CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN
INLEIDING
Onder cardiovasculair lijden (CVD) verstaat men aandoeningen van het hart en de bloedvaten.
o hoge bloeddruk
o coronairlijden (vernauwingen van de kransslagaders, leidend tot ischemisch hartlijden)
o hartaandoeningen
o herseninfarcten en hersenbloedingen
Cardiovasculair lijden is wereldwijd de belangrijkste doodsoorzaak. Ongeveer 50% van de overlijdens is het gevolg van ischemisch
hartlijden en 35% van een herseninfarct of hersenbloeding. Ook in de Europese Unie is CVD de belangrijkste doodsoorzaak,
waarbij 44% van de overlijdens wordt toegeschreven aan ischemisch hartlijden en 25% aan herseninfarcten of hersenbloedingen.
→ In België is cardiovasculair lijden de 2de belangrijkste doodsoorzaak.
Naarmate landen meer inzetten op preventie van hartziekten en vaatziekten, neemt het aantal overlijdens door kanker relatief
toe. Er blijven hierbij wel duidelijke verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen.
o In Europa sterven in het algemeen meer vrouwen dan mannen aan cardiovasculair lijden.
o In 15 van de 53 Europese landen is het aantal overlijdens door kanker bij mannen hoger dan door CVD, terwijl dit bij
vrouwen het geval is in 6 van de 53 landen.
o Ondanks het feit dat meer vrouwen aan CVD overlijden, is de leeftijd-gestandaardiseerde incidentie en mortaliteit van
CVD hoger bij mannen dan bij vrouwen.
o Er is een belangrijke daling van de leeftijd-gestandaardiseerde sterfte door CVD. Bij vrouwen wordt na de menopauze
echter een sterke stijging van het aantal sterfgevallen door cardiovasculaire aandoeningen gezien.
Er duidelijke verschillen tussen landen wat betreft het risico op cardiovasculaire aandoeningen. Landen die meer
preventiemaatregelen nemen en sterker inzetten op gezondheid, kennen een lagere prevalentie van cardiovasculaire
aandoeningen.
INVLOED VAN CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN EN PREVENTIE
Sinds het begin van de jaren 1980 is de leeftijd-gestandaardiseerde incidentie van cardiovasculair lijden gedaald. Deze daling is het
gevolg van preventieve maatregelen, waardoor mensen minder vaak of pas op latere leeftijd een infarct of andere
cardiovasculaire aandoening krijgen.
o rookstop
o betere bloeddrukcontrole
o gebruik van statines
De prevalentie van CVD blijft toenemen. Dit komt doordat de prognose van cardiovasculaire aandoeningen is verbeterd
(percutane revascularisatie van hartinfarct) en doordat mensen gemiddeld ouder worden. Hierdoor leven meer mensen langer
met een cardiovasculaire aandoening.
Incidentie verwijst naar het aantal nieuwe gevallen per 100 000 mensen per jaar.
Prevalentie verwijst naar het totaal aantal mensen dat op een bepaald moment aan een ziekte lijdt
1
,CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN
o roken
o hoge bloeddruk, arteriële hypertensie
o hoge cholesterol, hypercholesterolemie
o suikerziekte, diabetes
o overgewicht, zwaarlijvigheid, obesitas
o sedentaire levensstijl, onvoldoende lichaamsbeweging, fysieke inactiviteit
o familiale (genetische) belasting
o ouderdom, leeftijd (atheromatose)
o mannelijk geslacht (jongere leeftijd)
o snurken, obstructief slaapapneu
o chronisch nierlijden, nierinsufficiëntie
o chronische ontstekingsziekte (reuma of ziekte van Chrone)
o stress
GLOBALE CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN
Bij de inschatting van het globale cardiovasculaire risico wordt er meestal rekening gehouden met een beperkter aantal
kernfactoren.
o roken
o hoge bloeddruk, arteriële hypertensie
o hoge cholesterol, hypercholesterolemie
o suikerziekte, diabetes
o ouderdom, leeftijd
o mannelijk geslacht
Het is moeilijk om het individuele risico op een hartinfarct exact te bepalen. Daarom worden verschillende risicofactoren
samengebracht in scoretabellen of risicocalculators die automatisch het percentage risico op een hartinfarct berekenen.
o In deze scoretabellen wordt een onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen en wordt rekening gehouden met de
leeftijd.
o Daarnaast wordt nagegaan of iemand rookt, aangezien roken een ongunstige invloed heeft op het risico op een
hartinfarct.
o Ook het cholesterolgehalte en de bloeddruk spelen een belangrijke rol in de risicobepaling.
o Vanaf de leeftijd van 60 jaar neemt het cardiovasculaire risico sterk toe, waardoor verschillen in bloeddruk,
LDL-cholesterol of geslacht minder doorslaggevend worden.
o Het berekende risicopercentage wordt gecorrigeerd voor de leeftijd.
Er bestaan aparte risicotabellen voor landen met een hoger cardiovasculair risico. België wordt beschouwd als een laagrisicoland.
→ Op basis van deze risico-inschatting kunnen maatregelen worden genomen om het cardiovasculaire risico te verlagen.
2
,BLOEDDRUK
De ideale bloeddruk bedraagt 120 mmHg systolisch en 70 mmHg diastolisch.
Het is belangrijk dat de bloeddruk wordt gemeten wanneer de patiënt in rust is. Bij lichte stress of opwinding kan de bloeddruk
tijdelijk verhoogd zijn.
o De gouden standaard om na te gaan of de bloeddruk normaal is, is een 24-uursbloeddrukmeting. Hierbij wordt de
gemiddelde bloeddruk berekend voor de dagperiode, de nacht en het eerste uur na het opstaan.
o Wittejashypertensie verwijst naar een verhoogde bloeddruk die enkel wordt vastgesteld tijdens metingen in het kabinet
van de arts, terwijl de bloeddruk in het dagelijkse leven normaal is.
CHOLESTEROL
Hoe lager de cholesterol, hoe beter. De streefwaarden voor LDL-cholesterol verschillen naargelang het cardiovasculaire risico van
de patiënt.
o Bij primaire preventie in een normale, gezonde populatie wordt een LDL-cholesterolwaarde van maximaal 100 mg/dL
aanbevolen.
o Bij primaire preventie (patiënten met diabetes en een hoog cardiovasculair risico) wordt een LDL-cholesterolwaarde van
maximaal 70 mg/dL aanbevolen.
o Bij secundaire preventie (patiënten met atherosclerotisch cardiovasculair lijden) of bij diabeten (met een zeer hoog
cardiovasculair risico door eindorgaanschade) wordt een LDL-cholesterolwaarde van maximaal 55 mg/dL aanbevolen.
DIABETES
Suikerziekte verhoogt het cardiovasculaire risico en plaatst een persoon automatisch in een hogere risicocategorie. Een
verhoogde bloedsuikerspiegel heeft een negatieve invloed op de bloedvaten en bevordert de ontwikkeling van atheromatose,
waardoor de kans op hartziekten en vaatziekten toeneemt.
→ De prevalentie van diabetes bedraagt 10,5%. Personen met type 2 diabetes hebben tijdens hun leven 2 tot 4 keer meer risico
op het ontwikkelen van cardiovasculaire aandoeningen.
Diabetes mellitus wordt gekenmerkt door hyperglycemie, een te hoge bloedsuikerspiegel, veroorzaakt door een relatief of
absoluut tekort aan insuline of aan de werking ervan. Het is een syndroom dat gepaard gaat met stoornissen in het
glucosemetabolisme, eiwitmetabolsime, vetmetabolisme, in stolling en in inflammatie.
→ Door deze metabole stoornissen ontstaat een verhoogd risico op klontervorming en atheromatose, onder andere door een
ongunstige invloed op het vetmetabolisme en het cholesterolgehalte.
Het lichaam probeert de bloedsuikerspiegel normaal tussen 70 en 145 mg/dL te houden.
o Hersencellen zijn voor hun energievoorziening sterk afhankelijk van glucose.
o De glycemie is het resultaat van een evenwicht tussen de toevoer en de verdwijning van glucose in het bloed.
» Glucose komt in de bloedbaan via voeding en via aanmaak of vrijzetting door de lever (gluconeogenese en
glycogenolyse).
» Glucose verdwijnt uit het bloed door opname in spierweefsel en vetweefsel en door opslag in de lever onder de
vorm van glycogeen.
3
, HYPERGLYCEMIE
Hyperglycemie is het definiërende kenmerk van diabetes mellitus en ontstaat wanneer er een disbalans is tussen de opname en
afgifte van glucose.
o excessieve glucoseproductie door voeding of door verhoogde aanmaak en vrijzetting door de lever
o gestoorde glucoseklaring door verminderde opname in spierweefsel en vetweefsel en verminderde opslag in de lever
Er blijft te veel glucose in de bloedbaan aanwezig.
DIAGNOSE
De diagnose van diabetes mellitus wordt gesteld door het meten van glucose in het bloedplasma, bij voorkeur nuchter.
o Een nuchtere glycemie van ≥ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) is diagnostisch voor diabetes.
o Als de meting niet nuchter gebeurt, kan de diagnose ook worden gesteld via een willekeurige bloedafname of via een
orale glucosetolerantietest (OGTT).
» Bij een OGTT wordt 75 g glucose oraal ingenomen en wordt de glycemie na 2 uur gemeten.
» Een waarde van ≥ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) is diagnostisch voor diabetes.
Diabetes kan ook worden gediagnosticeerd door het meten van het geglycosyleerde hemoglobine (HbA1c). Bij aanhoudende
hyperglycemie bindt glucose zich aan hemoglobine, wat leidt tot een verhoogd HbA1c. HbA1c is een nuttige parameter voor
zowel de diagnose als de opvolging van de glycemiecontrole en correleert met het risico op verwikkelingen.
o Bij personen zonder diabetes ligt HbA1c onder 5%. Het streefdoel is om HbA1c maximaal rond 6,0% te houden.
» waarden tussen 6,0% en 6,5% wijzen op een prediabetisch stadium
» HbA1c groter dan of gelijk aan 6,5% (48 mmol/mol) is diagnostisch voor diabetes mellitus
o Bij onbehandelde diabetes kan dit oplopen naar 10% tot 11%.
PATHOGENESE
Insuline is een hormoon dat wordt aangemaakt door de bètacellen van de eilandjes van Langerhans in de pancreas. De pancreas
heeft 2 functies.
o exocriene functie: spijsverteringsenzymen worden geproduceerd die in de twaalfvingerige darm worden afgegeven
o endocriene functie: hormonen zoals insuline worden rechtstreeks in het bloed uitgescheiden
Insuline zorgt ervoor dat glucose uit de bloedbaan kan worden opgenomen door weefsels zoals skeletspieren, lever en
vetweefsel. De hoeveelheid insuline die wordt afgescheiden, wordt nauwkeurig afgestemd op de glucoseconcentratie in het
bloed, zodat glucose kan worden gebruikt als energiebron of kan worden opgeslagen onder de vorm van glycogeen of vet.
DIABETES TYPE I
Bij type 1 diabetes is er sprake van een auto-immuunziekte waarbij de bètacellen van de eilandjes van Langerhans worden
vernietigd. Hierdoor ontstaat een absoluut tekort aan insuline. Deze vorm van diabetes is acuut levensbedreigend en komt vaak
voor bij jonge patiënten, die niet kunnen overleven zonder insuline.
Door het absolute insulinetekort kan glucose niet worden opgenomen door de cellen en blijft de bloedsuikerspiegel hoog.
o Glucose is osmotisch actief en wordt via de nieren uitgescheiden in de urine, wat leidt tot verlies van zowel glucose als
vocht. Hierdoor ontstaan polyurie en polydipsie.
o Het lichaam schakelt over op vetverbranding, doordat de activiteit van lipoproteïnelipase innde skeletspieren en het
vetweefsel daalt.
» Er komen meer triglyceriden vrij in het bloed.
» Triglyceriden worden opgezet in vrije vetzuren, die uiteindelijk worden omgezet in ketonzuren. Dit kan leiden
tot diabetische ketoacidose, met een daling van de bloed-pH, coma en zelfs overlijden.
4
INLEIDING
Onder cardiovasculair lijden (CVD) verstaat men aandoeningen van het hart en de bloedvaten.
o hoge bloeddruk
o coronairlijden (vernauwingen van de kransslagaders, leidend tot ischemisch hartlijden)
o hartaandoeningen
o herseninfarcten en hersenbloedingen
Cardiovasculair lijden is wereldwijd de belangrijkste doodsoorzaak. Ongeveer 50% van de overlijdens is het gevolg van ischemisch
hartlijden en 35% van een herseninfarct of hersenbloeding. Ook in de Europese Unie is CVD de belangrijkste doodsoorzaak,
waarbij 44% van de overlijdens wordt toegeschreven aan ischemisch hartlijden en 25% aan herseninfarcten of hersenbloedingen.
→ In België is cardiovasculair lijden de 2de belangrijkste doodsoorzaak.
Naarmate landen meer inzetten op preventie van hartziekten en vaatziekten, neemt het aantal overlijdens door kanker relatief
toe. Er blijven hierbij wel duidelijke verschillen bestaan tussen mannen en vrouwen.
o In Europa sterven in het algemeen meer vrouwen dan mannen aan cardiovasculair lijden.
o In 15 van de 53 Europese landen is het aantal overlijdens door kanker bij mannen hoger dan door CVD, terwijl dit bij
vrouwen het geval is in 6 van de 53 landen.
o Ondanks het feit dat meer vrouwen aan CVD overlijden, is de leeftijd-gestandaardiseerde incidentie en mortaliteit van
CVD hoger bij mannen dan bij vrouwen.
o Er is een belangrijke daling van de leeftijd-gestandaardiseerde sterfte door CVD. Bij vrouwen wordt na de menopauze
echter een sterke stijging van het aantal sterfgevallen door cardiovasculaire aandoeningen gezien.
Er duidelijke verschillen tussen landen wat betreft het risico op cardiovasculaire aandoeningen. Landen die meer
preventiemaatregelen nemen en sterker inzetten op gezondheid, kennen een lagere prevalentie van cardiovasculaire
aandoeningen.
INVLOED VAN CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN EN PREVENTIE
Sinds het begin van de jaren 1980 is de leeftijd-gestandaardiseerde incidentie van cardiovasculair lijden gedaald. Deze daling is het
gevolg van preventieve maatregelen, waardoor mensen minder vaak of pas op latere leeftijd een infarct of andere
cardiovasculaire aandoening krijgen.
o rookstop
o betere bloeddrukcontrole
o gebruik van statines
De prevalentie van CVD blijft toenemen. Dit komt doordat de prognose van cardiovasculaire aandoeningen is verbeterd
(percutane revascularisatie van hartinfarct) en doordat mensen gemiddeld ouder worden. Hierdoor leven meer mensen langer
met een cardiovasculaire aandoening.
Incidentie verwijst naar het aantal nieuwe gevallen per 100 000 mensen per jaar.
Prevalentie verwijst naar het totaal aantal mensen dat op een bepaald moment aan een ziekte lijdt
1
,CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN
o roken
o hoge bloeddruk, arteriële hypertensie
o hoge cholesterol, hypercholesterolemie
o suikerziekte, diabetes
o overgewicht, zwaarlijvigheid, obesitas
o sedentaire levensstijl, onvoldoende lichaamsbeweging, fysieke inactiviteit
o familiale (genetische) belasting
o ouderdom, leeftijd (atheromatose)
o mannelijk geslacht (jongere leeftijd)
o snurken, obstructief slaapapneu
o chronisch nierlijden, nierinsufficiëntie
o chronische ontstekingsziekte (reuma of ziekte van Chrone)
o stress
GLOBALE CARDIOVASCULAIRE RISICOFACTOREN
Bij de inschatting van het globale cardiovasculaire risico wordt er meestal rekening gehouden met een beperkter aantal
kernfactoren.
o roken
o hoge bloeddruk, arteriële hypertensie
o hoge cholesterol, hypercholesterolemie
o suikerziekte, diabetes
o ouderdom, leeftijd
o mannelijk geslacht
Het is moeilijk om het individuele risico op een hartinfarct exact te bepalen. Daarom worden verschillende risicofactoren
samengebracht in scoretabellen of risicocalculators die automatisch het percentage risico op een hartinfarct berekenen.
o In deze scoretabellen wordt een onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen en wordt rekening gehouden met de
leeftijd.
o Daarnaast wordt nagegaan of iemand rookt, aangezien roken een ongunstige invloed heeft op het risico op een
hartinfarct.
o Ook het cholesterolgehalte en de bloeddruk spelen een belangrijke rol in de risicobepaling.
o Vanaf de leeftijd van 60 jaar neemt het cardiovasculaire risico sterk toe, waardoor verschillen in bloeddruk,
LDL-cholesterol of geslacht minder doorslaggevend worden.
o Het berekende risicopercentage wordt gecorrigeerd voor de leeftijd.
Er bestaan aparte risicotabellen voor landen met een hoger cardiovasculair risico. België wordt beschouwd als een laagrisicoland.
→ Op basis van deze risico-inschatting kunnen maatregelen worden genomen om het cardiovasculaire risico te verlagen.
2
,BLOEDDRUK
De ideale bloeddruk bedraagt 120 mmHg systolisch en 70 mmHg diastolisch.
Het is belangrijk dat de bloeddruk wordt gemeten wanneer de patiënt in rust is. Bij lichte stress of opwinding kan de bloeddruk
tijdelijk verhoogd zijn.
o De gouden standaard om na te gaan of de bloeddruk normaal is, is een 24-uursbloeddrukmeting. Hierbij wordt de
gemiddelde bloeddruk berekend voor de dagperiode, de nacht en het eerste uur na het opstaan.
o Wittejashypertensie verwijst naar een verhoogde bloeddruk die enkel wordt vastgesteld tijdens metingen in het kabinet
van de arts, terwijl de bloeddruk in het dagelijkse leven normaal is.
CHOLESTEROL
Hoe lager de cholesterol, hoe beter. De streefwaarden voor LDL-cholesterol verschillen naargelang het cardiovasculaire risico van
de patiënt.
o Bij primaire preventie in een normale, gezonde populatie wordt een LDL-cholesterolwaarde van maximaal 100 mg/dL
aanbevolen.
o Bij primaire preventie (patiënten met diabetes en een hoog cardiovasculair risico) wordt een LDL-cholesterolwaarde van
maximaal 70 mg/dL aanbevolen.
o Bij secundaire preventie (patiënten met atherosclerotisch cardiovasculair lijden) of bij diabeten (met een zeer hoog
cardiovasculair risico door eindorgaanschade) wordt een LDL-cholesterolwaarde van maximaal 55 mg/dL aanbevolen.
DIABETES
Suikerziekte verhoogt het cardiovasculaire risico en plaatst een persoon automatisch in een hogere risicocategorie. Een
verhoogde bloedsuikerspiegel heeft een negatieve invloed op de bloedvaten en bevordert de ontwikkeling van atheromatose,
waardoor de kans op hartziekten en vaatziekten toeneemt.
→ De prevalentie van diabetes bedraagt 10,5%. Personen met type 2 diabetes hebben tijdens hun leven 2 tot 4 keer meer risico
op het ontwikkelen van cardiovasculaire aandoeningen.
Diabetes mellitus wordt gekenmerkt door hyperglycemie, een te hoge bloedsuikerspiegel, veroorzaakt door een relatief of
absoluut tekort aan insuline of aan de werking ervan. Het is een syndroom dat gepaard gaat met stoornissen in het
glucosemetabolisme, eiwitmetabolsime, vetmetabolisme, in stolling en in inflammatie.
→ Door deze metabole stoornissen ontstaat een verhoogd risico op klontervorming en atheromatose, onder andere door een
ongunstige invloed op het vetmetabolisme en het cholesterolgehalte.
Het lichaam probeert de bloedsuikerspiegel normaal tussen 70 en 145 mg/dL te houden.
o Hersencellen zijn voor hun energievoorziening sterk afhankelijk van glucose.
o De glycemie is het resultaat van een evenwicht tussen de toevoer en de verdwijning van glucose in het bloed.
» Glucose komt in de bloedbaan via voeding en via aanmaak of vrijzetting door de lever (gluconeogenese en
glycogenolyse).
» Glucose verdwijnt uit het bloed door opname in spierweefsel en vetweefsel en door opslag in de lever onder de
vorm van glycogeen.
3
, HYPERGLYCEMIE
Hyperglycemie is het definiërende kenmerk van diabetes mellitus en ontstaat wanneer er een disbalans is tussen de opname en
afgifte van glucose.
o excessieve glucoseproductie door voeding of door verhoogde aanmaak en vrijzetting door de lever
o gestoorde glucoseklaring door verminderde opname in spierweefsel en vetweefsel en verminderde opslag in de lever
Er blijft te veel glucose in de bloedbaan aanwezig.
DIAGNOSE
De diagnose van diabetes mellitus wordt gesteld door het meten van glucose in het bloedplasma, bij voorkeur nuchter.
o Een nuchtere glycemie van ≥ 126 mg/dL (7,0 mmol/L) is diagnostisch voor diabetes.
o Als de meting niet nuchter gebeurt, kan de diagnose ook worden gesteld via een willekeurige bloedafname of via een
orale glucosetolerantietest (OGTT).
» Bij een OGTT wordt 75 g glucose oraal ingenomen en wordt de glycemie na 2 uur gemeten.
» Een waarde van ≥ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) is diagnostisch voor diabetes.
Diabetes kan ook worden gediagnosticeerd door het meten van het geglycosyleerde hemoglobine (HbA1c). Bij aanhoudende
hyperglycemie bindt glucose zich aan hemoglobine, wat leidt tot een verhoogd HbA1c. HbA1c is een nuttige parameter voor
zowel de diagnose als de opvolging van de glycemiecontrole en correleert met het risico op verwikkelingen.
o Bij personen zonder diabetes ligt HbA1c onder 5%. Het streefdoel is om HbA1c maximaal rond 6,0% te houden.
» waarden tussen 6,0% en 6,5% wijzen op een prediabetisch stadium
» HbA1c groter dan of gelijk aan 6,5% (48 mmol/mol) is diagnostisch voor diabetes mellitus
o Bij onbehandelde diabetes kan dit oplopen naar 10% tot 11%.
PATHOGENESE
Insuline is een hormoon dat wordt aangemaakt door de bètacellen van de eilandjes van Langerhans in de pancreas. De pancreas
heeft 2 functies.
o exocriene functie: spijsverteringsenzymen worden geproduceerd die in de twaalfvingerige darm worden afgegeven
o endocriene functie: hormonen zoals insuline worden rechtstreeks in het bloed uitgescheiden
Insuline zorgt ervoor dat glucose uit de bloedbaan kan worden opgenomen door weefsels zoals skeletspieren, lever en
vetweefsel. De hoeveelheid insuline die wordt afgescheiden, wordt nauwkeurig afgestemd op de glucoseconcentratie in het
bloed, zodat glucose kan worden gebruikt als energiebron of kan worden opgeslagen onder de vorm van glycogeen of vet.
DIABETES TYPE I
Bij type 1 diabetes is er sprake van een auto-immuunziekte waarbij de bètacellen van de eilandjes van Langerhans worden
vernietigd. Hierdoor ontstaat een absoluut tekort aan insuline. Deze vorm van diabetes is acuut levensbedreigend en komt vaak
voor bij jonge patiënten, die niet kunnen overleven zonder insuline.
Door het absolute insulinetekort kan glucose niet worden opgenomen door de cellen en blijft de bloedsuikerspiegel hoog.
o Glucose is osmotisch actief en wordt via de nieren uitgescheiden in de urine, wat leidt tot verlies van zowel glucose als
vocht. Hierdoor ontstaan polyurie en polydipsie.
o Het lichaam schakelt over op vetverbranding, doordat de activiteit van lipoproteïnelipase innde skeletspieren en het
vetweefsel daalt.
» Er komen meer triglyceriden vrij in het bloed.
» Triglyceriden worden opgezet in vrije vetzuren, die uiteindelijk worden omgezet in ketonzuren. Dit kan leiden
tot diabetische ketoacidose, met een daling van de bloed-pH, coma en zelfs overlijden.
4
