Maatschappij en Ruimte 2026
Hoofdstuk 1: Open ruimte
1.1. De Evolutie van het Openruimtebeleid in Vlaanderen (1960s – 2020s)
In de vroege planningsdocumenten uit de jaren 1960 werd al de bezorgdheid geuit
dat waardevolle landschappen door de snelle urbanisatie en industrialisatie hun
oorspronkelijke harmonie verloren. Om dit tegen te gaan, streefde men naar het
reserveren en beschermen van de resterende vrije ruimten.
In het moderne Vlaamse beleid worden specifieke indicatoren gebruikt om de open
ruimte te monitoren:
• Ruimtebeslag [settlement area]: Dit is de totale ruimte die is ingenomen door
menselijke nederzettingen. Het omvat de gronden voor huisvesting, industriële
en commerciële doeleinden, transportinfrastructuur, recreatieve doeleinden en
serres, maar ook parken en tuinen. Het ruimtebeslag in het Vlaamse gewest
wordt geraamd op ongeveer 33% van de totale oppervlakte.
• Verharding [bodemafdekking]: Dit is de oppervlakte waarvan de aard en/of
toestand van het bodemoppervlak permanent gewijzigd is door het
aanbrengen van artificiële, (semi-)ondoorlaatbare materialen (zoals gebouwen
en wegen). Hierdoor gaan essentiële ecosysteemfuncties van de bodem
verloren. De verharding in het Vlaamse gewest neemt ongeveer 14% in.
• Harde versus zachte bestemmingen: In bestemmingsplannen spreekt men
over harde bestemmingen (wonen en industrie) en zachte bestemmingen
(landbouw, bos, natuur en groen).
• Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV, 1997): Dit plan legde een strikte
grens vast tussen af te bakenen stedelijke gebieden en het te beschermen
buitengebied. Het RSV definieert een landschap als de specifieke ordening
van abiotische (reliëf, hydrologie, bodem), biotische (bos, bomenrijen) en
antropogene (woonkernen, wegen, bedrijventerreinen) elementen.
• Landschappelijke ruis: Een begrip uit de beleidsplanning (2018) dat verwijst
naar landschappelijk storende bebouwing op belangrijke zichtassen, in relatief
ongeschonden landschappen, of op strategische plekken in de wijk- of
dorpskern.
1
,Maatschappij en Ruimte 2026
1.2. De Relatie tussen Samenleving en het Fysisch Milieu
• Geografische streken: Dit zijn regio's waarin er een sterke samenhang
bestaat tussen fysische kenmerken (bodem, klimaat) en menselijke cultuur
(landbouw, bebouwingstype, dialect, volksaard).
o De Kempen is een klassiek voorbeeld van een streek met arme
zandgronden, uitgestrekte heidevelden, vennen en dennenbossen, wat
historisch leidde tot een sober landbouwsysteem (het plaggenstelsel)
en een specifieke, sobere levenswijze.
o De Ardennen worden gekenmerkt door een sterker reliëf en bossen,
waar de landbouw zich sterk richtte op veehouderij en naaldhoutteelt.
• Fysisch determinisme (Ratzel): Een stroming uit de 19e en vroege 20e eeuw
die stelt dat het fysisch milieu (zoals klimaat en reliëf) de menselijke cultuur en
de ontwikkelingsgraad van een samenleving volledig bepaalt. Deze theorie
werd historisch dikwijls misbruikt om koloniale ongelijkheid te legitimeren
(zoals de racistische quote op de dia waarin de "race blanche" als de meest
intelligente en innovatieve wordt voorgesteld).
• Possibilisme (Vidal de la Blache): De tegenstroming die stelt dat het natuurlijk
milieu de menselijke samenleving mogelijkheden (possibilités) biedt, maar dat
de menselijke cultuur en keuzes bepalen hoe deze mogelijkheden worden
benut. De natuur is dus niet dwingend.
• Verticaal versus horizontaal denken:
o Verticaal denken: De traditionele geografische benadering waarbij de
wereld wordt gezien als een mozaïek van regio's met elk een eigen
interne structuur (bodem, klimaat), die de lokale sociaaleconomische
structuur rechtstreeks verklaart.
o Horizontaal denken: Een benadering die benadrukt dat de ontwikkeling
en cultuur van een regio ook sterk afhangen van externe relaties met
andere gebieden, zoals via handel, migratie, oorlog of kolonisering.
• Natuurlijk, cultuurlijk en maatschappelijk milieu: De interactie hiertussen
verloopt via de sociale dimensie (economie, cultuur), de ideële dimensie
(ideologie, discours) en de fysische dimensie (ruimtelijke neerslag van
menselijke activiteiten).
• Dichotomie natuur-cultuur: De politieke ecologie bekritiseert de westerse
opvatting dat natuur en cultuur strikt gescheiden zijn en dat de natuur louter
ten dienste van de mens staat. Dit uit zich in het concept
ecosysteemdiensten: de functionele voordelen die de natuur levert aan de
samenleving (zoals waterzuivering, bestuiving of mentale rust). Critici
2
,Maatschappij en Ruimte 2026
waarschuwen dat dit concept de natuur reduceert tot economische
markttermen.
• Posthumane theorie: Pleit voor een planning waarin niet-menselijke
organismen (zoals de aanwezigheid van bijen in de stad) een volwaardige rol
krijgen. Dit toont aan dat de stedelijke omgeving ook een geschikt leefgebied
kan zijn voor andere soorten en dat strikte 'natuurbestemmingen' relatief zijn.
• Landschapskunde en landschapsecologie: Een transdisciplinaire
benadering die landschappen bestudeert als een unieke, holistische synthese
tussen de natuurlijke en culturele kenmerken van een regio.
1.3. Klimaatverandering
Klimaatverandering vormt een belangrijk spanningsveld tussen de maatschappelijke
ontwikkelingen en de draagkracht van de fysieke leefomgeving. De stijgende uitstoot
van broeikasgassen heeft grote gevolgen voor ecosystemen. Voor de mens leidt dit
tot concrete risico's zoals mislukte oogsten, overstromingen, verwoestijning en
wisselende rivierwaterstanden die de binnenscheepvaart bemoeilijken.
1.4. Het Landbouwmodel van von Thünen
Het basismodel maakt abstractie van bodemkwaliteit en verklaart de ruimtelijke
spreiding van teelten uitsluitend als een functie van de afstand tot de markt (de
centrale, geïsoleerde stad).
• Locatierente (Location Rent / Land Rent): Dit is de extra netto-opbrengst die
een stuk grond genereert in vergelijking met een marginaal stuk grond. Het
model gaat ervan uit dat een landbouwer op elk stuk grond het landgebruik
kiest dat de hoogste locatierente per oppervlakte-eenheid oplevert.
• Marginale grond (Marginal land): Dit is grond die zo ver van de markt ligt dat
de opbrengst net genoeg is om de productiekosten te dekken. De locatierente
is hier exact nul; grond die nog verder ligt, blijft braak liggen.
• De formule voor de Locatierente (LR): LR = Y(m - c) - Ytd
o Y = opbrengst per eenheid land (yield in kg/m² of ton/hectare)
o m = marktprijs per producteenheid (€/kg of €/ton)
o c = productiekost per producteenheid (€/kg of €/ton)
o t = transporttarief per afstandseenheid per km (€/tonkm)
o d = afstand tot de markt (km)
3
, Maatschappij en Ruimte 2026
• Biedrentecurve (Bid Rent Curve): Deze curve toont de betalingsbereidheid
van landbouwers voor een stuk grond in functie van de afstand tot de markt.
Omdat de transportkosten (Ytd) toenemen naarmate de afstand (d) groter
wordt, daalt de biedrentecurve lineair (een distance decay functie).
• Het ontstaan van het concentrische cirkelpatroon: Elke specifieke teelt
heeft een eigen biedrentecurve. Teelten met een hoge opbrengst per hectare
(Y) of een zeer hoge transportgevoeligheid en bederfelijkheid (t) hebben een
steile biedrentecurve.
o Bloemen, aardbeien en witlof hebben een zeer steile biedrentecurve.
Zij worden direct rond de stad geproduceerd omdat de transportkosten
voor deze kwetsbare of verse producten snel oplopen of omdat ze zeer
intensieve zorg en transport vereisen.
o Suikerbieten en graanteelt hebben een vlakkere biedrentecurve en
worden op grotere afstand van de markt geteeld.
o Door deze individuele curves rond de centrale markt te roteren, ontstaat
een ruimtelijk patroon van concentrische zones, waarin telkens de
teelt met de hoogste biedrente domineert.
• Modelverfijningen: Het basismodel gaat uit van een perfect homogeen en
vlak gebied (isotropisch transportvlak). Wanneer er een snelle
transportroute (zoals een bevaarbare rivier of spoorweg) aanwezig is, dalen de
transportkosten langs die as, wat leidt tot 'uitstulpingen' in de concentrische
cirkels.
4
Hoofdstuk 1: Open ruimte
1.1. De Evolutie van het Openruimtebeleid in Vlaanderen (1960s – 2020s)
In de vroege planningsdocumenten uit de jaren 1960 werd al de bezorgdheid geuit
dat waardevolle landschappen door de snelle urbanisatie en industrialisatie hun
oorspronkelijke harmonie verloren. Om dit tegen te gaan, streefde men naar het
reserveren en beschermen van de resterende vrije ruimten.
In het moderne Vlaamse beleid worden specifieke indicatoren gebruikt om de open
ruimte te monitoren:
• Ruimtebeslag [settlement area]: Dit is de totale ruimte die is ingenomen door
menselijke nederzettingen. Het omvat de gronden voor huisvesting, industriële
en commerciële doeleinden, transportinfrastructuur, recreatieve doeleinden en
serres, maar ook parken en tuinen. Het ruimtebeslag in het Vlaamse gewest
wordt geraamd op ongeveer 33% van de totale oppervlakte.
• Verharding [bodemafdekking]: Dit is de oppervlakte waarvan de aard en/of
toestand van het bodemoppervlak permanent gewijzigd is door het
aanbrengen van artificiële, (semi-)ondoorlaatbare materialen (zoals gebouwen
en wegen). Hierdoor gaan essentiële ecosysteemfuncties van de bodem
verloren. De verharding in het Vlaamse gewest neemt ongeveer 14% in.
• Harde versus zachte bestemmingen: In bestemmingsplannen spreekt men
over harde bestemmingen (wonen en industrie) en zachte bestemmingen
(landbouw, bos, natuur en groen).
• Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen (RSV, 1997): Dit plan legde een strikte
grens vast tussen af te bakenen stedelijke gebieden en het te beschermen
buitengebied. Het RSV definieert een landschap als de specifieke ordening
van abiotische (reliëf, hydrologie, bodem), biotische (bos, bomenrijen) en
antropogene (woonkernen, wegen, bedrijventerreinen) elementen.
• Landschappelijke ruis: Een begrip uit de beleidsplanning (2018) dat verwijst
naar landschappelijk storende bebouwing op belangrijke zichtassen, in relatief
ongeschonden landschappen, of op strategische plekken in de wijk- of
dorpskern.
1
,Maatschappij en Ruimte 2026
1.2. De Relatie tussen Samenleving en het Fysisch Milieu
• Geografische streken: Dit zijn regio's waarin er een sterke samenhang
bestaat tussen fysische kenmerken (bodem, klimaat) en menselijke cultuur
(landbouw, bebouwingstype, dialect, volksaard).
o De Kempen is een klassiek voorbeeld van een streek met arme
zandgronden, uitgestrekte heidevelden, vennen en dennenbossen, wat
historisch leidde tot een sober landbouwsysteem (het plaggenstelsel)
en een specifieke, sobere levenswijze.
o De Ardennen worden gekenmerkt door een sterker reliëf en bossen,
waar de landbouw zich sterk richtte op veehouderij en naaldhoutteelt.
• Fysisch determinisme (Ratzel): Een stroming uit de 19e en vroege 20e eeuw
die stelt dat het fysisch milieu (zoals klimaat en reliëf) de menselijke cultuur en
de ontwikkelingsgraad van een samenleving volledig bepaalt. Deze theorie
werd historisch dikwijls misbruikt om koloniale ongelijkheid te legitimeren
(zoals de racistische quote op de dia waarin de "race blanche" als de meest
intelligente en innovatieve wordt voorgesteld).
• Possibilisme (Vidal de la Blache): De tegenstroming die stelt dat het natuurlijk
milieu de menselijke samenleving mogelijkheden (possibilités) biedt, maar dat
de menselijke cultuur en keuzes bepalen hoe deze mogelijkheden worden
benut. De natuur is dus niet dwingend.
• Verticaal versus horizontaal denken:
o Verticaal denken: De traditionele geografische benadering waarbij de
wereld wordt gezien als een mozaïek van regio's met elk een eigen
interne structuur (bodem, klimaat), die de lokale sociaaleconomische
structuur rechtstreeks verklaart.
o Horizontaal denken: Een benadering die benadrukt dat de ontwikkeling
en cultuur van een regio ook sterk afhangen van externe relaties met
andere gebieden, zoals via handel, migratie, oorlog of kolonisering.
• Natuurlijk, cultuurlijk en maatschappelijk milieu: De interactie hiertussen
verloopt via de sociale dimensie (economie, cultuur), de ideële dimensie
(ideologie, discours) en de fysische dimensie (ruimtelijke neerslag van
menselijke activiteiten).
• Dichotomie natuur-cultuur: De politieke ecologie bekritiseert de westerse
opvatting dat natuur en cultuur strikt gescheiden zijn en dat de natuur louter
ten dienste van de mens staat. Dit uit zich in het concept
ecosysteemdiensten: de functionele voordelen die de natuur levert aan de
samenleving (zoals waterzuivering, bestuiving of mentale rust). Critici
2
,Maatschappij en Ruimte 2026
waarschuwen dat dit concept de natuur reduceert tot economische
markttermen.
• Posthumane theorie: Pleit voor een planning waarin niet-menselijke
organismen (zoals de aanwezigheid van bijen in de stad) een volwaardige rol
krijgen. Dit toont aan dat de stedelijke omgeving ook een geschikt leefgebied
kan zijn voor andere soorten en dat strikte 'natuurbestemmingen' relatief zijn.
• Landschapskunde en landschapsecologie: Een transdisciplinaire
benadering die landschappen bestudeert als een unieke, holistische synthese
tussen de natuurlijke en culturele kenmerken van een regio.
1.3. Klimaatverandering
Klimaatverandering vormt een belangrijk spanningsveld tussen de maatschappelijke
ontwikkelingen en de draagkracht van de fysieke leefomgeving. De stijgende uitstoot
van broeikasgassen heeft grote gevolgen voor ecosystemen. Voor de mens leidt dit
tot concrete risico's zoals mislukte oogsten, overstromingen, verwoestijning en
wisselende rivierwaterstanden die de binnenscheepvaart bemoeilijken.
1.4. Het Landbouwmodel van von Thünen
Het basismodel maakt abstractie van bodemkwaliteit en verklaart de ruimtelijke
spreiding van teelten uitsluitend als een functie van de afstand tot de markt (de
centrale, geïsoleerde stad).
• Locatierente (Location Rent / Land Rent): Dit is de extra netto-opbrengst die
een stuk grond genereert in vergelijking met een marginaal stuk grond. Het
model gaat ervan uit dat een landbouwer op elk stuk grond het landgebruik
kiest dat de hoogste locatierente per oppervlakte-eenheid oplevert.
• Marginale grond (Marginal land): Dit is grond die zo ver van de markt ligt dat
de opbrengst net genoeg is om de productiekosten te dekken. De locatierente
is hier exact nul; grond die nog verder ligt, blijft braak liggen.
• De formule voor de Locatierente (LR): LR = Y(m - c) - Ytd
o Y = opbrengst per eenheid land (yield in kg/m² of ton/hectare)
o m = marktprijs per producteenheid (€/kg of €/ton)
o c = productiekost per producteenheid (€/kg of €/ton)
o t = transporttarief per afstandseenheid per km (€/tonkm)
o d = afstand tot de markt (km)
3
, Maatschappij en Ruimte 2026
• Biedrentecurve (Bid Rent Curve): Deze curve toont de betalingsbereidheid
van landbouwers voor een stuk grond in functie van de afstand tot de markt.
Omdat de transportkosten (Ytd) toenemen naarmate de afstand (d) groter
wordt, daalt de biedrentecurve lineair (een distance decay functie).
• Het ontstaan van het concentrische cirkelpatroon: Elke specifieke teelt
heeft een eigen biedrentecurve. Teelten met een hoge opbrengst per hectare
(Y) of een zeer hoge transportgevoeligheid en bederfelijkheid (t) hebben een
steile biedrentecurve.
o Bloemen, aardbeien en witlof hebben een zeer steile biedrentecurve.
Zij worden direct rond de stad geproduceerd omdat de transportkosten
voor deze kwetsbare of verse producten snel oplopen of omdat ze zeer
intensieve zorg en transport vereisen.
o Suikerbieten en graanteelt hebben een vlakkere biedrentecurve en
worden op grotere afstand van de markt geteeld.
o Door deze individuele curves rond de centrale markt te roteren, ontstaat
een ruimtelijk patroon van concentrische zones, waarin telkens de
teelt met de hoogste biedrente domineert.
• Modelverfijningen: Het basismodel gaat uit van een perfect homogeen en
vlak gebied (isotropisch transportvlak). Wanneer er een snelle
transportroute (zoals een bevaarbare rivier of spoorweg) aanwezig is, dalen de
transportkosten langs die as, wat leidt tot 'uitstulpingen' in de concentrische
cirkels.
4
