BASIC PRINCIPLES OF SUSTAINABLE AND RESPONSIBLE ECONOMY AND BUSINESS
TEW - 2025-2026
1. LES 1 - INTRODUCTION
1.1 ETHICS, RESPONSIBILITY & SUSTAINABILITY (ERS)
A. Ethiek (Ethics)
• Evolutie: van normatieve ethiek (wat is juist/fout?) naar descriptieve ethiek (waarom nemen mensen
beslissingen?)
• Geen focus van deze cursus.
B. Verantwoordelijkheid (Responsibility)
• Verantwoord management = balans zoeken tussen economie, ecologie en sociale dimensie
• Doel: naast winst ook positieve impact op samenleving en omgeving.
• Wel focus van de cursus.
• Notitie: 3 pijlers moeten samenkomen → economie, ecologie en maatschappij.
C. Duurzaamheid (Sustainability)
• Definitie (Brundtland): Behoeften van huidige generaties vervullen zonder de mogelijkheden van
toekomstige generaties in gevaar te brengen.
• Gericht op: welzijn mens, ecologisch evenwicht, economische leefbaarheid.
• Kader: 17 Sustainable Development Goals (SDG’s).
• Wel focus van de cursus.
1.2 DEFENITIE BRUNDLAND
Brundtland = “moeder van duurzaamheid” en eerste minister Noorwegen ⇒ leidde commissie van environment
Definitie:
“Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de
mogelijkheden van toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun eigen behoeften te voorzien.”
Twee kernconcepten:
Needs (behoeften) Limitations (grenzen)
• Vooral essentiële behoeften v/d armen in de • Er bestaan grenzen aan wat natuur kan
wereld moeten prioriteit krijgen. dragen, bepaald door technologie en sociale
organisatie.
• Duurzaamheid gaat dus niet enkel over milieu • Hoe wij economie en maatschappij
⇒ ook over sociale rechtvaardigheid organiseren, bepaalt dus of we binnen die
grenzen blijven.
Belangrijk: behoeften zijn ruimer dan enkel voedsel, onderdak, geld of inkomen.
Behoeften moeten breed begrepen worden en omvatten:
1. Fysiologische behoeften: water, lucht, slaap, kledij, voortplanting …
2. Veiligheidsbehoeften: stabiliteit, voorspelbaarheid, vrijheid van angst …
3. Sociale behoeften: affectie, intimiteit, vriendschap, verbondenheid …
4. Waarderingsbehoeften (esteem): eigenwaarde, respect, waardigheid …
5. Zelfontplooiing (self-actualization): zelfvervulling, groei, vrijheid, eenheid …
,Dit sluit sterk aan bij Maslow’s behoeftehiërarchie, maar wordt toegepast in de context van duurzaamheid.
Heel belangrijk voor examen: behoeften moeten ruim bekeken worden.
• gaat niet alleen om basisnoden → ook om vrijheid, waardigheid en kansen om zich te ontwikkelen.
• Brundtland rekent onder needs méér dan enkel overleven – ook welzijn, vrijheid en menselijke waardigheid
horen erbij.
• Duurzame ontwikkeling = rekening houden met al deze lagen van menselijke behoeften.
Duurzame ontwikkeling (SD) is méér dan alleen ecologie → gaat ook om verdeling en armoede
Twee dimensies van rechtvaardigheid:
1. Intragenerationele rechtvaardigheid (INTRA)
o Binnen de huidige generatie: eerlijke verdeling tussen arm en rijk.
o Voorbeeld: toegang tot voedsel, onderwijs, gezondheidszorg.
2. Intergenerationele rechtvaardigheid (INTER)
o Tussen huidige en toekomstige generaties: de aarde zo gebruiken dat ook de volgende generaties in
hun behoeften kunnen voorzien.
o Voorbeeld: geen roofbouw plegen op grondstoffen, klimaatverandering beperken.
Belangrijk: Ontwikkeling kan niet duurzaam genoemd worden als één van deze principes (INTRA/ INTER)
geschonden wordt.
TRADE-OFF
• Vaak trade-off tussen behoeften huidige generatie en toekomstige → wat we nu nemen, gaat ten koste van
later
• Omdat noden van toekomstige generaties onzeker zijn, moeten we nu al keuzes maken om de trade-offs te
beperken.
Niet-hernieuwbare vb: lithium → elke ton die vandaag gebruikt wordt, is één ton minder voor de toekomst
bronnen (tenzij we recycleren in circulaire economie).
Hernieuwbare • Overbevissing → kan leiden tot instorting van visbestanden.
bronnen • Ontbossing voor palmolie of soja → veroorzaakt biodiversiteitsverlies en extra CO₂-
uitstoot.
ABILITY
Brundtland-definitie zegt: duurzame ontwikkeling moet gebeuren zonder de ability (capaciteit) van toekomstige
generaties te ondermijnen.
Ability verwijst naar alles wat wij vandaag achterlaten:
• Milieu en natuur (natuurlijke hulpbronnen, biodiversiteit, klimaat)
• Technologie en infrastructuur (wegen, datanetwerken, transport)
• Mensen en kennis (skills, onderwijs, gezondheid)
• Instellingen (democratie, rechtstaat, bestuur)
Dit sluit aan bij het idee van capital stocks (= voorraden kapitaal) die niet mogen afnemen.
4 soorten kapitaal
1. Fysiek kapitaal → infrastructuur, technologie.
2. Menselijk kapitaal → kennis, vaardigheden, gezondheid.
3. Institutioneel kapitaal → bestuur, democratie, rechtszekerheid.
4. Natuurlijk kapitaal → grondstoffen, biodiversiteit, atmosfeer.
,Belangrijk principe
• SD = non-declining capital stocks
→ de totale hoeveelheid kapitaal moet gelijk blijven of toenemen voor de volgende generaties.
• Er is een debat:
o Weak SD: verschillende soorten kapitaal mogen elkaar compenseren (bv. minder natuur
compenseren met meer technologie).
o Strong SD: bepaalde kapitaalvoorraden (zoals biodiversiteit) hebben een minimum en kunnen niet
zomaar vervangen worden.
1.3 BEYOND BRUNDLAND
Beyond Brundtland: 3P’s en 5P’s
• Probleem: Brundtland-definitie is breed, maar moeilijk te meten of concreet te maken.
• Daarom verschillende modellen:
o 3P’s (Triple Bottom Line):
▪ People, Planet, Profit
→ Duurzaamheid ligt in de overlap (balans).
o 5P’s (VN):
▪ People, Planet, Prosperity, Partnership, Peace.
→ Legt nadruk op samenwerking en vrede naast economie en ecologie.
SDG’s (Sustainable Development Goals – VN 2015)
• 17 doelstellingen, 169 subdoelen en 242 indicatoren.
• Populair internationaal kader voor duurzaamheid.
• Richtinggevend: landen en bedrijven gebruiken dit als leidraad
• SDG’s (2015, VN) moeten tegen 2030 wél gehaald worden
Beyond SDG’s: Embeddedness
• Idee: economie en samenleving zijn ingebed in de biosfeer (natuur).
• Bekende modellen:
o Wedding cake model: Biosfeer = basis, daarop samenleving, dan economie.
o Doughnut economy (Kate Raworth): balans tussen sociale basis en ecologische grenzen.
o Planetary Boundaries: wetenschappelijk kader met planetaire grenzen (CO₂, biodiversiteit,
stikstof, enz.).
, 2. LES 2 - VIEWS ON ERS
Er bestaan vier modellen om te kijken naar de relatie tussen economie, maatschappij en milieu. Elk model
vertrekt vanuit een ander idee over wat voorrang moet krijgen en hoe bedrijven zich moeten gedragen:
Classical Economic Theory Drie systemen zijn los van elkaar.
Bedrijven focussen alleen op
economie en bemoeien zich niet
met sociale of ecologische
systemen.
Conventional Management De economie staat centraal, en
Education maatschappij en milieu zijn
daaraan ondergeschikt.
Management about Sustainability Drie systemen zijn gelijkwaardig
en overlappen.
Bedrijven moeten een balans
zoeken tussen economische,
sociale en ecologische belangen
Management for Sustainability Economische activiteit is geen doel
op zich, maar een middel om
sociale en ecologische welvaart te
bevorderen.
• Grootte van de cirkel = de waarde die een systeem (economie, maatschappij of milieu) krijgt in dat
model. Grote cirkel = systeem wordt als belangrijker gezien
• Manier waarop de cirkels geplaatst zijn zegt iets over de relatie tussen de systemen: los van elkaar,
overlappend of ingebed.
2.1 DISPARATE VIEW
Relatie tussen systemen Onafhankelijkheid → economie, maatschappij en milieu staan los van elkaar
Kernidee Bedrijven moeten zich enkel bezighouden met economie (vraag/aanbod)
• Economie staat los van maatschappij en milieu.
Aannames • Economische dominantie: economie is het grootste en belangrijkste systeem.
• Als economie goed draait, zal de maatschappij ook goed functioneren.
• Regulering verloopt via de onzichtbare hand van de markt.
Businessmodel Doel = winstmaximalisatie.
Bekend citaat van Friedman (1970): “The only business of business is business.”
TEW - 2025-2026
1. LES 1 - INTRODUCTION
1.1 ETHICS, RESPONSIBILITY & SUSTAINABILITY (ERS)
A. Ethiek (Ethics)
• Evolutie: van normatieve ethiek (wat is juist/fout?) naar descriptieve ethiek (waarom nemen mensen
beslissingen?)
• Geen focus van deze cursus.
B. Verantwoordelijkheid (Responsibility)
• Verantwoord management = balans zoeken tussen economie, ecologie en sociale dimensie
• Doel: naast winst ook positieve impact op samenleving en omgeving.
• Wel focus van de cursus.
• Notitie: 3 pijlers moeten samenkomen → economie, ecologie en maatschappij.
C. Duurzaamheid (Sustainability)
• Definitie (Brundtland): Behoeften van huidige generaties vervullen zonder de mogelijkheden van
toekomstige generaties in gevaar te brengen.
• Gericht op: welzijn mens, ecologisch evenwicht, economische leefbaarheid.
• Kader: 17 Sustainable Development Goals (SDG’s).
• Wel focus van de cursus.
1.2 DEFENITIE BRUNDLAND
Brundtland = “moeder van duurzaamheid” en eerste minister Noorwegen ⇒ leidde commissie van environment
Definitie:
“Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die voorziet in de behoeften van de huidige generatie, zonder de
mogelijkheden van toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun eigen behoeften te voorzien.”
Twee kernconcepten:
Needs (behoeften) Limitations (grenzen)
• Vooral essentiële behoeften v/d armen in de • Er bestaan grenzen aan wat natuur kan
wereld moeten prioriteit krijgen. dragen, bepaald door technologie en sociale
organisatie.
• Duurzaamheid gaat dus niet enkel over milieu • Hoe wij economie en maatschappij
⇒ ook over sociale rechtvaardigheid organiseren, bepaalt dus of we binnen die
grenzen blijven.
Belangrijk: behoeften zijn ruimer dan enkel voedsel, onderdak, geld of inkomen.
Behoeften moeten breed begrepen worden en omvatten:
1. Fysiologische behoeften: water, lucht, slaap, kledij, voortplanting …
2. Veiligheidsbehoeften: stabiliteit, voorspelbaarheid, vrijheid van angst …
3. Sociale behoeften: affectie, intimiteit, vriendschap, verbondenheid …
4. Waarderingsbehoeften (esteem): eigenwaarde, respect, waardigheid …
5. Zelfontplooiing (self-actualization): zelfvervulling, groei, vrijheid, eenheid …
,Dit sluit sterk aan bij Maslow’s behoeftehiërarchie, maar wordt toegepast in de context van duurzaamheid.
Heel belangrijk voor examen: behoeften moeten ruim bekeken worden.
• gaat niet alleen om basisnoden → ook om vrijheid, waardigheid en kansen om zich te ontwikkelen.
• Brundtland rekent onder needs méér dan enkel overleven – ook welzijn, vrijheid en menselijke waardigheid
horen erbij.
• Duurzame ontwikkeling = rekening houden met al deze lagen van menselijke behoeften.
Duurzame ontwikkeling (SD) is méér dan alleen ecologie → gaat ook om verdeling en armoede
Twee dimensies van rechtvaardigheid:
1. Intragenerationele rechtvaardigheid (INTRA)
o Binnen de huidige generatie: eerlijke verdeling tussen arm en rijk.
o Voorbeeld: toegang tot voedsel, onderwijs, gezondheidszorg.
2. Intergenerationele rechtvaardigheid (INTER)
o Tussen huidige en toekomstige generaties: de aarde zo gebruiken dat ook de volgende generaties in
hun behoeften kunnen voorzien.
o Voorbeeld: geen roofbouw plegen op grondstoffen, klimaatverandering beperken.
Belangrijk: Ontwikkeling kan niet duurzaam genoemd worden als één van deze principes (INTRA/ INTER)
geschonden wordt.
TRADE-OFF
• Vaak trade-off tussen behoeften huidige generatie en toekomstige → wat we nu nemen, gaat ten koste van
later
• Omdat noden van toekomstige generaties onzeker zijn, moeten we nu al keuzes maken om de trade-offs te
beperken.
Niet-hernieuwbare vb: lithium → elke ton die vandaag gebruikt wordt, is één ton minder voor de toekomst
bronnen (tenzij we recycleren in circulaire economie).
Hernieuwbare • Overbevissing → kan leiden tot instorting van visbestanden.
bronnen • Ontbossing voor palmolie of soja → veroorzaakt biodiversiteitsverlies en extra CO₂-
uitstoot.
ABILITY
Brundtland-definitie zegt: duurzame ontwikkeling moet gebeuren zonder de ability (capaciteit) van toekomstige
generaties te ondermijnen.
Ability verwijst naar alles wat wij vandaag achterlaten:
• Milieu en natuur (natuurlijke hulpbronnen, biodiversiteit, klimaat)
• Technologie en infrastructuur (wegen, datanetwerken, transport)
• Mensen en kennis (skills, onderwijs, gezondheid)
• Instellingen (democratie, rechtstaat, bestuur)
Dit sluit aan bij het idee van capital stocks (= voorraden kapitaal) die niet mogen afnemen.
4 soorten kapitaal
1. Fysiek kapitaal → infrastructuur, technologie.
2. Menselijk kapitaal → kennis, vaardigheden, gezondheid.
3. Institutioneel kapitaal → bestuur, democratie, rechtszekerheid.
4. Natuurlijk kapitaal → grondstoffen, biodiversiteit, atmosfeer.
,Belangrijk principe
• SD = non-declining capital stocks
→ de totale hoeveelheid kapitaal moet gelijk blijven of toenemen voor de volgende generaties.
• Er is een debat:
o Weak SD: verschillende soorten kapitaal mogen elkaar compenseren (bv. minder natuur
compenseren met meer technologie).
o Strong SD: bepaalde kapitaalvoorraden (zoals biodiversiteit) hebben een minimum en kunnen niet
zomaar vervangen worden.
1.3 BEYOND BRUNDLAND
Beyond Brundtland: 3P’s en 5P’s
• Probleem: Brundtland-definitie is breed, maar moeilijk te meten of concreet te maken.
• Daarom verschillende modellen:
o 3P’s (Triple Bottom Line):
▪ People, Planet, Profit
→ Duurzaamheid ligt in de overlap (balans).
o 5P’s (VN):
▪ People, Planet, Prosperity, Partnership, Peace.
→ Legt nadruk op samenwerking en vrede naast economie en ecologie.
SDG’s (Sustainable Development Goals – VN 2015)
• 17 doelstellingen, 169 subdoelen en 242 indicatoren.
• Populair internationaal kader voor duurzaamheid.
• Richtinggevend: landen en bedrijven gebruiken dit als leidraad
• SDG’s (2015, VN) moeten tegen 2030 wél gehaald worden
Beyond SDG’s: Embeddedness
• Idee: economie en samenleving zijn ingebed in de biosfeer (natuur).
• Bekende modellen:
o Wedding cake model: Biosfeer = basis, daarop samenleving, dan economie.
o Doughnut economy (Kate Raworth): balans tussen sociale basis en ecologische grenzen.
o Planetary Boundaries: wetenschappelijk kader met planetaire grenzen (CO₂, biodiversiteit,
stikstof, enz.).
, 2. LES 2 - VIEWS ON ERS
Er bestaan vier modellen om te kijken naar de relatie tussen economie, maatschappij en milieu. Elk model
vertrekt vanuit een ander idee over wat voorrang moet krijgen en hoe bedrijven zich moeten gedragen:
Classical Economic Theory Drie systemen zijn los van elkaar.
Bedrijven focussen alleen op
economie en bemoeien zich niet
met sociale of ecologische
systemen.
Conventional Management De economie staat centraal, en
Education maatschappij en milieu zijn
daaraan ondergeschikt.
Management about Sustainability Drie systemen zijn gelijkwaardig
en overlappen.
Bedrijven moeten een balans
zoeken tussen economische,
sociale en ecologische belangen
Management for Sustainability Economische activiteit is geen doel
op zich, maar een middel om
sociale en ecologische welvaart te
bevorderen.
• Grootte van de cirkel = de waarde die een systeem (economie, maatschappij of milieu) krijgt in dat
model. Grote cirkel = systeem wordt als belangrijker gezien
• Manier waarop de cirkels geplaatst zijn zegt iets over de relatie tussen de systemen: los van elkaar,
overlappend of ingebed.
2.1 DISPARATE VIEW
Relatie tussen systemen Onafhankelijkheid → economie, maatschappij en milieu staan los van elkaar
Kernidee Bedrijven moeten zich enkel bezighouden met economie (vraag/aanbod)
• Economie staat los van maatschappij en milieu.
Aannames • Economische dominantie: economie is het grootste en belangrijkste systeem.
• Als economie goed draait, zal de maatschappij ook goed functioneren.
• Regulering verloopt via de onzichtbare hand van de markt.
Businessmodel Doel = winstmaximalisatie.
Bekend citaat van Friedman (1970): “The only business of business is business.”
