Ontwikkelingspsychologie, deel 1
1. Geschiedenis, theorie en onderzoeksstrategieën
De ontwikkelingspsychologie bestudeert verandering en stabiliteit over de levensloop. Het doel is de
factoren ontdekken die invloed hebben op de stabiliteit en veranderingen in mensen vanaf hun
geboorte tot hun dood.
1.1 Een wetenschappelijk, toegepast en interdisciplinair domein
De vragen die gesteld worden in de ontwikkelingspsychologie zijn niet enkel wetenschappelijk maar
kunnen ook op concrete situaties worden toegepast en overschrijden grenzen. Zo hebben ze
bijvoorbeeld ook nood aan sociologie en andere wetenschappen.
1.2 De basisproblemen
Een theorie is een geordend en samenhangend geheel van uitspraken dat gedrag beschrijft, verklaart
en voorspelt. Zo heb je bijvoorbeeld de gehechtheidstheorie: de baby weent, dus moeder komt
kijken wat er is. Wanneer de baby het gezicht van moeder ziet, begint het te lachen. De verklaring
hiervoor is dat de baby de nabijheid met de moeder zo groot mogelijk probeert te maken.
Theorieën zijn belangrijke middelen om deze redenen:
Ze geven een basis voor de praktijk: zorgen ervoor dat we weten wat te doen.
Ze geven richting en betekenis aan wat we zien in de praktijk. Ze zorgen er dus voor dat we
begrijpen wat we zien.
Ze zorgen ervoor dat we naar wetenschappelijke verificatie gaan zoeken. Wanneer ze dan
ook bevestigd worden door de wetenschap, hebben we een goede basis voor de praktijk.
Wanneer een theorie niet bevestigd wordt, kan hij niet gebruikt worden.
Binnen de ontwikkelingspsychologie worden er echter zoveel verschillende interpretaties gegeven
aan gelijkaardige gedragingen dat er geen volledig omvattende theorie bestaat over ontwikkeling.
Ondanks het feit dat er veel theorieën zijn, kunnen we ze toch organiseren in 3 categorieën door te
kijken welke plaats ze innemen bij de 3 basisproblemen:
1. Is ontwikkeling continu of discontinu?
2. Is er 1 verloop van de ontwikkeling of zijn er meerdere?
3. Is erfelijkheid of milieu het belangrijkst, wanneer we naar ontwikkeling kijken?
1.3 Continu of discontinu?
In de continue benadering vinden we dat wetenschappers de verschillen tussen kind en volwassene
enkel beschrijven in een verschil in complexiteit. De continue ontwikkeling is dus gewoon een
uitbreiding van dezelfde soort vaardigheden die er in het begin al waren.
In de discontinue benadering wordt er gezegd dat kinderen een unieke manier van denken, voelen
en gedragen hebben, die erg verschilt van hoe dit bij volwassenen gebeurt. Dit zou dus betekenen
dat zich in de ontwikkeling nieuwe manieren van reageren in specifieke periodes manifesteren.
Theorieën die deze benadering gebruiken, kijken naar de ontwikkeling in stadia. Dit zijn kwalitatieve
veranderingen in het denken en doen, die kenmerkend zijn voor bepaalde perioden. Verandering is
hier vrij plots in plaats van gradueel en continu.
1.4 1 verloop of meerdere?
Vroeger dachten de aanhangers van de stadia-theorieën dat iedereen dezelfde sequentie van
ontwikkeling doorloopt. Nu is er echter de gedachte dat er meerdere vormen van ontwikkeling
mogelijk zijn door verschillende contexten waarin we opgroeien. Contexten van ontwikkeling zijn
,unieke combinaties van persoonskenmerken en omgevings-kenmerken die tot verschillende
trajecten van ontwikkeling kunnen leiden.
1.5 Erfelijkheid of omgeving?
We zien erfelijkheid als aangeboren, genetische eigenschappen, die gebaseerd zijn op genetische
overerving. De omgeving als de fysische en sociale wereld die de biologische en psychologische
ontwikkeling beïnvloed.
Alle theorieën vinden gunnen beide een rol, maar de klemtoon verschilt. Er zijn auteurs die stabiliteit
meer beklemtonen, waarmee ze bedoelen dat iemand die op jonge leeftijd goed is met taal, dat altijd
zal blijven. Dit legt dus meer de nadruk op erfelijkheid. Wanneer ze binnen de stabiliteit de omgeving
belangrijker vinden, zullen ze eerder de nadruk leggen op vroege ervaringen die een patroon zullen
bepalen voor het leven.
Andere auteurs benadrukken plasticiteit meer, wat er op neer komt dat verandering mogelijk is,
gebaseerd op ervaringen.
1.6 De dynamisch systeembenadering: levensloopbenadering
De ontwikkeling wordt binnen deze benadering als dynamisch gezien. Dynamisch houdt dan in dat
het een proces is dat altijd verder gaat, van de bevruchting tot de dood en de invloeden op de
ontwikkeling zijn biologisch, psychologisch en sociaal.
Een belangrijke vertegenwoordiger hiervan is de levensloopbenadering. Binnen de
levensloopbenadering wordt ontwikkeling gezien als levenslang, multidimensioneel en veelvormig,
heel plastisch en beïnvloed door veel krachten, in interactie met elkaar.
1.6.1 Levenslang
Er zijn 3 brede domeinen van ontwikkeling:
1. Op fysiek niveau: veranderingen in grootte, proporties, uiterlijk, functies van
lichaamssystemen, perceptie en motorische vaardigheden en fysieke gezondheid.
2. Op cognitief niveau: veranderingen in intellectuele vaardigheden (aandacht, geheugen,
algemene en academische kennis, problemen oplossen, fantasie, creativiteit en taal).
3. Op emotioneel en sociaal niveau: emotionele communicatie, jezelf begrijpen, kennis over
andere mensen, vriendschap, gedachten over morele kwesties en gedragingen hiernaar.
Deze veranderingen gebeuren in verschillende fasen van ontwikkeling:
Bevruchting tot geboorte Prenataal
Geboorte tot 2 jaar Baby en peuter
2 – 6 jaar Vroege kindertijd
6 – 11 jaar Midden kindertijd
11 – 18 jaar Adolescentie
18 – 40 jaar Vroege volwassenheid
40 – 65 jaar Midden volwassenheid
65 jaar tot overlijden Late volwassenheid
1.6.2 Multidimensioneel en veelvormig
De ontwikkeling is multidimensioneel omdat het bepaald wordt door een complex samenspel van
biologische, psychologische en sociale factoren. Het is veelvormig omdat er niet altijd vooruitgang is
in alle domeinen en in elke fase is er sprake van voor- en achteruitgang.
1.6.3 Plastisch
Je blijft op elke leeftijd kneedbaar, al is het als kind gemakkelijker om te veranderen dan als bejaarde.
Kneedbaarheid neemt namelijk af met de leeftijd. Er zijn echter grote verschillen tussen individuen in
, kneedbaarheid. Sommige mensen blijven nog erg kneedbaar tot hun 50e, terwijl anderen op hun 18e
reeds uitgekneed zijn.
1.6.4 Invloeden op de ontwikkeling (biologisch, psychologisch en sociaal)
De invloeden op de ontwikkeling zijn:
Leeftijdsgebonden: gebeurtenissen in het leven zijn sterk aan leeftijd gebonden en daardoor
voorspelbaar. Het duurt bijvoorbeeld even voor kinderen kunnen lopen. (normatief)
Gebonden aan de geschiedenis: de invloeden worden ervaren door mensen geboren rond
hetzelfde tijdstip. Bijvoorbeeld door oorlog. (normatief en cohort)
Niet-normatief: ze treden op bij individuen en zijn dus unieke gebeurtenissen.
Normatief: een norm stellend. Cohort: geheel van individuen of paren die eenzelfde
demografische gebeurtenis beleefd hebben in eenzelfde
periode.
BOX (pg. 10): Veerkracht:
De definitie van veerkracht is: het vermogen zich goed aan te passen als de ontwikkeling bedreigd wordt. Er zijn 4
hoofdfactoren die bescherming bieden tegen de effecten van stresserende gebeurtenissen in het leven:
1. Persoonlijke eigenschappen: intelligent zijn en sociaal gewaardeerde talenten verhogen de kans dat een kind
beloond zal worden op andere plaatsen dan thuis.
2. Warme relaties met de ouders: een warme relatie met op zijn minst 1 ouder is positief voor de veerkracht van
het kind. Dit is echter ook afhankelijk van de persoonlijke eigenschappen van het kind.
3. Sociale steun buiten het gezin: dit is het meest consistente facet van veerkracht bij kinderen, een goede band
met een verzorgende volwassene.
4. Steun van de bredere gemeenschap en aangeboden mogelijkheden: een goede school, vrijwilligerswerk, …
Men moet er rekening mee houden dat hoe meer stresserende gebeurtenissen voorkomen in het leven van het kind,
hoe moeilijker het wordt deze te overkomen.
1.7 Wetenschappelijk begin: kernprincipes van de evolutietheorie van Darwin
Darwins theorie baseert zich op 2 principes:
1. Natuurlijke selectie: soorten hebben kenmerken die aangepast zijn aan – of passen bij – hun
omgeving.
2. Overleven van de sterkste: de individuen die het bast zijn aangepast aan hun omgeving,
overleven en planten zich voort. Hun genen worden doorgegeven aan latere generaties.
Darwin had op zijn reizen ook opgemerkt dat de ontwikkeling bij dieren opmerkelijk gelijkaardig was.
Andere wetenschappers namen dit over en pasten dit toe op de mens: de normatieve benadering
1.8 Vroege wetenschappelijke studie van ontwikkeling
1.8.1 De normatieve benadering
Ook Hall, een befaamd Amerikaans psycholoog, liet zich inspireren door Darwins bevindingen, samen
met zijn bekende student: Gesell. Ze zien ontwikkeling als een ‘maturational process’, wat inhoud dat
het individu zich biologisch ontplooit volgens een plan dat vastligt in de genen.
1. Geschiedenis, theorie en onderzoeksstrategieën
De ontwikkelingspsychologie bestudeert verandering en stabiliteit over de levensloop. Het doel is de
factoren ontdekken die invloed hebben op de stabiliteit en veranderingen in mensen vanaf hun
geboorte tot hun dood.
1.1 Een wetenschappelijk, toegepast en interdisciplinair domein
De vragen die gesteld worden in de ontwikkelingspsychologie zijn niet enkel wetenschappelijk maar
kunnen ook op concrete situaties worden toegepast en overschrijden grenzen. Zo hebben ze
bijvoorbeeld ook nood aan sociologie en andere wetenschappen.
1.2 De basisproblemen
Een theorie is een geordend en samenhangend geheel van uitspraken dat gedrag beschrijft, verklaart
en voorspelt. Zo heb je bijvoorbeeld de gehechtheidstheorie: de baby weent, dus moeder komt
kijken wat er is. Wanneer de baby het gezicht van moeder ziet, begint het te lachen. De verklaring
hiervoor is dat de baby de nabijheid met de moeder zo groot mogelijk probeert te maken.
Theorieën zijn belangrijke middelen om deze redenen:
Ze geven een basis voor de praktijk: zorgen ervoor dat we weten wat te doen.
Ze geven richting en betekenis aan wat we zien in de praktijk. Ze zorgen er dus voor dat we
begrijpen wat we zien.
Ze zorgen ervoor dat we naar wetenschappelijke verificatie gaan zoeken. Wanneer ze dan
ook bevestigd worden door de wetenschap, hebben we een goede basis voor de praktijk.
Wanneer een theorie niet bevestigd wordt, kan hij niet gebruikt worden.
Binnen de ontwikkelingspsychologie worden er echter zoveel verschillende interpretaties gegeven
aan gelijkaardige gedragingen dat er geen volledig omvattende theorie bestaat over ontwikkeling.
Ondanks het feit dat er veel theorieën zijn, kunnen we ze toch organiseren in 3 categorieën door te
kijken welke plaats ze innemen bij de 3 basisproblemen:
1. Is ontwikkeling continu of discontinu?
2. Is er 1 verloop van de ontwikkeling of zijn er meerdere?
3. Is erfelijkheid of milieu het belangrijkst, wanneer we naar ontwikkeling kijken?
1.3 Continu of discontinu?
In de continue benadering vinden we dat wetenschappers de verschillen tussen kind en volwassene
enkel beschrijven in een verschil in complexiteit. De continue ontwikkeling is dus gewoon een
uitbreiding van dezelfde soort vaardigheden die er in het begin al waren.
In de discontinue benadering wordt er gezegd dat kinderen een unieke manier van denken, voelen
en gedragen hebben, die erg verschilt van hoe dit bij volwassenen gebeurt. Dit zou dus betekenen
dat zich in de ontwikkeling nieuwe manieren van reageren in specifieke periodes manifesteren.
Theorieën die deze benadering gebruiken, kijken naar de ontwikkeling in stadia. Dit zijn kwalitatieve
veranderingen in het denken en doen, die kenmerkend zijn voor bepaalde perioden. Verandering is
hier vrij plots in plaats van gradueel en continu.
1.4 1 verloop of meerdere?
Vroeger dachten de aanhangers van de stadia-theorieën dat iedereen dezelfde sequentie van
ontwikkeling doorloopt. Nu is er echter de gedachte dat er meerdere vormen van ontwikkeling
mogelijk zijn door verschillende contexten waarin we opgroeien. Contexten van ontwikkeling zijn
,unieke combinaties van persoonskenmerken en omgevings-kenmerken die tot verschillende
trajecten van ontwikkeling kunnen leiden.
1.5 Erfelijkheid of omgeving?
We zien erfelijkheid als aangeboren, genetische eigenschappen, die gebaseerd zijn op genetische
overerving. De omgeving als de fysische en sociale wereld die de biologische en psychologische
ontwikkeling beïnvloed.
Alle theorieën vinden gunnen beide een rol, maar de klemtoon verschilt. Er zijn auteurs die stabiliteit
meer beklemtonen, waarmee ze bedoelen dat iemand die op jonge leeftijd goed is met taal, dat altijd
zal blijven. Dit legt dus meer de nadruk op erfelijkheid. Wanneer ze binnen de stabiliteit de omgeving
belangrijker vinden, zullen ze eerder de nadruk leggen op vroege ervaringen die een patroon zullen
bepalen voor het leven.
Andere auteurs benadrukken plasticiteit meer, wat er op neer komt dat verandering mogelijk is,
gebaseerd op ervaringen.
1.6 De dynamisch systeembenadering: levensloopbenadering
De ontwikkeling wordt binnen deze benadering als dynamisch gezien. Dynamisch houdt dan in dat
het een proces is dat altijd verder gaat, van de bevruchting tot de dood en de invloeden op de
ontwikkeling zijn biologisch, psychologisch en sociaal.
Een belangrijke vertegenwoordiger hiervan is de levensloopbenadering. Binnen de
levensloopbenadering wordt ontwikkeling gezien als levenslang, multidimensioneel en veelvormig,
heel plastisch en beïnvloed door veel krachten, in interactie met elkaar.
1.6.1 Levenslang
Er zijn 3 brede domeinen van ontwikkeling:
1. Op fysiek niveau: veranderingen in grootte, proporties, uiterlijk, functies van
lichaamssystemen, perceptie en motorische vaardigheden en fysieke gezondheid.
2. Op cognitief niveau: veranderingen in intellectuele vaardigheden (aandacht, geheugen,
algemene en academische kennis, problemen oplossen, fantasie, creativiteit en taal).
3. Op emotioneel en sociaal niveau: emotionele communicatie, jezelf begrijpen, kennis over
andere mensen, vriendschap, gedachten over morele kwesties en gedragingen hiernaar.
Deze veranderingen gebeuren in verschillende fasen van ontwikkeling:
Bevruchting tot geboorte Prenataal
Geboorte tot 2 jaar Baby en peuter
2 – 6 jaar Vroege kindertijd
6 – 11 jaar Midden kindertijd
11 – 18 jaar Adolescentie
18 – 40 jaar Vroege volwassenheid
40 – 65 jaar Midden volwassenheid
65 jaar tot overlijden Late volwassenheid
1.6.2 Multidimensioneel en veelvormig
De ontwikkeling is multidimensioneel omdat het bepaald wordt door een complex samenspel van
biologische, psychologische en sociale factoren. Het is veelvormig omdat er niet altijd vooruitgang is
in alle domeinen en in elke fase is er sprake van voor- en achteruitgang.
1.6.3 Plastisch
Je blijft op elke leeftijd kneedbaar, al is het als kind gemakkelijker om te veranderen dan als bejaarde.
Kneedbaarheid neemt namelijk af met de leeftijd. Er zijn echter grote verschillen tussen individuen in
, kneedbaarheid. Sommige mensen blijven nog erg kneedbaar tot hun 50e, terwijl anderen op hun 18e
reeds uitgekneed zijn.
1.6.4 Invloeden op de ontwikkeling (biologisch, psychologisch en sociaal)
De invloeden op de ontwikkeling zijn:
Leeftijdsgebonden: gebeurtenissen in het leven zijn sterk aan leeftijd gebonden en daardoor
voorspelbaar. Het duurt bijvoorbeeld even voor kinderen kunnen lopen. (normatief)
Gebonden aan de geschiedenis: de invloeden worden ervaren door mensen geboren rond
hetzelfde tijdstip. Bijvoorbeeld door oorlog. (normatief en cohort)
Niet-normatief: ze treden op bij individuen en zijn dus unieke gebeurtenissen.
Normatief: een norm stellend. Cohort: geheel van individuen of paren die eenzelfde
demografische gebeurtenis beleefd hebben in eenzelfde
periode.
BOX (pg. 10): Veerkracht:
De definitie van veerkracht is: het vermogen zich goed aan te passen als de ontwikkeling bedreigd wordt. Er zijn 4
hoofdfactoren die bescherming bieden tegen de effecten van stresserende gebeurtenissen in het leven:
1. Persoonlijke eigenschappen: intelligent zijn en sociaal gewaardeerde talenten verhogen de kans dat een kind
beloond zal worden op andere plaatsen dan thuis.
2. Warme relaties met de ouders: een warme relatie met op zijn minst 1 ouder is positief voor de veerkracht van
het kind. Dit is echter ook afhankelijk van de persoonlijke eigenschappen van het kind.
3. Sociale steun buiten het gezin: dit is het meest consistente facet van veerkracht bij kinderen, een goede band
met een verzorgende volwassene.
4. Steun van de bredere gemeenschap en aangeboden mogelijkheden: een goede school, vrijwilligerswerk, …
Men moet er rekening mee houden dat hoe meer stresserende gebeurtenissen voorkomen in het leven van het kind,
hoe moeilijker het wordt deze te overkomen.
1.7 Wetenschappelijk begin: kernprincipes van de evolutietheorie van Darwin
Darwins theorie baseert zich op 2 principes:
1. Natuurlijke selectie: soorten hebben kenmerken die aangepast zijn aan – of passen bij – hun
omgeving.
2. Overleven van de sterkste: de individuen die het bast zijn aangepast aan hun omgeving,
overleven en planten zich voort. Hun genen worden doorgegeven aan latere generaties.
Darwin had op zijn reizen ook opgemerkt dat de ontwikkeling bij dieren opmerkelijk gelijkaardig was.
Andere wetenschappers namen dit over en pasten dit toe op de mens: de normatieve benadering
1.8 Vroege wetenschappelijke studie van ontwikkeling
1.8.1 De normatieve benadering
Ook Hall, een befaamd Amerikaans psycholoog, liet zich inspireren door Darwins bevindingen, samen
met zijn bekende student: Gesell. Ze zien ontwikkeling als een ‘maturational process’, wat inhoud dat
het individu zich biologisch ontplooit volgens een plan dat vastligt in de genen.
