POLITICOLOGIE : EEN PLATTEGROND
VAN DE MACHT
INLEIDING
Recht wordt vaak gezien als ‘gestolde politiek’. Beide begrippen beïnvloeden elkaar.
impact recht op politiek : regels, rechtspraak en leer bepaalt de ruimte van de politiek
vb. juristocratie = systeem waarbij rechters te veel macht hebben
vb. standstill-principe : bepaalde rechten zijn grondwettelijk vastgesteld en vergen
verantwoording
indien aanpassing
KORTOM geen recht zonder politiek, geen politiek (democratie) zonder recht.
Je moet de ministers, partijvoorzitters, belangrijke figuren van middenveldorganisaties (vakbonden…)…
kennen, daar komen vragen over. Ook de actualiteit opvolgen tot 48u voor het examen, is cruciaal !
Voorbeeldexamen staat op Ufora.
(!) Enkel namen op slides en titels op slides zijn te kennen.
HOOFDSTUK 1 : POLITIEK EN POLITICOLOGIE
1 WAT IS POLITIEK?
1.1 EEN FUNDAMENTELE VRAAG
1.1.1 HET STUDIEOBJECT VAN DE POLITICOLOGIE
Het studieobject van de politicologie is uiteraard de politiek. Politicologen kunnen zich onderscheiden
gezien ze alle nuttige inzichten uit andere disciplines integreren en toepassen op de politiek. We
spreken van politicologie als ‘integratiewetenschap’ waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en
processen.
Bart Tromp (20e) stelt dat er geen specifieke politieke wetenschap bestaat, althans niet op
wetenschappelijke gronden. Politicologie onderscheidt zich als sociale wetenschap.
“zich van de andere in het object van hun studie, maar niet in wetenschappelijke methoden
die specifiek zijn voor de politieke wetenschap”
De politiek kent bovendien ook geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie of een algemeen
aanvaard centraal begrippenkader. Woorden zoals ‘macht’ en ‘overheid’ worden zeer uiteenlopend
omschreven.
Door haar openheid en eclecticisme is de politicologie kwetsbaar voor kritiek dat ze geen duidelijke
eigenheid heeft = geen unique selling proposition
Dit vermeende gebrek aan een onderscheidende kern leidt tot de bewering dat politieke
wetenschappen eerder een field of inquiry zijn dan een afzonderlijke discipline.
1
,1.1.2 WAT IS DAT STUDIEOBJECT DAN?
Politiek wordt vaak vaag omschreven gezien het geen evidente vraag is. Heywood en Laing
omschrijven het zeer ruim in hun werk Politics (zie desnoods boek). McCormick, Hague en Harrop
omschrijven in Comparative Government and Politics drie kenmerken van de politiek waarover weinig
discussie bestaat :
a) Politiek is collectief
b) Politiek gaat over beslissingen bij meningsverschillen
c) Politieke beslissingen zijn bindend
Omschrijving van politiek is het onderwerk van politieke discussies
Wat politiek wordt omschreven, is vatbaar voor overheidsoptreden (ingrijpen). De politiek is over de tijd
geëvolueerd:
“ minimal state nanny state “
*nanny state = ‘interventionistische’ welvaartsstaat = de staat moet zich met mij bemoeien, van wieg
tot graf
(!) Hoe je politiek definieert, bepaalt wat je verwacht van de staat.
1.1.3 DE REIKWIJDTE VAN DE POLITIEK: DOMEIN / ARENA VS. ASPECT / PROCES
< de reikwijdte = wat er allemaal onder valt
Marsh en Stoker : Theory and Methods in Political Science
- twee globale benaderingen om politiek te definiëren :
1. Arena- of domeinbenadering
Politiek = alles binnen een politieke instelling
(Parlement, regering, politieke partijen…)
2. Proces- of aspectbenadering
Politiek = beslissingen over schaarse middelen + conflicten + keuzes
Ook BUITEN politieke instellingen !!
Vb. KSA organiseert een etentje waarmee ze geld verdienen. Zullen ze
dat geld gebruiken voor
kampkorting of om nieuwe materialen aan te kopen? = discussie,
belangenafweging, schaarse
middelen verdelen (dat zijn typische politieke kenmerken !)
Dit komt overeen met de twee brede benaderingen in definitie van de politiek die ook Heywood
onderscheidt.
Sommige definities zien politiek als een onderdeel = een aspect van alle sociale verhoudingen
Andere definities stellen beschrijvingen die de politiek beperken tot een afgebakende sfeer van
menselijke organisaties, instellingen en actoren, tot een bepaalde arena of set van instellingen.
1.1.4 NOOD AAN EEN OMSCHRIJVING
2
,Politiek moet worden omschreven opdat het kan worden afgebakend : als alles politiek is, is dat niet
werkbaar.
1.1.5 WEZENLIJK BETWISTE BEGRIPPEN
Politiek theoreticus Walter Bryce Gallie (20e)
- 1956 : politiek = essentially contested concept
= concept waarover eindeloos debat bestaat
bv. Duchamp ziet urinoir als kunst, het idee
achter urinoir
Hij onderscheidt 5 voorwaarden voor zo’n begrip, maar enkel de laatste is hier relevant : verschillende
stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte gebruik of de juist interpretatie van
het begrip, maar ook dat iedereen erkent dat het eigen gebruik of de eigen interpretatie door anderen
betwist kan worden.
*vb. kunst, democratie, christelijke traditie…
= concepten waarvan de essentie continu onderwerp debat is
David Easton
In een wereld van schaarste, moet de politiek beslissen over waar middelen naartoe
gaan.
Politiek als “bindende allocatie van waarden”
Het territoriale element werd inmiddels minder belangrijk => globalisering
Ook omwille van de problemen die minder aan een territorium gebonden zijn
vb. Coronacrisis valt niet op te lossen louter in BE globale aanpak vereist (!)
1.2 ESSENTIËLE ONDERDELEN VAN POLITIEK
1.2.1 POLITIEK IS HET BESTUREN VAN DE SAMENLEVING
Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van de samenleving
Onderscheid :
o Polity (groep mensen die samen wonen en die instellingen hebben opgericht om samen te
leven)
o Politics (vb. machtsuitoefening, besluitvorming…)
o Policy (beleid)
‘politiek’ afkomstig van Oudgrieks : politeia (politika)
= alles wat betrekking heeft op de polis (burgerlijke
samenleving)
Adjectief ‘politikos’ (de burger of polis betrekkend) idiotikos (privé / individueel)
Politès = burger in hoedanigheid van publiek persoon
idiotes = diezelfde burger in zijn privéleven
1.2.2 VAN EEN BEVOLKING OP EEN TERRITORIUM
Politiek heeft betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium.
3
, Er bestaan ook niet-territoriale ‘verenigingen’
vb. katholieke kerk
Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving : regels op dat territorium
*wie hieraan wil ontsnappen, moet verhuizen
Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van (samenwerking tussen) staten
aan. Dit is geen onwrikbaar feit, maar een historische evolutie, die ook kan veranderen. Bv. de
veranderende verhouding tussen de verschillende beleidsniveaus (regionaal, nationaal, internationaal).
Processen van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat
andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden. Bovendien is ook de
macht van niet-statelijke actoren, zoals Google, Facebook of Apple, heel sterk toegenomen. Hun, ook
politieke, invloed is vaak veel groter dan die van staten.
1.2.3 POLITIEK IS DE ACTIVITEIT OM IN DE SAMENLEVING BINDENDE COLLECTIEVE
BESLISSINGEN TE NEMEN
Politiek : territorium + bevolking
*gaat over de toebedeling van waarden : zaken die een gemeenschap waardevol vindt
David Easten :
Door schaarste ontstaan daarover conflicten. Er is dus een instelling nodig die de toebedeling kan
uitvoeren, vaak de overheid. Zo ontstaat een politiek systeem. Politiek is voor Easten de bindende
besluitvorming en de acties van de overheid.
De definitie dreigt enorm ruim te worden, dus zegt Easten : het gaat hier om de ‘authorative
allocation for a society’
= gaat om beslissingen die gezaghebbend zijn voor de hele samenleving (dus niet enkel
sportfederatie)
Hij maakt nog een onderscheid :
Politiek : betrekking op de meest inclusieve eenheid, nl. de samenleving
Parapolitiek : interne politieke systemen van groepen of organisaties
vb. gezin of bedrijf
1.2.4 MAAR POLITIEK KAN NOG VEEL MEER ZIJN
Er zijn enorm veel manieren om een betekenis te geven aan politiek. Een ervan is door naar de
tweeduizend jarige geschiedenis te kijken waarbij er drie hoogtepunten uit het denken over de politiek
bestaat. Die worden onder het volgende tussentiteltje opgesomd : Aristoteles, Machiavelli, Franse
Revolutie.
1.3 ENKELE BIJDRAGEN UIT DE GESCHIEDENIS
Soms wordt politiek omschreven als het streven om voor iedereen of voor zoveel mogelijk mensen het
goede te doen, om zoveel mogelijk mensen gelukkig te maken, als de realisatie van de ideale
samenleving vanuit de bestaande samenleving. Daarvoor is macht nodig. Deze 3 elementen vinden we
terug in belangrijke bijdragen in het denken over politiek.
4
VAN DE MACHT
INLEIDING
Recht wordt vaak gezien als ‘gestolde politiek’. Beide begrippen beïnvloeden elkaar.
impact recht op politiek : regels, rechtspraak en leer bepaalt de ruimte van de politiek
vb. juristocratie = systeem waarbij rechters te veel macht hebben
vb. standstill-principe : bepaalde rechten zijn grondwettelijk vastgesteld en vergen
verantwoording
indien aanpassing
KORTOM geen recht zonder politiek, geen politiek (democratie) zonder recht.
Je moet de ministers, partijvoorzitters, belangrijke figuren van middenveldorganisaties (vakbonden…)…
kennen, daar komen vragen over. Ook de actualiteit opvolgen tot 48u voor het examen, is cruciaal !
Voorbeeldexamen staat op Ufora.
(!) Enkel namen op slides en titels op slides zijn te kennen.
HOOFDSTUK 1 : POLITIEK EN POLITICOLOGIE
1 WAT IS POLITIEK?
1.1 EEN FUNDAMENTELE VRAAG
1.1.1 HET STUDIEOBJECT VAN DE POLITICOLOGIE
Het studieobject van de politicologie is uiteraard de politiek. Politicologen kunnen zich onderscheiden
gezien ze alle nuttige inzichten uit andere disciplines integreren en toepassen op de politiek. We
spreken van politicologie als ‘integratiewetenschap’ waarin inzichten en methodes uit
zusterdisciplines als ondersteuning gebruikt worden voor de studie van politieke verschijnselen en
processen.
Bart Tromp (20e) stelt dat er geen specifieke politieke wetenschap bestaat, althans niet op
wetenschappelijke gronden. Politicologie onderscheidt zich als sociale wetenschap.
“zich van de andere in het object van hun studie, maar niet in wetenschappelijke methoden
die specifiek zijn voor de politieke wetenschap”
De politiek kent bovendien ook geen algemeen aanvaarde wetenschappelijke theorie of een algemeen
aanvaard centraal begrippenkader. Woorden zoals ‘macht’ en ‘overheid’ worden zeer uiteenlopend
omschreven.
Door haar openheid en eclecticisme is de politicologie kwetsbaar voor kritiek dat ze geen duidelijke
eigenheid heeft = geen unique selling proposition
Dit vermeende gebrek aan een onderscheidende kern leidt tot de bewering dat politieke
wetenschappen eerder een field of inquiry zijn dan een afzonderlijke discipline.
1
,1.1.2 WAT IS DAT STUDIEOBJECT DAN?
Politiek wordt vaak vaag omschreven gezien het geen evidente vraag is. Heywood en Laing
omschrijven het zeer ruim in hun werk Politics (zie desnoods boek). McCormick, Hague en Harrop
omschrijven in Comparative Government and Politics drie kenmerken van de politiek waarover weinig
discussie bestaat :
a) Politiek is collectief
b) Politiek gaat over beslissingen bij meningsverschillen
c) Politieke beslissingen zijn bindend
Omschrijving van politiek is het onderwerk van politieke discussies
Wat politiek wordt omschreven, is vatbaar voor overheidsoptreden (ingrijpen). De politiek is over de tijd
geëvolueerd:
“ minimal state nanny state “
*nanny state = ‘interventionistische’ welvaartsstaat = de staat moet zich met mij bemoeien, van wieg
tot graf
(!) Hoe je politiek definieert, bepaalt wat je verwacht van de staat.
1.1.3 DE REIKWIJDTE VAN DE POLITIEK: DOMEIN / ARENA VS. ASPECT / PROCES
< de reikwijdte = wat er allemaal onder valt
Marsh en Stoker : Theory and Methods in Political Science
- twee globale benaderingen om politiek te definiëren :
1. Arena- of domeinbenadering
Politiek = alles binnen een politieke instelling
(Parlement, regering, politieke partijen…)
2. Proces- of aspectbenadering
Politiek = beslissingen over schaarse middelen + conflicten + keuzes
Ook BUITEN politieke instellingen !!
Vb. KSA organiseert een etentje waarmee ze geld verdienen. Zullen ze
dat geld gebruiken voor
kampkorting of om nieuwe materialen aan te kopen? = discussie,
belangenafweging, schaarse
middelen verdelen (dat zijn typische politieke kenmerken !)
Dit komt overeen met de twee brede benaderingen in definitie van de politiek die ook Heywood
onderscheidt.
Sommige definities zien politiek als een onderdeel = een aspect van alle sociale verhoudingen
Andere definities stellen beschrijvingen die de politiek beperken tot een afgebakende sfeer van
menselijke organisaties, instellingen en actoren, tot een bepaalde arena of set van instellingen.
1.1.4 NOOD AAN EEN OMSCHRIJVING
2
,Politiek moet worden omschreven opdat het kan worden afgebakend : als alles politiek is, is dat niet
werkbaar.
1.1.5 WEZENLIJK BETWISTE BEGRIPPEN
Politiek theoreticus Walter Bryce Gallie (20e)
- 1956 : politiek = essentially contested concept
= concept waarover eindeloos debat bestaat
bv. Duchamp ziet urinoir als kunst, het idee
achter urinoir
Hij onderscheidt 5 voorwaarden voor zo’n begrip, maar enkel de laatste is hier relevant : verschillende
stromingen hebben een verschillende opvatting over het correcte gebruik of de juist interpretatie van
het begrip, maar ook dat iedereen erkent dat het eigen gebruik of de eigen interpretatie door anderen
betwist kan worden.
*vb. kunst, democratie, christelijke traditie…
= concepten waarvan de essentie continu onderwerp debat is
David Easton
In een wereld van schaarste, moet de politiek beslissen over waar middelen naartoe
gaan.
Politiek als “bindende allocatie van waarden”
Het territoriale element werd inmiddels minder belangrijk => globalisering
Ook omwille van de problemen die minder aan een territorium gebonden zijn
vb. Coronacrisis valt niet op te lossen louter in BE globale aanpak vereist (!)
1.2 ESSENTIËLE ONDERDELEN VAN POLITIEK
1.2.1 POLITIEK IS HET BESTUREN VAN DE SAMENLEVING
Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van de samenleving
Onderscheid :
o Polity (groep mensen die samen wonen en die instellingen hebben opgericht om samen te
leven)
o Politics (vb. machtsuitoefening, besluitvorming…)
o Policy (beleid)
‘politiek’ afkomstig van Oudgrieks : politeia (politika)
= alles wat betrekking heeft op de polis (burgerlijke
samenleving)
Adjectief ‘politikos’ (de burger of polis betrekkend) idiotikos (privé / individueel)
Politès = burger in hoedanigheid van publiek persoon
idiotes = diezelfde burger in zijn privéleven
1.2.2 VAN EEN BEVOLKING OP EEN TERRITORIUM
Politiek heeft betrekking op een samenleving die verbonden is aan een territorium.
3
, Er bestaan ook niet-territoriale ‘verenigingen’
vb. katholieke kerk
Wie lid is van een territoriaal gebonden samenleving : regels op dat territorium
*wie hieraan wil ontsnappen, moet verhuizen
Vandaag neemt de territorialisering van politiek vooral de vorm van (samenwerking tussen) staten
aan. Dit is geen onwrikbaar feit, maar een historische evolutie, die ook kan veranderen. Bv. de
veranderende verhouding tussen de verschillende beleidsniveaus (regionaal, nationaal, internationaal).
Processen van globalisering, decentralisering, federalisering en Europese integratie maken dat
andere territoriale verdelingen van de samenleving belangrijker zijn geworden. Bovendien is ook de
macht van niet-statelijke actoren, zoals Google, Facebook of Apple, heel sterk toegenomen. Hun, ook
politieke, invloed is vaak veel groter dan die van staten.
1.2.3 POLITIEK IS DE ACTIVITEIT OM IN DE SAMENLEVING BINDENDE COLLECTIEVE
BESLISSINGEN TE NEMEN
Politiek : territorium + bevolking
*gaat over de toebedeling van waarden : zaken die een gemeenschap waardevol vindt
David Easten :
Door schaarste ontstaan daarover conflicten. Er is dus een instelling nodig die de toebedeling kan
uitvoeren, vaak de overheid. Zo ontstaat een politiek systeem. Politiek is voor Easten de bindende
besluitvorming en de acties van de overheid.
De definitie dreigt enorm ruim te worden, dus zegt Easten : het gaat hier om de ‘authorative
allocation for a society’
= gaat om beslissingen die gezaghebbend zijn voor de hele samenleving (dus niet enkel
sportfederatie)
Hij maakt nog een onderscheid :
Politiek : betrekking op de meest inclusieve eenheid, nl. de samenleving
Parapolitiek : interne politieke systemen van groepen of organisaties
vb. gezin of bedrijf
1.2.4 MAAR POLITIEK KAN NOG VEEL MEER ZIJN
Er zijn enorm veel manieren om een betekenis te geven aan politiek. Een ervan is door naar de
tweeduizend jarige geschiedenis te kijken waarbij er drie hoogtepunten uit het denken over de politiek
bestaat. Die worden onder het volgende tussentiteltje opgesomd : Aristoteles, Machiavelli, Franse
Revolutie.
1.3 ENKELE BIJDRAGEN UIT DE GESCHIEDENIS
Soms wordt politiek omschreven als het streven om voor iedereen of voor zoveel mogelijk mensen het
goede te doen, om zoveel mogelijk mensen gelukkig te maken, als de realisatie van de ideale
samenleving vanuit de bestaande samenleving. Daarvoor is macht nodig. Deze 3 elementen vinden we
terug in belangrijke bijdragen in het denken over politiek.
4
