedureel gelegitimeerd worden en niet meer
berusten op een universele materieel-inhoudelijke consensus over
het goede leven.
COLLEGE 1 (A): Wat is Rechtsfilosofie?
Wat is Recht?
Juristen: intern perspectief
Geheel van regels die neerslag vinden in de bronnen van het recht
(algemene principes, wetten, gewoonten, etc.)
Toepassing in de praktijk van rechtspraak en rechtsleer.
Zoektocht binnen dit systeem naar meest adequate juridische
oplossing van een bepaald probleem (vb euthanasie-welke regels
bestaan hiervoor)
Sociologen: extern perspectief
Gaat niet om de vraag wat geldend recht is
Recht als sociaal fenomeen (geheel van collectieve gedragingen en
normen die het sociale leven structureren).
1
,Filosofen
Dubbele betekenis van het woord ‘recht’ (≠ law)
• Morele recht-vaardigheid: noodzakelijk verband tussen recht en
moraliteit.
• Natuurrechtleer
• Wat moreel en immoreel is
• Recht-matigheid: een juridische ordening die feitelijk effectief is
binnen een bepaald grondgebied (bepaald door macht). Ordenende
functie van recht, ook bij onrechtvaardigheid
• Rechtspositivisme
Wat is Rechtsfilosofie?
• Definities onbevredigend
• Analogie met schilderkunst: Je kunt natuurlijk definiëren:
• Schilderkunst = verf op doek → te mager
• Schilderkunst = licht en kleur uitdrukken →
impressionistisch
• Schilderkunst = werkelijkheid weergeven → realistisch (ook
andere manieren om wekelijkheid weer te geven)
• Elke definitie sluit iets uit, of is zo algemeen dat ze niets zegt.
Als iemand schilderkunst wil begrijpen, neem je hem mee naar het
museum.
Niet naar een boek met definities, maar naar voorbeelden.
Rechtsfilosofie leer je op dezelfde manier:
Niet door één sluitende definitie, maar door:
• echte filosofische teksten te lezen
• uiteenlopende vragen, argumenten en denkwijzen te zien
• zelf te beoordelen welke perspectieven overtuigen
2
,Grondvragen van het recht
• In hoeverre houdt recht verband met moraal en rechtvaardigheid?
• In hoeverre is recht louter een machtsinstrument?
• Hoe kun je juridische dwang rechtvaardigen?
• Wanneer moeten mensen aan het recht gehoorzamen? (zijn er
situaties waar het rechtvaardig is om recht niet te respecteren?)
• Tot welke grens mag de overheid zich met het leven van haar
burgers bemoeien?
Waarom doen wij dit? Nut van rechtsfilosofie
Juristen buiten het kader
• Strafrechter: Is het strafrecht wel de geschikte manier om mensen te
bewegen regels na te leven?
• Wetgevingsjurist: welke zaken moeten wel en niet door de overheid
geregeld worden?
• Rechter: Moet ik wetten toepassen die fundamenteel onrechtvaardig
zijn of tot een onrechtvaardige uitkomst leiden?
Deze vragen zijn niet beantwoordbaar binnen het recht zelf. er moet
een link zijn met de rechtspraktik
De Filosofische Benadering
• Geen ander onderwerp dan juristen: bv ook nadenken over recht
en milieu, euthanasie, alternatieve straffen
• Wel andere benadering en ander perspectief
• extern perspectief van buiten, van een afstand, over het
recht
Abstractere vragen stellen
Zinvol voor juristen om van tijd tot tijd de eigen activiteit kritisch van
afstand te bekijken
3
, Wat is het verschil tussen rechtsfilosofie en rechtssociologie?
Beide extern perspectief
Filosofie & Wetenschap
• Wetenschap: stabiele beschrijving en/of verklaring van de
werkelijkheid (ook sociologie of sociale wetenschap)
• Filosofie: bepaalde visie op wereld voorstellen en daarvoor
beargumenteren
• Debat tussen filosofen en kritiek op andere visies (verschillende
subdisciplines)
• Filosofie als zoektocht naar grondslagen
• Ethiek: van morele oordelen over goed en kwaad
• Wetenschap: van wetenschappelijke en niet-wetenschappelijke
kennis
• Recht: van juridische en niet-juridische regels
Rechtsfilosofie: Een poging om enigszins geordend en systematisch na
te denken over aard(wat het recht is), functie (wat de doelen zijn),
rijkwijdte (hoever kunnen we gaan) en legitimiteit van het recht
(Westerman)
COLLEGE 1 (B): Middeleeuwen: God & Recht
Achtergrond
• Terug naar de Middeleeuwen ander idee over het doel van
staat en recht
• Geen basis in vrijheid en gelijkheid
• 2 denkers: Augustinus & Thomas van Aquino
• Geven inhoudelijke criteria om te beoordelen of een wet
rechtvaardig is
4
