Biopsychosociale basis van het gedrag
Deel 1; Biologische, psychologische en sociale basis van
gedrag
Thema 1: Biologische basis van gedrag
1. Inleiding
Gedrag is gedrag toch?
Zoals reeds eerder aangehaald is ons gedrag deels erfelijk en deels door onze omgeving
bepaald.
Gedrag is een complex samenspel van verschillende factoren:
- Biologie van het lichaam: onze hersenen, hormonen…
- Psychologische processen: motivatie, leren, geheugen, stress…
- Sociale factoren: invloed van ons gezin, netwerk, sociale rol, maatschappelijke
kwetsbaarheid.…
Gedrag kan je niet los zien van de drie factoren.
2. Evolutieleer
2.1 Inleiding`
De evolutietheorie is één van de vele ontstaanstheorieën en geeft een
natuurwetenschappelijke verklaring van de evolutie van het leven op aarde.
De evolutietheorie beschrijft hoe de erfelijke eigenschappen van een populatie veranderen
van generatie tot generatie als gevolg van genetische:
- Variatie: nakomelingen zijn nooit een exacte kopie van de ouders
- Natuurlijke selectie: sommige eigenschappen zijn aangepast aan de omgeving en
anderen niet. ‘Survival of the fittest’
- Erfelijkheid: eigenschappen worden doorgegeven aan nakomeling
Darwin wordt vaak gezien als grondlegger van de evolutietheorie -> diverse personen die
bijdrage hebben geleverd aan het ontwikkelen van deze theorie.
1
, 2.2 Darwin en de evolutietheorie
De theorie legt uit hoe planten, dieren en zelfs de mens zijn ontstaan uit een voorouder en
zich dankzij natuurlijke selectie aan hun omgeving hebben aangepast.
De evolutietheorie leunt op drie basisprincipes, namelijk: variatie, selectie en erfelijkheid.
Variatie: Darwin ging er van uit dat er van nature al verschillen zijn tussen organismes van
eenzelfde soort.
Verschillen ontstaan niet door omgevingsfactoren, ze ontstaan al bij de geboorte = nooit
exacte kopie van ouders.
➔ Twee individuen van dezelfde soort kunnen sterk op elkaar lijken, maar zijn nooit
precies hetzelfde
➔ In de natuur komen dus kleine verschillen (variaties) binnen een soort heel veel voor.
Natuurlijke selectie: Variaties geven aanleiding tot selectie.
Nadelige en voordelige eigenschappen afhankelijk van omgeving (hoe meer voordelen hoe
meer kans om te overleven)
➔ (Vb. Bruine. En witte ijsberen -> bruine vallen op en worden aangevallen)
➔ (Vb. Vinken met verschillende snavels -> grote noten = grote snavels, kleine zaden
= kleine snavels)
Darwin noemde dit principe ‘het voortbestaan van de best passende’ (= survival of the
fittest).
Surival of the fittest niet hetzelfde als wet van de sterkste
= overleven van de best aangepaste
Natuurlijke selectie -> gevolg van de struggle of life. -> voor sommige organismen is het leven
moeilijker door bepaalde omgevingsfactoren.
Erfelijkheid: Darwin wist dat planten en dieren eigenschappen aan elkaar konden
doorgegeven. Selectie moet een genetische basis hebben. Veranderingen (mutaties) in de
genen van een individu zorgen ervoor dat er variaties binnen een soort ontstaan & dat de
soort zich steeds beter gaat aanpassen (adaptatie) -> aan de verschillende eisen van het
milieu waarin het zich bevindt.
2.3 Evolutie stopt niet
Evolutie is tot op de dag van vandaag nog aanwezig = traag proces, en is daarom dus ook
meestal niet zo fel zichtbaar in het mensenleven.
- (Vb. ziekenhuisbacterieën -> bacteriën zodanig aangepast aan omgeving dat
ze resistent zij tegen antibiotica)
- (Vb. Covid-19)
- (Vb. gestalte -> laatste 150 jaar zijn we 10cm groter geworden)
- (Vb. kinderen worden steeds meer zonder kleine teen geboren)
2
, 2.4 Evolutionaire verklaringen voor gedrag
De manier waarop we ons dag in dag uit gedragen, heeft te maken met de manier waarop
onze voorouders zich honderdduizenden jaren hebben aangepast aan de omstandigheden
waarin zij moesten leven.
➔ Bij gedragsverklaringen denken de meeste mensen echter aan psychologische
theorieën over gedrag.
➔ Deze proberen te zoeken naar onderliggende mechanismes die aan de basis mee
kunnen liggen van bepaald gedrag (zoals, werking van hersenen, waarnemen,
aandacht...)
➔ Evolutionaire verklaringen en psychologische verklaringen sluiten elkaar niet uit,
maar vullen elkaar aan.
Vb zoete dingen = lekker -> psychologisch is dat er een stof vrijkomt die leidt tot gevoelens van genot en
bevrediging. Evolutionair: zoete dingen veel koolhydraten bevatten en dat koolhydraten een hoge
voedingswaarde hebben -> grotere kans op overleven.
2.5 Argumenten tegen de evolutie theorie
Net zoals er vanuit wetenschappelijke hoek veel argumenten pro evolutietheorie worden
aangebracht, zijn er ook strekkingen die deze evolutietheorie verwerpen.
Zo is het bijvoorbeeld in verschillende streng- katholieke scholen in de VS verboden evolutietheorie te
doceren op school. Niet alleen vanuit de katholieke hoek, maar eveneens vanuit andere godsdiensten
worden vaak tegenargumenten geformuleerd en verspreid. Het is aan jou de keuze waar je geloof aan
hecht.
3. Erfelijkheidsleer
3.1 Inleiding
3.2 Het erfelijk materiaal van de mens: DNA, chromosomen, genen
Ons lichaam bestaat uit 100.000 miljard lichaamscellen (dit is kleiner dan een zandkorrel),
onder de microscoop is te zien dat in iedere cel een balletje zit. Dit is de celkern.
In de celkern zitten er precies een soort wormpjes dit zijn de chromosomen. Er zijn in totaal
46 chromosomen per celkern -> 2 paren van 23
Paar 1-22 -> lichaamsbepalende chromosomen
Paar 23 -> geslachtschromosomen (vrouw = XX, man = XY)
Elke celkern van een organisme draagt dezelfde info mee. Iedere chromosoom bestaat uit
een lang, in elkaar gevlochten draad -> DNA (DNA = stof die in de celkern zit)
➔ DNA is kortgezegd de stof die in de celkern zit en bevat alle informatie
voor de erfelijke eigenschappen (zowel zichtbaar als onzichtbaar)
3
, Kleinere stukjes DNA (aantal treden achter elkaar), zorgen voor een erfelijke eigenschappen.
Dit noemen we genen.
Elke gen beschrijft een code van een kenmerk, die (mee)bepaalt hoe je eruit ziet, hoe
lichaam werkt of hoe je bent.
➔ Wordt verspreid over chromosomen
➔ Genen bevatten dus eigenschappen voor uiterlijk en gedrag, ook voor onzichtbare
aspecten zoals bloedgroep of chemische processen.
Genoom
Het genoom is de volledige set van erfelijk materiaal van een organisme. Genoom bevat alle
informatie -> die nodig is voor opbouw van dat organisme en de groei + ontwikkeling
➔ Verzamelnaam voor alle genen.
➔ Ieders uniek recept, ieders erfelijke code
= een totale hoeveelheid DNA
Drie chromosomen bij paar 21
Genotype versus fenotype
DNA vertelt dus veel over anderen en over onszelf, het is zzlf mogelijk om iemand genetische
achtergron din kaart te brengen.
Ons DNA is 99% gelijk aan het DNA van een chimpansee. Niet omdat we andere genen
hebben, maar omdat de genen in een ander patroon worden gebruikt.
Het basisplan was al aanwezig bij onze aller vroegste voorouder. Daarom delen mensen,
dieren en planten een groot aantal dezelfde genen.
GENOTYPE
= Alle erfelijke informatie zoals ze in de chromosomen te vinden zijn (Vb. haarkleur, oogkleur)
-> NIET VERANDERBAAR
FENOTYPE
= Alle uiterlijk waarneembare kenmerken -> WEL VERANDERBAAR (Vb. blond haar bruin
kleuren, kleurlenzen dragen)
Het genotype geeft met andere woorden het kader aan waarbinnen het fenotype zich kan
manifesteren. Voorbeeld; huidskleur
Foutjes in het genetisch materiaal
DNA kan ons vertellen welke erfelijke ziektes iemand mogelijk kan hebben. Er kunnen dus op
de genen foutjes voorkomen, die tot een bepaalde ziekte leiden. Ook aan chromosomen
kunnen er defecten zijn (structuur of aantal)
4
Deel 1; Biologische, psychologische en sociale basis van
gedrag
Thema 1: Biologische basis van gedrag
1. Inleiding
Gedrag is gedrag toch?
Zoals reeds eerder aangehaald is ons gedrag deels erfelijk en deels door onze omgeving
bepaald.
Gedrag is een complex samenspel van verschillende factoren:
- Biologie van het lichaam: onze hersenen, hormonen…
- Psychologische processen: motivatie, leren, geheugen, stress…
- Sociale factoren: invloed van ons gezin, netwerk, sociale rol, maatschappelijke
kwetsbaarheid.…
Gedrag kan je niet los zien van de drie factoren.
2. Evolutieleer
2.1 Inleiding`
De evolutietheorie is één van de vele ontstaanstheorieën en geeft een
natuurwetenschappelijke verklaring van de evolutie van het leven op aarde.
De evolutietheorie beschrijft hoe de erfelijke eigenschappen van een populatie veranderen
van generatie tot generatie als gevolg van genetische:
- Variatie: nakomelingen zijn nooit een exacte kopie van de ouders
- Natuurlijke selectie: sommige eigenschappen zijn aangepast aan de omgeving en
anderen niet. ‘Survival of the fittest’
- Erfelijkheid: eigenschappen worden doorgegeven aan nakomeling
Darwin wordt vaak gezien als grondlegger van de evolutietheorie -> diverse personen die
bijdrage hebben geleverd aan het ontwikkelen van deze theorie.
1
, 2.2 Darwin en de evolutietheorie
De theorie legt uit hoe planten, dieren en zelfs de mens zijn ontstaan uit een voorouder en
zich dankzij natuurlijke selectie aan hun omgeving hebben aangepast.
De evolutietheorie leunt op drie basisprincipes, namelijk: variatie, selectie en erfelijkheid.
Variatie: Darwin ging er van uit dat er van nature al verschillen zijn tussen organismes van
eenzelfde soort.
Verschillen ontstaan niet door omgevingsfactoren, ze ontstaan al bij de geboorte = nooit
exacte kopie van ouders.
➔ Twee individuen van dezelfde soort kunnen sterk op elkaar lijken, maar zijn nooit
precies hetzelfde
➔ In de natuur komen dus kleine verschillen (variaties) binnen een soort heel veel voor.
Natuurlijke selectie: Variaties geven aanleiding tot selectie.
Nadelige en voordelige eigenschappen afhankelijk van omgeving (hoe meer voordelen hoe
meer kans om te overleven)
➔ (Vb. Bruine. En witte ijsberen -> bruine vallen op en worden aangevallen)
➔ (Vb. Vinken met verschillende snavels -> grote noten = grote snavels, kleine zaden
= kleine snavels)
Darwin noemde dit principe ‘het voortbestaan van de best passende’ (= survival of the
fittest).
Surival of the fittest niet hetzelfde als wet van de sterkste
= overleven van de best aangepaste
Natuurlijke selectie -> gevolg van de struggle of life. -> voor sommige organismen is het leven
moeilijker door bepaalde omgevingsfactoren.
Erfelijkheid: Darwin wist dat planten en dieren eigenschappen aan elkaar konden
doorgegeven. Selectie moet een genetische basis hebben. Veranderingen (mutaties) in de
genen van een individu zorgen ervoor dat er variaties binnen een soort ontstaan & dat de
soort zich steeds beter gaat aanpassen (adaptatie) -> aan de verschillende eisen van het
milieu waarin het zich bevindt.
2.3 Evolutie stopt niet
Evolutie is tot op de dag van vandaag nog aanwezig = traag proces, en is daarom dus ook
meestal niet zo fel zichtbaar in het mensenleven.
- (Vb. ziekenhuisbacterieën -> bacteriën zodanig aangepast aan omgeving dat
ze resistent zij tegen antibiotica)
- (Vb. Covid-19)
- (Vb. gestalte -> laatste 150 jaar zijn we 10cm groter geworden)
- (Vb. kinderen worden steeds meer zonder kleine teen geboren)
2
, 2.4 Evolutionaire verklaringen voor gedrag
De manier waarop we ons dag in dag uit gedragen, heeft te maken met de manier waarop
onze voorouders zich honderdduizenden jaren hebben aangepast aan de omstandigheden
waarin zij moesten leven.
➔ Bij gedragsverklaringen denken de meeste mensen echter aan psychologische
theorieën over gedrag.
➔ Deze proberen te zoeken naar onderliggende mechanismes die aan de basis mee
kunnen liggen van bepaald gedrag (zoals, werking van hersenen, waarnemen,
aandacht...)
➔ Evolutionaire verklaringen en psychologische verklaringen sluiten elkaar niet uit,
maar vullen elkaar aan.
Vb zoete dingen = lekker -> psychologisch is dat er een stof vrijkomt die leidt tot gevoelens van genot en
bevrediging. Evolutionair: zoete dingen veel koolhydraten bevatten en dat koolhydraten een hoge
voedingswaarde hebben -> grotere kans op overleven.
2.5 Argumenten tegen de evolutie theorie
Net zoals er vanuit wetenschappelijke hoek veel argumenten pro evolutietheorie worden
aangebracht, zijn er ook strekkingen die deze evolutietheorie verwerpen.
Zo is het bijvoorbeeld in verschillende streng- katholieke scholen in de VS verboden evolutietheorie te
doceren op school. Niet alleen vanuit de katholieke hoek, maar eveneens vanuit andere godsdiensten
worden vaak tegenargumenten geformuleerd en verspreid. Het is aan jou de keuze waar je geloof aan
hecht.
3. Erfelijkheidsleer
3.1 Inleiding
3.2 Het erfelijk materiaal van de mens: DNA, chromosomen, genen
Ons lichaam bestaat uit 100.000 miljard lichaamscellen (dit is kleiner dan een zandkorrel),
onder de microscoop is te zien dat in iedere cel een balletje zit. Dit is de celkern.
In de celkern zitten er precies een soort wormpjes dit zijn de chromosomen. Er zijn in totaal
46 chromosomen per celkern -> 2 paren van 23
Paar 1-22 -> lichaamsbepalende chromosomen
Paar 23 -> geslachtschromosomen (vrouw = XX, man = XY)
Elke celkern van een organisme draagt dezelfde info mee. Iedere chromosoom bestaat uit
een lang, in elkaar gevlochten draad -> DNA (DNA = stof die in de celkern zit)
➔ DNA is kortgezegd de stof die in de celkern zit en bevat alle informatie
voor de erfelijke eigenschappen (zowel zichtbaar als onzichtbaar)
3
, Kleinere stukjes DNA (aantal treden achter elkaar), zorgen voor een erfelijke eigenschappen.
Dit noemen we genen.
Elke gen beschrijft een code van een kenmerk, die (mee)bepaalt hoe je eruit ziet, hoe
lichaam werkt of hoe je bent.
➔ Wordt verspreid over chromosomen
➔ Genen bevatten dus eigenschappen voor uiterlijk en gedrag, ook voor onzichtbare
aspecten zoals bloedgroep of chemische processen.
Genoom
Het genoom is de volledige set van erfelijk materiaal van een organisme. Genoom bevat alle
informatie -> die nodig is voor opbouw van dat organisme en de groei + ontwikkeling
➔ Verzamelnaam voor alle genen.
➔ Ieders uniek recept, ieders erfelijke code
= een totale hoeveelheid DNA
Drie chromosomen bij paar 21
Genotype versus fenotype
DNA vertelt dus veel over anderen en over onszelf, het is zzlf mogelijk om iemand genetische
achtergron din kaart te brengen.
Ons DNA is 99% gelijk aan het DNA van een chimpansee. Niet omdat we andere genen
hebben, maar omdat de genen in een ander patroon worden gebruikt.
Het basisplan was al aanwezig bij onze aller vroegste voorouder. Daarom delen mensen,
dieren en planten een groot aantal dezelfde genen.
GENOTYPE
= Alle erfelijke informatie zoals ze in de chromosomen te vinden zijn (Vb. haarkleur, oogkleur)
-> NIET VERANDERBAAR
FENOTYPE
= Alle uiterlijk waarneembare kenmerken -> WEL VERANDERBAAR (Vb. blond haar bruin
kleuren, kleurlenzen dragen)
Het genotype geeft met andere woorden het kader aan waarbinnen het fenotype zich kan
manifesteren. Voorbeeld; huidskleur
Foutjes in het genetisch materiaal
DNA kan ons vertellen welke erfelijke ziektes iemand mogelijk kan hebben. Er kunnen dus op
de genen foutjes voorkomen, die tot een bepaalde ziekte leiden. Ook aan chromosomen
kunnen er defecten zijn (structuur of aantal)
4
