Samenvatting: psychopathologie bij V & O
Inleiding……………………………………………………………………………………………..……………1
Rumineren………………………………………………………………………………………..……………..6
Piekeren (en GAS)…………………………………………………………………………………………..11
Rumineren (en RND)……………………………………………………………………………………….20
Onzinnige psychologische processen……………………………………………......……………24
Dampening……………………………………………………………………………………………….……30
Rouw………………………………………………………………………………………….………………….36
Dwang(handelingen)…………………………………………………………………………………….…42
Dwang(gedachten)…………………………….……………………………………………………………51
Zelfcompassie……………………………………………………………………………………………….56
0
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
, Inleiding
1. Het vak… de verwondering
De verwondering
• Waaromvraag
• Als A (oorzaak) dan B (gevolg)
• Hier over psychopathie: onaangepast, vreemd, gestoord gedrag
• “onbegrijpelijk” gedrag begrijpen (en zo ook kunnen helpen)
Gecentreerd rond:
• Ontstaan psychopathologie
o Waarom-vraag cruciaal voor vele patiënten
• Instandhouding van psychopathologie
o Niet noodzakelijk zelfde factoren
o Roept vaak nog meer verwondering/onbegrip op
• Terugval van psychopathologie
o Sommige stoornissen hoog terugvalpercentage 1
o Secundaire preventie 2
o Opnieuw: belang van studie factoren die hier cruciale rol spelen
• ! niet de mechanismen van werkzame behandelingen
Nieuwsgierigheid en maatschappelijke opdracht
• Psychopathologie
o Verklaren eerder dan beschrijven
• Belangrijk maatschappelijk probleem
o Epidemiologische studies (prevalentie)
▪ National comorbidity study (VS)
▪ NEMESIS-2-studie-NL
o Burden of Disease Project (WHO)
▪ Doel: meten hoeveel schade ziektes aanrichten in termen van verloren
gezonde levensjaren
▪ Maat = Disability Adjusted Life Years (DALY)
▪ Aantal jaren van gezond leven, door ziekte of voortijdig sterven
▪ Predicties: DALY’s voorspellen welke ziektes in toekomst meer impact
zullen hebben
▪ Doorgaans worden DALY’s gebruikt om beslissingen over de
gezondheidszorg te ondersteunen
• Veel stoornissen komen vaak voor
• Psychopathologie vormt een belangrijk maatschappelijk probleem
• Belangrijke rol weggelegd voor klinisch psychologen
• Verantwoord handelen kan alleen obv grondige (wetenschappelijke) kennis van de
materie
• Meer dan gewoon luisteren en een goed gesprek hebben met mensen die het psychisch
lastig hebben
1
Percentage mensen dat na een behandeling, interventie of verbetering opnieuw terugvalt in het oude
gedrag, de oude klachten of de oorspronkelijke problematiek
2
Problemen vroeg opsporen en verergering voorkomen
1
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
,Verklaren? →Theorie!
• Overvloed aan theorieën over psychopathologie
• Vertrek- of standpunt/houding?
o Op basis van (eigen) mensvisie/wereldbeeld?
▪ Niet echt wetenschappelijk criterium
▪ Doel wetenschap: algemene uitspraken los van mensenvisie
• Vertrekpunt/basis van deze cursus?
Basis van deze cursus?
• Inzake beantwoorden van vragen over ontstaan, instandhouding en terugval van
psychopathologie
• Niet:
o gebaseerd op een van de grote referentiekaders, mensvisie/wereldbeeld
o verbonden aan welbepaalde levensbeschouwelijke visie
• Wel:
o Op basis van eigen psychologische basisdisciplines
o Gebaseerd op een zuiver wetenschappelijke benadering
▪ Theorieën zijn er om getoetst te worden, en vervolgens aangepast,
uitgebreid of verlaten.
▪ Elke vraag is toegelaten, zolang ze zo gesteld is dat ze toetsbaar is
▪ Met theorieën die niet toetsbaar zijn, zijn we hoegenaamd niets
(klinisch/theoretisch)
2. De empirische cyclus
Voorbeeld:
• Probleemstelling
o → gerichte vraag formuleren
o ‘Hoe komt het dat depressieve personen zo weinig initiatief vertonen?
• Observatie
o → gedrag, symptomen,.. observeren
o Klinische observatie
2
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
, ▪ Depressieve personen zijn soms bijzonder weinig actief. Niets lijkt hen
nog te interesseren
o Onderzoeksobservatie
▪ Dieren die geconfronteerd werden met negatieve ervaringen
waarover ze geen controle hebben, vertonen vergelijkbare
gedragsinhibitie
• Hypothese
o → toetsbare verklaring formuleren obv observatie
o De inactiviteit van depressieve personen is gebaseerd op negatieve
oncontroleerbare ervaringen uit het verleden
o Net zoals de dieren uit de proeven van Seligman hebben ze geleerd dat hun
gedrag irrelevant is voor de outcome ervan.
• Voorspelling
o → concrete voorspelling maken uit hypothese
o Indien personen geconfronteerd worden met onvermijdbare negatieve
ervaringen, dan leidt dit tot het uitblijven van gedragsinitiatieven in vergelijkbare
situaties.
• Toetsen
o → voorspelling testen via onderzoek
o Drie groepen van proefpersonen. (a) aversieve oncontroleerbare tonen, (b)
aversieve controleerbare tonen, (c) geen tonen. Test in taak waar wel vermijden
van negatieve ervaringen mogelijk is.
• Evaluatie
o → evalueren of date je hypothese ondersteunt of weerlegt
o Afhankelijk van de resultaten: (a) bevestiging van de hypothese/theorie,
of (b) verwerpen of aanpassen van de theorie. (indien b? Opnieuw observeren)
Beschrijven vs verklaren
• Nadruk van cursus ligt op verklaren
• Wil niet zeggen dat beschrijven niet belangrijk zou zijn
• Meer nodig om ‘waarom-vraag’ te beantwoorden
• Bv ‘waarom hallucineert iemand?’
• Geen baat bij cirkelredeneringen!
3. Onderzoeksmethoden
• Welke methoden dienen we te hanteren om zich te krijgen op onze vragen naar het
ontstaan, instandhouding en terugval van psychopathologie?
• Causale mechanismen blootleggen: zinvolle stap is zoeken naar statistisch verband
tussen bepaald fenomeen en de veronderstelde oorzaak
Statistisch verband. Welke methode?
Cross-sectioneel correlationeel?
• Bv: emotioneel gedrag en psychose
o Omgekeerd verband?
o Derde factor?
o Of dat er gewoon geen verband is?
• Wordt in media nog vaak tegen gezondigd! #breakingNews
o Causale interpretatie van correlationele verbanden
• Fout kan heel vaak bij wetenschappers liggen: nl ‘wijn is beter voor de gezondheid dan
bier’
3
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
Inleiding……………………………………………………………………………………………..……………1
Rumineren………………………………………………………………………………………..……………..6
Piekeren (en GAS)…………………………………………………………………………………………..11
Rumineren (en RND)……………………………………………………………………………………….20
Onzinnige psychologische processen……………………………………………......……………24
Dampening……………………………………………………………………………………………….……30
Rouw………………………………………………………………………………………….………………….36
Dwang(handelingen)…………………………………………………………………………………….…42
Dwang(gedachten)…………………………….……………………………………………………………51
Zelfcompassie……………………………………………………………………………………………….56
0
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
, Inleiding
1. Het vak… de verwondering
De verwondering
• Waaromvraag
• Als A (oorzaak) dan B (gevolg)
• Hier over psychopathie: onaangepast, vreemd, gestoord gedrag
• “onbegrijpelijk” gedrag begrijpen (en zo ook kunnen helpen)
Gecentreerd rond:
• Ontstaan psychopathologie
o Waarom-vraag cruciaal voor vele patiënten
• Instandhouding van psychopathologie
o Niet noodzakelijk zelfde factoren
o Roept vaak nog meer verwondering/onbegrip op
• Terugval van psychopathologie
o Sommige stoornissen hoog terugvalpercentage 1
o Secundaire preventie 2
o Opnieuw: belang van studie factoren die hier cruciale rol spelen
• ! niet de mechanismen van werkzame behandelingen
Nieuwsgierigheid en maatschappelijke opdracht
• Psychopathologie
o Verklaren eerder dan beschrijven
• Belangrijk maatschappelijk probleem
o Epidemiologische studies (prevalentie)
▪ National comorbidity study (VS)
▪ NEMESIS-2-studie-NL
o Burden of Disease Project (WHO)
▪ Doel: meten hoeveel schade ziektes aanrichten in termen van verloren
gezonde levensjaren
▪ Maat = Disability Adjusted Life Years (DALY)
▪ Aantal jaren van gezond leven, door ziekte of voortijdig sterven
▪ Predicties: DALY’s voorspellen welke ziektes in toekomst meer impact
zullen hebben
▪ Doorgaans worden DALY’s gebruikt om beslissingen over de
gezondheidszorg te ondersteunen
• Veel stoornissen komen vaak voor
• Psychopathologie vormt een belangrijk maatschappelijk probleem
• Belangrijke rol weggelegd voor klinisch psychologen
• Verantwoord handelen kan alleen obv grondige (wetenschappelijke) kennis van de
materie
• Meer dan gewoon luisteren en een goed gesprek hebben met mensen die het psychisch
lastig hebben
1
Percentage mensen dat na een behandeling, interventie of verbetering opnieuw terugvalt in het oude
gedrag, de oude klachten of de oorspronkelijke problematiek
2
Problemen vroeg opsporen en verergering voorkomen
1
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
,Verklaren? →Theorie!
• Overvloed aan theorieën over psychopathologie
• Vertrek- of standpunt/houding?
o Op basis van (eigen) mensvisie/wereldbeeld?
▪ Niet echt wetenschappelijk criterium
▪ Doel wetenschap: algemene uitspraken los van mensenvisie
• Vertrekpunt/basis van deze cursus?
Basis van deze cursus?
• Inzake beantwoorden van vragen over ontstaan, instandhouding en terugval van
psychopathologie
• Niet:
o gebaseerd op een van de grote referentiekaders, mensvisie/wereldbeeld
o verbonden aan welbepaalde levensbeschouwelijke visie
• Wel:
o Op basis van eigen psychologische basisdisciplines
o Gebaseerd op een zuiver wetenschappelijke benadering
▪ Theorieën zijn er om getoetst te worden, en vervolgens aangepast,
uitgebreid of verlaten.
▪ Elke vraag is toegelaten, zolang ze zo gesteld is dat ze toetsbaar is
▪ Met theorieën die niet toetsbaar zijn, zijn we hoegenaamd niets
(klinisch/theoretisch)
2. De empirische cyclus
Voorbeeld:
• Probleemstelling
o → gerichte vraag formuleren
o ‘Hoe komt het dat depressieve personen zo weinig initiatief vertonen?
• Observatie
o → gedrag, symptomen,.. observeren
o Klinische observatie
2
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
, ▪ Depressieve personen zijn soms bijzonder weinig actief. Niets lijkt hen
nog te interesseren
o Onderzoeksobservatie
▪ Dieren die geconfronteerd werden met negatieve ervaringen
waarover ze geen controle hebben, vertonen vergelijkbare
gedragsinhibitie
• Hypothese
o → toetsbare verklaring formuleren obv observatie
o De inactiviteit van depressieve personen is gebaseerd op negatieve
oncontroleerbare ervaringen uit het verleden
o Net zoals de dieren uit de proeven van Seligman hebben ze geleerd dat hun
gedrag irrelevant is voor de outcome ervan.
• Voorspelling
o → concrete voorspelling maken uit hypothese
o Indien personen geconfronteerd worden met onvermijdbare negatieve
ervaringen, dan leidt dit tot het uitblijven van gedragsinitiatieven in vergelijkbare
situaties.
• Toetsen
o → voorspelling testen via onderzoek
o Drie groepen van proefpersonen. (a) aversieve oncontroleerbare tonen, (b)
aversieve controleerbare tonen, (c) geen tonen. Test in taak waar wel vermijden
van negatieve ervaringen mogelijk is.
• Evaluatie
o → evalueren of date je hypothese ondersteunt of weerlegt
o Afhankelijk van de resultaten: (a) bevestiging van de hypothese/theorie,
of (b) verwerpen of aanpassen van de theorie. (indien b? Opnieuw observeren)
Beschrijven vs verklaren
• Nadruk van cursus ligt op verklaren
• Wil niet zeggen dat beschrijven niet belangrijk zou zijn
• Meer nodig om ‘waarom-vraag’ te beantwoorden
• Bv ‘waarom hallucineert iemand?’
• Geen baat bij cirkelredeneringen!
3. Onderzoeksmethoden
• Welke methoden dienen we te hanteren om zich te krijgen op onze vragen naar het
ontstaan, instandhouding en terugval van psychopathologie?
• Causale mechanismen blootleggen: zinvolle stap is zoeken naar statistisch verband
tussen bepaald fenomeen en de veronderstelde oorzaak
Statistisch verband. Welke methode?
Cross-sectioneel correlationeel?
• Bv: emotioneel gedrag en psychose
o Omgekeerd verband?
o Derde factor?
o Of dat er gewoon geen verband is?
• Wordt in media nog vaak tegen gezondigd! #breakingNews
o Causale interpretatie van correlationele verbanden
• Fout kan heel vaak bij wetenschappers liggen: nl ‘wijn is beter voor de gezondheid dan
bier’
3
®Lien Cnapelinckx: 2025-2026
