ORTHOPEDAGOGISCH DENKEN 2
THEMA 1: SYSTEMATISCH DENKEN
1. INLEIDING
❖ Mensen zijn sociale wezens: Vanaf geboorte in verbinding met ouders, gezin en anderen.
❖ Niemand staat alleen: Iedereen heeft verschillende relaties (gezin, school, werk) die
invloed hebben op gevoelens en gedrag.
❖ Rol van de orthopedagogisch begeleider (O.B.): Een O.B. kijkt niet alleen naar de cliënt,
maar ook naar diens relaties en omgeving.
❖ Problemen zijn vaak niet alleen individueel: Klachten van een cliënt horen vaak bij een
groter netwerk, niet alleen bij de persoon zelf.
❖ Wederzijdse beïnvloeding: Cliënt en omgeving beïnvloeden elkaar continu.
❖ Systemisch denken: Cliënt wordt gezien binnen zijn hele netwerk, zodat gedrag en
gevoelens beter begrepen en geholpen kunnen worden.
Conclusie: Om de kwaliteit van leven van een cliënt te verbeteren, moet een O.B. niet alleen
de cliënt zelf zien, maar ook de relaties en systemen waarin diegene leeft.
2. HET SYSTEEMDENKEN
✓ Systeemdenken is een manier van denken die gebruikt wordt in de hulpverlening.
✓ Het helpt om cliënten beter te begrijpen en te begeleiden.
✓ Deze manier van denken begint bij het idee dat mensen altijd verbonden zijn met
anderen.
✓ Elke cliënt wordt gezien als onderdeel van een netwerk of systeem van mensen.
✓ Er is een speciale ‘taal’ met termen die gebruikt worden om situaties van cliënten te
analyseren.
✓ Deze begrippen zijn belangrijk en worden vaak gebruikt in de praktijk, daarom worden ze
geïntroduceerd om je hiermee vertrouwd te maken.
1
,2.1 WAT IS EEN SYSTEEM?
➢ Definitie:
Een systeem is een verzameling van elementen (delen) die met elkaar verbonden zijn en
samen een geheel vormen. Het gaat niet alleen om de delen afzonderlijk of om het geheel
als groep, maar vooral om de doelgerichte relaties tussen de delen.
➢ Toepassing op een gezin als systeem:
o Een gezin bestaat uit verschillende personen en onderlinge relaties.
o Het gezin is meer dan alleen de optelsom van de gezinsleden.
o Het gezin is ook meer dan alleen de groep mensen; het bestaat uit verbonden
individuen.
o Het gaat om de doelgerichte verbondenheid en wisselwerking, bijvoorbeeld
ouders die samen opvoeden.
➢ Belangrijk gezegde: “Het geheel is meer dan de som van de delen.”
➢ Eigenschappen van een systeem (3 kenmerken):
1. Onderdelen van een systeem zijn afhankelijk van elkaar; verandering bij één deel
beïnvloedt het hele systeem.
2. Het systeem beïnvloedt het gedrag van de delen.
3. Het systeem past zich voortdurend aan zijn omgeving aan om te blijven bestaan
(homeostase (evenwicht zoeken)).
➢ Voorbeelden:
o Een gezin zoekt nieuw evenwicht als kinderen tieners worden en meer vrijheid krijgen.
o In een leefgroep veranderen de relaties en het functioneren wanneer cliënten of
begeleiders komen of vertrekken; het systeem zoekt daarna een nieuw evenwicht.
Conclusie Een systeem is een dynamisch geheel van mensen en relaties dat voortdurend in
beweging is en zich aanpast om te blijven bestaan.
2
,2.2 INFORMATIEOVERDRACHT VAN SYSTEMEN
➢ Wederzijdse beïnvloeding:
De onderdelen van een systeem, het systeem zelf en de omgeving beïnvloeden elkaar
continu.
➢ Uitwisseling van informatie:
• Dit gebeurt vaak niet alleen via woorden, maar ook via non-verbale signalen,
observaties, gebeurtenissen en interpretaties.
• Mensen geven en ontvangen constant informatie binnen hun systeem en omgeving.
➢ Circulariteit (circulaire causaliteit):
• Er is geen duidelijk begin of einde in deze beïnvloeding.
• Oorzaak-gevolg is moeilijk te onderscheiden; acties beïnvloeden elkaar continu in
verschillende richtingen.
• Interacties verlopen bijna altijd circulair.
➢ Voorbeeld:
• Een man klaagt dat zijn vrouw altijd zeurt.
• De vrouw zegt dat ze zeurt omdat hij altijd apart tv kijkt.
• De man reageert dat hij apart tv kijkt omdat zij altijd zeurt.
• Dit toont een cirkel van wederzijdse beïnvloeding zonder duidelijk beginpunt.
Conclusie: In systemen beïnvloeden mensen elkaar voortdurend op een manier die circulair is.
Om gedrag of problemen binnen een systeem te begrijpen, moet je kijken naar de
voortdurende informatie-uitwisseling en interacties, niet naar lineaire oorzaak-gevolgketens.
2.3 OPEN SYSTEMEN VERSUS GESLOTEN SYSTEMEN
➢ Systeem en omgeving: Een systeem bevindt zich altijd in een context of omgeving
waarmee het informatie uitwisselt.
➢ OPEN SYSTEMEN:
• Wisselen voortdurend informatie uit met hun omgeving.
• Passen zich aan prikkels uit de omgeving aan.
• Mensen en menselijke systemen zijn altijd open systemen.
➢ Voorbeeld: Bij ouders die vaak hevig ruzie maken, kunnen kinderen internaliserend of
externaliserend gedrag ontwikkelen als overlevingsstrategie.
3
, ➢ GESLOTEN SYSTEMEN:
• Hebben geen of nauwelijks contact met hun omgeving.
• Sluiten zich af voor externe prikkels.
• Strikt genomen bestaan er geen volledig gesloten levende systemen, maar sommige
gezinnen of groepen kunnen sterk afgesloten lijken.
• Voorbeeld: Mensen in kansarmoede of sterk geïsoleerde ouderen die weinig contact
hebben met de samenleving.
➢ Continuüm:
• Bij menselijke systemen zijn ‘open’ en ‘gesloten’ geen uitersten, maar een continuüm
van meer naar minder uitwisseling met de omgeving.
Conclusie: Het open-gesloten continuüm helpt te begrijpen hoe systemen omgaan met hun
omgeving en hoe dit invloed kan hebben op het gedrag en functioneren van de leden van het
systeem.
3. DE SYSTEEMTHEORIEEN
In het vorige onderdeel hebben we de belangrijkste kenmerken en principes van het denken
in systemen besproken. Dit wordt ook de algemene systeemtheorie genoemd (vooral
beschreven door Von Bertalanffy). Verschillende denkers bouwden verder op die theorie. Dit
uit zich in verschillende stromingen of verschillende varianten op de systeemtheorie:
✓ de STRUCTURELE SYSTEEMTHEORIE (van Minuchin en anderen): binnen deze theorie
staat de wijze waarop het gezin georganiseerd is centraal;
✓ de STRATEGISCHE OF COMMUNICATIETHEORIE (van o.a. Haley en Watzlawick): zij kijken
vooral naar de ‘wetmatigheden’ in de communicatie tussen mensen;
✓ de INTERGENERATIONELE OF CONTEXTUELE SYSTEEMTHEORIE (van Boszormenyi-
Nagy): zij focussen vooral op de relaties tussen familieleden over de verschillende
generaties heen.
3.1 DE STRUCTURELE SYSTEEMTHEORIE
➢ Centrale focus van de structurele systeemtheorie:
✓ Gericht op het huidig functioneren van een systeem, niet op oorzaken uit het verleden.
✓ Centrale vraag: hoe is het systeem georganiseerd en hoe beïnvloedt dat het
functioneren van de leden?
✓ Symptoomgedrag van leden wordt gezien als een teken van problemen in de
systeemstructuur.
Voorbeeld: tieners die zich opstandig gedragen omdat ouders te weinig vrijheid bieden.
4
THEMA 1: SYSTEMATISCH DENKEN
1. INLEIDING
❖ Mensen zijn sociale wezens: Vanaf geboorte in verbinding met ouders, gezin en anderen.
❖ Niemand staat alleen: Iedereen heeft verschillende relaties (gezin, school, werk) die
invloed hebben op gevoelens en gedrag.
❖ Rol van de orthopedagogisch begeleider (O.B.): Een O.B. kijkt niet alleen naar de cliënt,
maar ook naar diens relaties en omgeving.
❖ Problemen zijn vaak niet alleen individueel: Klachten van een cliënt horen vaak bij een
groter netwerk, niet alleen bij de persoon zelf.
❖ Wederzijdse beïnvloeding: Cliënt en omgeving beïnvloeden elkaar continu.
❖ Systemisch denken: Cliënt wordt gezien binnen zijn hele netwerk, zodat gedrag en
gevoelens beter begrepen en geholpen kunnen worden.
Conclusie: Om de kwaliteit van leven van een cliënt te verbeteren, moet een O.B. niet alleen
de cliënt zelf zien, maar ook de relaties en systemen waarin diegene leeft.
2. HET SYSTEEMDENKEN
✓ Systeemdenken is een manier van denken die gebruikt wordt in de hulpverlening.
✓ Het helpt om cliënten beter te begrijpen en te begeleiden.
✓ Deze manier van denken begint bij het idee dat mensen altijd verbonden zijn met
anderen.
✓ Elke cliënt wordt gezien als onderdeel van een netwerk of systeem van mensen.
✓ Er is een speciale ‘taal’ met termen die gebruikt worden om situaties van cliënten te
analyseren.
✓ Deze begrippen zijn belangrijk en worden vaak gebruikt in de praktijk, daarom worden ze
geïntroduceerd om je hiermee vertrouwd te maken.
1
,2.1 WAT IS EEN SYSTEEM?
➢ Definitie:
Een systeem is een verzameling van elementen (delen) die met elkaar verbonden zijn en
samen een geheel vormen. Het gaat niet alleen om de delen afzonderlijk of om het geheel
als groep, maar vooral om de doelgerichte relaties tussen de delen.
➢ Toepassing op een gezin als systeem:
o Een gezin bestaat uit verschillende personen en onderlinge relaties.
o Het gezin is meer dan alleen de optelsom van de gezinsleden.
o Het gezin is ook meer dan alleen de groep mensen; het bestaat uit verbonden
individuen.
o Het gaat om de doelgerichte verbondenheid en wisselwerking, bijvoorbeeld
ouders die samen opvoeden.
➢ Belangrijk gezegde: “Het geheel is meer dan de som van de delen.”
➢ Eigenschappen van een systeem (3 kenmerken):
1. Onderdelen van een systeem zijn afhankelijk van elkaar; verandering bij één deel
beïnvloedt het hele systeem.
2. Het systeem beïnvloedt het gedrag van de delen.
3. Het systeem past zich voortdurend aan zijn omgeving aan om te blijven bestaan
(homeostase (evenwicht zoeken)).
➢ Voorbeelden:
o Een gezin zoekt nieuw evenwicht als kinderen tieners worden en meer vrijheid krijgen.
o In een leefgroep veranderen de relaties en het functioneren wanneer cliënten of
begeleiders komen of vertrekken; het systeem zoekt daarna een nieuw evenwicht.
Conclusie Een systeem is een dynamisch geheel van mensen en relaties dat voortdurend in
beweging is en zich aanpast om te blijven bestaan.
2
,2.2 INFORMATIEOVERDRACHT VAN SYSTEMEN
➢ Wederzijdse beïnvloeding:
De onderdelen van een systeem, het systeem zelf en de omgeving beïnvloeden elkaar
continu.
➢ Uitwisseling van informatie:
• Dit gebeurt vaak niet alleen via woorden, maar ook via non-verbale signalen,
observaties, gebeurtenissen en interpretaties.
• Mensen geven en ontvangen constant informatie binnen hun systeem en omgeving.
➢ Circulariteit (circulaire causaliteit):
• Er is geen duidelijk begin of einde in deze beïnvloeding.
• Oorzaak-gevolg is moeilijk te onderscheiden; acties beïnvloeden elkaar continu in
verschillende richtingen.
• Interacties verlopen bijna altijd circulair.
➢ Voorbeeld:
• Een man klaagt dat zijn vrouw altijd zeurt.
• De vrouw zegt dat ze zeurt omdat hij altijd apart tv kijkt.
• De man reageert dat hij apart tv kijkt omdat zij altijd zeurt.
• Dit toont een cirkel van wederzijdse beïnvloeding zonder duidelijk beginpunt.
Conclusie: In systemen beïnvloeden mensen elkaar voortdurend op een manier die circulair is.
Om gedrag of problemen binnen een systeem te begrijpen, moet je kijken naar de
voortdurende informatie-uitwisseling en interacties, niet naar lineaire oorzaak-gevolgketens.
2.3 OPEN SYSTEMEN VERSUS GESLOTEN SYSTEMEN
➢ Systeem en omgeving: Een systeem bevindt zich altijd in een context of omgeving
waarmee het informatie uitwisselt.
➢ OPEN SYSTEMEN:
• Wisselen voortdurend informatie uit met hun omgeving.
• Passen zich aan prikkels uit de omgeving aan.
• Mensen en menselijke systemen zijn altijd open systemen.
➢ Voorbeeld: Bij ouders die vaak hevig ruzie maken, kunnen kinderen internaliserend of
externaliserend gedrag ontwikkelen als overlevingsstrategie.
3
, ➢ GESLOTEN SYSTEMEN:
• Hebben geen of nauwelijks contact met hun omgeving.
• Sluiten zich af voor externe prikkels.
• Strikt genomen bestaan er geen volledig gesloten levende systemen, maar sommige
gezinnen of groepen kunnen sterk afgesloten lijken.
• Voorbeeld: Mensen in kansarmoede of sterk geïsoleerde ouderen die weinig contact
hebben met de samenleving.
➢ Continuüm:
• Bij menselijke systemen zijn ‘open’ en ‘gesloten’ geen uitersten, maar een continuüm
van meer naar minder uitwisseling met de omgeving.
Conclusie: Het open-gesloten continuüm helpt te begrijpen hoe systemen omgaan met hun
omgeving en hoe dit invloed kan hebben op het gedrag en functioneren van de leden van het
systeem.
3. DE SYSTEEMTHEORIEEN
In het vorige onderdeel hebben we de belangrijkste kenmerken en principes van het denken
in systemen besproken. Dit wordt ook de algemene systeemtheorie genoemd (vooral
beschreven door Von Bertalanffy). Verschillende denkers bouwden verder op die theorie. Dit
uit zich in verschillende stromingen of verschillende varianten op de systeemtheorie:
✓ de STRUCTURELE SYSTEEMTHEORIE (van Minuchin en anderen): binnen deze theorie
staat de wijze waarop het gezin georganiseerd is centraal;
✓ de STRATEGISCHE OF COMMUNICATIETHEORIE (van o.a. Haley en Watzlawick): zij kijken
vooral naar de ‘wetmatigheden’ in de communicatie tussen mensen;
✓ de INTERGENERATIONELE OF CONTEXTUELE SYSTEEMTHEORIE (van Boszormenyi-
Nagy): zij focussen vooral op de relaties tussen familieleden over de verschillende
generaties heen.
3.1 DE STRUCTURELE SYSTEEMTHEORIE
➢ Centrale focus van de structurele systeemtheorie:
✓ Gericht op het huidig functioneren van een systeem, niet op oorzaken uit het verleden.
✓ Centrale vraag: hoe is het systeem georganiseerd en hoe beïnvloedt dat het
functioneren van de leden?
✓ Symptoomgedrag van leden wordt gezien als een teken van problemen in de
systeemstructuur.
Voorbeeld: tieners die zich opstandig gedragen omdat ouders te weinig vrijheid bieden.
4
