HC 1 – Beginselen van het recht
WAT IS RECHT?
Definitie ‘recht’
Recht is…
(1) een rationeel opgebouwd geheel;
(2) dat bestaat uit begrippen en normen;
(3) met als doel de maatschappij te ordenen.
Het verband tussen recht en de overheid is belangrijk.
… een rationeel opgebouwd geheel
• Alle deeltjes van dat geheel zijn op logische wijze met elkaar verbonden.
• Recht doormaakt een organische groei. (veranderd door de tijd heen met de maatschappij en blijft logisch)
• Recht is gebaseerd op de rede. ‘ratio’
• Toch is er plaats voor gevoel.
Wanneer dit kan, is het nauwkeurig rationeel omschreven.
… dat bestaat uit begrippen en normen
• Begrippen
- Het gebruiken van de juiste terminologie is essentieel!
- Elke term heeft zijn eigen specifieke juridische betekenis, de termen worden gebruikt in normen.
o Bv. Misdaad of misdrijf?
o Bv. Moord of doodslag?
o Bv. Vrederechter of vredegerecht?
• Normen
- Algemeen karakter: hebben betrekking op een onbepaald aantal personen en situaties.
- Verbindend karakter: mensen zijn hierdoor gebonden.
- Er wordt een onderscheid gemaakt tussen wet in de materiële zin i.t.t de wet in formele zin.
- Er bestaan verschillende soorten normen.
ⓘ Wet in ‘materiële zin’ en in ‘formele zin’ zijn belangrijke begrippen voor het examen.
Op het verschil wordt later ingegaan.
… met als doel de maatschappij te ordenen
• Recht is een middel om een doel te bereiken.
- Het doel is waar een maatschappij naartoe wil.
• Een bepaald recht geldt in één enkele maatschappij. (=positief recht)
- Het resultaat is dat er verschillende rechtsorden bestaan.
• Een overheid dient rechtszekerheid te bieden aan de maatschappij. (het recht moet voorspelbaar blijven)
• Een beperkt beleid blijft mogelijk: regels moeten ook juist geïnterpreteerd worden.
• Ook andere niet-juridische regels (gedragsvoorschriften) proberen de maatschappij te ordenen:
- zoals godsdienst;
- of de moraal.
Zij hebben raakpunten en verschilpunten met het recht.
Het verband tussen recht en overheid
• Het uitvaardigen van het recht komt toe aan rechtsvormende organen van een maatschappij. (= overheid)
• De naleving (rechtshandhaving) wordt gegarandeerd door de overheid via sanctionering. (= afdwinging)
- Er is een verbod op eigenrichting, het geweldmonopolie is van de overheid.
o Bv. Je mag niet zelf een dief achterna gaan.
• Er zijn verschillende sancties mogelijk, afhankelijk van het concrete rechtsprobleem:
- Gedwongen uitvoering,
- Uitvoering bij equivalent
- Nietigheid
o Absolute/Relatieve nietigheid: artikel 5.58 Burgerlijk Wetboek.
- …
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 1
, Een ‘straf’ is een specifieke sanctie uit het strafrecht.
De overheid heeft een monopolie op het opleggen en uitvoeren van straffen.
= dus de enige die dit mag doen
EXAMENVRAAG
Juist of fout: ‘Straf is een synoniem van een sanctie.’
Fout! Het begrip ‘sanctie’ is veel ruimer. Een straf is slechts een specifieke toepassing van een sanctie.
Werkdefinitie ‘recht’
Recht is…
(1) een rationeel opgebouwd geheel;
(2) dat bestaat uit begrippen en normen;
(3) opgelegd en gesanctioneerd door de overheid;
(4) die als doel hebben de samenleving te ordenen.
ⓘ Deze definitie van ‘recht’ is concreter en kan beter toegepast worden.
Enkele basisbegrippen
• Objectief recht
= Het geheel van abstracte normen, zonder concrete toepassing. (het recht in de boeken)
• Subjectief recht
= Een op het objectieve recht gesteunde bevoegdheid of macht om iets te vragen, eisen of te vorderen.
• Rechtsobject
= Het lijdend voorwerp van een concrete rechtstoepassing.
- Bv. Goederen, dingen, dieren
• Rechtssubject
= Een drager van subjectieve rechten en plichten.
- kan een natuurlijke persoon zijn
- of een rechtspersoon (bedrijf/onderneming)
Dieren, rivieren, meren, … kunnen trouwens ook eigen rechten hebben!
• Positief recht
= Het geldende recht dat bestaat in een bepaalde samenleving op een bepaald moment.
- Rechtspositivisme (rechtsfilosofisch begrip) gaat om de focus op de totstandkoming.
• Natuurrecht
= Het idee dat er rechtsregels zijn die kunnen worden afgeleid uit de natuur/natuur van de mens.
• Materieel recht ‘substantive law’
= Inhoudelijke rechtsregels, het inhoudelijk toepasselijke recht.
• Formeel recht ‘procedural law’
= Procedureregels, het ‘hulprecht’ dat materieel recht moet doen naleven/afdwingen.
Oefening: materieel of formeel recht?
Art. 935 Ger.W.:
“De getuige legt zijn getuigenis af zonder dat hij een geschreven opstel mag voorlezen.
Eerst na de opmerkingen van partijen te hebben gehoord, mag de rechter de getuige machtigen of verzoeken,
indien daartoe grond bestaat, om inzage te nemen van de stukken die voor zijn getuigenis dienstig kunnen zijn.”
Het gaat om formeel recht, het legt uit hoe iets moet gebeuren.
Art. 315 oud BW:
“Het kind dat geboren is tijdens het huwelijk of binnen 300 dagen na de ontbinding of de nietigverklaring van het
huwelijk, heeft de echtgenoot tot vader.”
Het gaat om materieel recht, er wordt wettelijk bepaald wie de vader is, het gaat niet om een procedure.
Gemeenrecht en uitzonderingsrecht
• Gemeenrecht ‘lex generalis’
= Rechtsregels die gelden in normale omstandigheden.
• Uitzonderingsrecht ‘lex specialis’
= Recht dat geldt in speciale gevallen of voor specifieke categorieën van personen.
Default-regel: Het gemeenrecht geldt wanneer er geen uitzonderingsrecht van toepassing is.
Dus het uitzonderingsrecht stelt het gemeenrecht buiten werking.
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 2
,• Lex specialis derogat legi generali: wanneer een overheid twee van elkaar afwijkende regels heeft
uitgevaardigd die op het eerste gezicht tegelijk toepasselijk zijn, heeft de bijzondere regel voorrang op de
algemene.
• Het burgerlijk recht, dat te vinden is in het BW (Burgerlijk Wetboek) telt voor alle situaties die niet door
bijzondere rechtsregels worden beheerst. (= gemeenrecht)
Dat komt doordat de historische ontwikkeling van het recht terug gaat tot het Romeins recht. (De
onderlinge verhoudingen tussen de burgers van Rome vertegenwoordigden de belangrijkste juridische
activiteiten.)
HC 2 – Beginselen van het recht
BRONNEN VAN HET RECHT
Materiële en formele bronnen
• Materiële rechtsbron
= De basis van + de verklaring voor de inhoud van rechtsregels en beweegredenen voor het recht dat tot stand
komt.
• Formele rechtsbron
= De uiterlijke vorm waarin de rechtsregels verschijnen iedereen wordt geacht de wet te kennen, dus
normen moeten openbaar worden gemaakt en men moet ze kunnen vinden.
Materiële bronnen
• Sociale bronnen
- Maatschappelijke factoren bepalen de inhoud van recht.
- Het recht is uiteindelijk ook een maatschappelijk product.
o Bv. Relaties tussen werkgever en werknemer: invloed op het arbeidsrecht.
• Historische bronnen
- Het recht wortelt meestal diep in het verleden.
o Bv. Belgische recht is beïnvloedt door Romeins recht.
• Filosofische bronnen
- Filosofische beschouwingen in verband met ‘wat is het goede recht’ ivm beginselen die als maatstaf
kunnen dienen voor een goed rechtsstelsel.
• Andere feiten/ omstandigheden
- Biologische of natuurlijke verschijnselen
o Bv. Leeftijd beïnvloedt regel ivm minderjarigheid.
- Klimatologische omstandigheden
o Bv. Warm weer beïnvloedt de arbeidsduur.
- Technologische mogelijkheden
o Bv. Elektronisch tekenen door vooruitgang van het internet.
De metajuridische wetenschap onderzoekt materiële bronnen van het recht.
- Rechtsfilosofie (1ste bachelor in kwartiel 3)
- Rechtssociologie (1ste master)
- Rechtsgeschiedenis (in het volgende kwartiel)
- Rechtseconomie (2de master)
Formele bronnen
Een formele bron is een vorm waarin het positieve recht verschijnt.
- Positief recht =recht dat telt in een bepaalde maatschappij, op een bepaald ogenblik.
De rechtswetenschap bestudeert formele bronnen zoals:
- Rechtsmethodiek: methodes voor het opzoeken van formele rechtsbronnen
- De concrete vindplaatsen van het recht
Zie Methodologie 1: Oplossen van juridische problemen.
DE 5 FORMELE RECHTSBRONNEN
BINDEND GEZAGHEBBEND
• (Materiële) wet • Rechtspraak
• Gewoonterecht • Rechtsleer
• Algemene rechtsbeginselen = hulpbronnen
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 3
, Formele bronnen: materiële wet
• Verschillende overheden kunnen materiële wetten uitvaardigen.
- Naargelang de bevoegdheid van de uitvaardigende overheid heeft wet meer of minder kracht.
- De lagere norm moet in overeenstemming zijn met de hogere norm, want anders geldt die niet.
Dit heeft te maken met de hiërarchie der normen, wat later aan bod komt.
Formele bronnen: gewoonterecht
Gewoonterecht ontstaat uit…
1. Objectief component: gevestigde gebruiken (tradities);
2. Subjectief component: die in een samenleving als bindend worden beschouwd.
Dit is de belangrijkste rechtsbron vanuit historisch perspectief.
Door de verschriftelijking van het recht is het eerder onbelangrijk geworden.
Formele bronnen: algemene rechtsbeginselen
Algemene rechtsbeginselen worden sinds enkele decennia in België erkend als autonome formele
rechtsbron. Dit zijn ongeschreven fundamentele principes die het recht sturen. Ze drukken een algemeen
aanvaard rechtsgevoel uit en zijn vooral tot ontwikkeling gekomen in het administratief recht.
Bv. Verbod van eigenrichting, openbaarheid van bestuur, geen straf zonder wet, …
Formele bronnen: rechtspraak
Rechtspraak (of jurisprudentie) is…
- het geheel van uitspraken (vonnissen en arresten);
- gewezen door rechterlijke macht (rechtbanken en gerechtshoven);
- in concrete geschillen.
De algemene vorm van een (materiële) wet wordt toegepast op concreet geval, maar rechtspraak heeft alleen
kracht van wet voor de bij het geschil betrokken partijen.
- Niemand anders hierbuiten!
Toch is RS de facto (in de praktijk) een belangrijke rechtsbron.
• Continentale rechtsstelsels (civil law)
De rechter interpreteert, verfijnt en vult algemene begrippen uit de wet in. Een rechter kan de wet niet
wijzigen. Feitelijk gezag van vaste RS is belangrijk. De uitspraken van rechters zijn niet bindend voor andere
rechters.
• Angelsaksische rechtsstelsels (common law)
De rechter kan zelf nieuwe regels maken die bindend zijn voor gelijke of lagere rechters. (Binding force of
precedents) Deze uitspraken zijn wel bindend voor gelijke of lagere rechters.
Formele bronnen: rechtsleer
Rechtsleer is het geheel van geschriften (boeken & artikels geschreven door juristen) die gaan over het recht.
- Naarmate recht ingewikkelder wordt, groeit de rol van RL, en zeker indien er sprake is van
tegenstrijdigheden of lacunes (gaten) in het recht.
- RL kan RS beïnvloeden als de rechter het eens is met de RL of als het een gezaghebbende auteur is.
(Blijft wel een gezaghebbende bron en niet bindend!)
Formele bronnen: redelijkheid en billijkheid?
Soms wordt billijkheid (zachtheid) ook tot formele rechtsbronnen gerekend omdat het het recht als geheel
doordesemt (het zit overal).
- Heeft te maken met moraal en is een gevoel voor rechtvaardigheid in een concreet geval.
o Wat is redelijk of eerlijk in een specifieke situatie?
- Het dient slechts al richtsnoer in gevallen waar de wet niet duidelijk is en is dus niet bindend.
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 4
WAT IS RECHT?
Definitie ‘recht’
Recht is…
(1) een rationeel opgebouwd geheel;
(2) dat bestaat uit begrippen en normen;
(3) met als doel de maatschappij te ordenen.
Het verband tussen recht en de overheid is belangrijk.
… een rationeel opgebouwd geheel
• Alle deeltjes van dat geheel zijn op logische wijze met elkaar verbonden.
• Recht doormaakt een organische groei. (veranderd door de tijd heen met de maatschappij en blijft logisch)
• Recht is gebaseerd op de rede. ‘ratio’
• Toch is er plaats voor gevoel.
Wanneer dit kan, is het nauwkeurig rationeel omschreven.
… dat bestaat uit begrippen en normen
• Begrippen
- Het gebruiken van de juiste terminologie is essentieel!
- Elke term heeft zijn eigen specifieke juridische betekenis, de termen worden gebruikt in normen.
o Bv. Misdaad of misdrijf?
o Bv. Moord of doodslag?
o Bv. Vrederechter of vredegerecht?
• Normen
- Algemeen karakter: hebben betrekking op een onbepaald aantal personen en situaties.
- Verbindend karakter: mensen zijn hierdoor gebonden.
- Er wordt een onderscheid gemaakt tussen wet in de materiële zin i.t.t de wet in formele zin.
- Er bestaan verschillende soorten normen.
ⓘ Wet in ‘materiële zin’ en in ‘formele zin’ zijn belangrijke begrippen voor het examen.
Op het verschil wordt later ingegaan.
… met als doel de maatschappij te ordenen
• Recht is een middel om een doel te bereiken.
- Het doel is waar een maatschappij naartoe wil.
• Een bepaald recht geldt in één enkele maatschappij. (=positief recht)
- Het resultaat is dat er verschillende rechtsorden bestaan.
• Een overheid dient rechtszekerheid te bieden aan de maatschappij. (het recht moet voorspelbaar blijven)
• Een beperkt beleid blijft mogelijk: regels moeten ook juist geïnterpreteerd worden.
• Ook andere niet-juridische regels (gedragsvoorschriften) proberen de maatschappij te ordenen:
- zoals godsdienst;
- of de moraal.
Zij hebben raakpunten en verschilpunten met het recht.
Het verband tussen recht en overheid
• Het uitvaardigen van het recht komt toe aan rechtsvormende organen van een maatschappij. (= overheid)
• De naleving (rechtshandhaving) wordt gegarandeerd door de overheid via sanctionering. (= afdwinging)
- Er is een verbod op eigenrichting, het geweldmonopolie is van de overheid.
o Bv. Je mag niet zelf een dief achterna gaan.
• Er zijn verschillende sancties mogelijk, afhankelijk van het concrete rechtsprobleem:
- Gedwongen uitvoering,
- Uitvoering bij equivalent
- Nietigheid
o Absolute/Relatieve nietigheid: artikel 5.58 Burgerlijk Wetboek.
- …
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 1
, Een ‘straf’ is een specifieke sanctie uit het strafrecht.
De overheid heeft een monopolie op het opleggen en uitvoeren van straffen.
= dus de enige die dit mag doen
EXAMENVRAAG
Juist of fout: ‘Straf is een synoniem van een sanctie.’
Fout! Het begrip ‘sanctie’ is veel ruimer. Een straf is slechts een specifieke toepassing van een sanctie.
Werkdefinitie ‘recht’
Recht is…
(1) een rationeel opgebouwd geheel;
(2) dat bestaat uit begrippen en normen;
(3) opgelegd en gesanctioneerd door de overheid;
(4) die als doel hebben de samenleving te ordenen.
ⓘ Deze definitie van ‘recht’ is concreter en kan beter toegepast worden.
Enkele basisbegrippen
• Objectief recht
= Het geheel van abstracte normen, zonder concrete toepassing. (het recht in de boeken)
• Subjectief recht
= Een op het objectieve recht gesteunde bevoegdheid of macht om iets te vragen, eisen of te vorderen.
• Rechtsobject
= Het lijdend voorwerp van een concrete rechtstoepassing.
- Bv. Goederen, dingen, dieren
• Rechtssubject
= Een drager van subjectieve rechten en plichten.
- kan een natuurlijke persoon zijn
- of een rechtspersoon (bedrijf/onderneming)
Dieren, rivieren, meren, … kunnen trouwens ook eigen rechten hebben!
• Positief recht
= Het geldende recht dat bestaat in een bepaalde samenleving op een bepaald moment.
- Rechtspositivisme (rechtsfilosofisch begrip) gaat om de focus op de totstandkoming.
• Natuurrecht
= Het idee dat er rechtsregels zijn die kunnen worden afgeleid uit de natuur/natuur van de mens.
• Materieel recht ‘substantive law’
= Inhoudelijke rechtsregels, het inhoudelijk toepasselijke recht.
• Formeel recht ‘procedural law’
= Procedureregels, het ‘hulprecht’ dat materieel recht moet doen naleven/afdwingen.
Oefening: materieel of formeel recht?
Art. 935 Ger.W.:
“De getuige legt zijn getuigenis af zonder dat hij een geschreven opstel mag voorlezen.
Eerst na de opmerkingen van partijen te hebben gehoord, mag de rechter de getuige machtigen of verzoeken,
indien daartoe grond bestaat, om inzage te nemen van de stukken die voor zijn getuigenis dienstig kunnen zijn.”
Het gaat om formeel recht, het legt uit hoe iets moet gebeuren.
Art. 315 oud BW:
“Het kind dat geboren is tijdens het huwelijk of binnen 300 dagen na de ontbinding of de nietigverklaring van het
huwelijk, heeft de echtgenoot tot vader.”
Het gaat om materieel recht, er wordt wettelijk bepaald wie de vader is, het gaat niet om een procedure.
Gemeenrecht en uitzonderingsrecht
• Gemeenrecht ‘lex generalis’
= Rechtsregels die gelden in normale omstandigheden.
• Uitzonderingsrecht ‘lex specialis’
= Recht dat geldt in speciale gevallen of voor specifieke categorieën van personen.
Default-regel: Het gemeenrecht geldt wanneer er geen uitzonderingsrecht van toepassing is.
Dus het uitzonderingsrecht stelt het gemeenrecht buiten werking.
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 2
,• Lex specialis derogat legi generali: wanneer een overheid twee van elkaar afwijkende regels heeft
uitgevaardigd die op het eerste gezicht tegelijk toepasselijk zijn, heeft de bijzondere regel voorrang op de
algemene.
• Het burgerlijk recht, dat te vinden is in het BW (Burgerlijk Wetboek) telt voor alle situaties die niet door
bijzondere rechtsregels worden beheerst. (= gemeenrecht)
Dat komt doordat de historische ontwikkeling van het recht terug gaat tot het Romeins recht. (De
onderlinge verhoudingen tussen de burgers van Rome vertegenwoordigden de belangrijkste juridische
activiteiten.)
HC 2 – Beginselen van het recht
BRONNEN VAN HET RECHT
Materiële en formele bronnen
• Materiële rechtsbron
= De basis van + de verklaring voor de inhoud van rechtsregels en beweegredenen voor het recht dat tot stand
komt.
• Formele rechtsbron
= De uiterlijke vorm waarin de rechtsregels verschijnen iedereen wordt geacht de wet te kennen, dus
normen moeten openbaar worden gemaakt en men moet ze kunnen vinden.
Materiële bronnen
• Sociale bronnen
- Maatschappelijke factoren bepalen de inhoud van recht.
- Het recht is uiteindelijk ook een maatschappelijk product.
o Bv. Relaties tussen werkgever en werknemer: invloed op het arbeidsrecht.
• Historische bronnen
- Het recht wortelt meestal diep in het verleden.
o Bv. Belgische recht is beïnvloedt door Romeins recht.
• Filosofische bronnen
- Filosofische beschouwingen in verband met ‘wat is het goede recht’ ivm beginselen die als maatstaf
kunnen dienen voor een goed rechtsstelsel.
• Andere feiten/ omstandigheden
- Biologische of natuurlijke verschijnselen
o Bv. Leeftijd beïnvloedt regel ivm minderjarigheid.
- Klimatologische omstandigheden
o Bv. Warm weer beïnvloedt de arbeidsduur.
- Technologische mogelijkheden
o Bv. Elektronisch tekenen door vooruitgang van het internet.
De metajuridische wetenschap onderzoekt materiële bronnen van het recht.
- Rechtsfilosofie (1ste bachelor in kwartiel 3)
- Rechtssociologie (1ste master)
- Rechtsgeschiedenis (in het volgende kwartiel)
- Rechtseconomie (2de master)
Formele bronnen
Een formele bron is een vorm waarin het positieve recht verschijnt.
- Positief recht =recht dat telt in een bepaalde maatschappij, op een bepaald ogenblik.
De rechtswetenschap bestudeert formele bronnen zoals:
- Rechtsmethodiek: methodes voor het opzoeken van formele rechtsbronnen
- De concrete vindplaatsen van het recht
Zie Methodologie 1: Oplossen van juridische problemen.
DE 5 FORMELE RECHTSBRONNEN
BINDEND GEZAGHEBBEND
• (Materiële) wet • Rechtspraak
• Gewoonterecht • Rechtsleer
• Algemene rechtsbeginselen = hulpbronnen
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 3
, Formele bronnen: materiële wet
• Verschillende overheden kunnen materiële wetten uitvaardigen.
- Naargelang de bevoegdheid van de uitvaardigende overheid heeft wet meer of minder kracht.
- De lagere norm moet in overeenstemming zijn met de hogere norm, want anders geldt die niet.
Dit heeft te maken met de hiërarchie der normen, wat later aan bod komt.
Formele bronnen: gewoonterecht
Gewoonterecht ontstaat uit…
1. Objectief component: gevestigde gebruiken (tradities);
2. Subjectief component: die in een samenleving als bindend worden beschouwd.
Dit is de belangrijkste rechtsbron vanuit historisch perspectief.
Door de verschriftelijking van het recht is het eerder onbelangrijk geworden.
Formele bronnen: algemene rechtsbeginselen
Algemene rechtsbeginselen worden sinds enkele decennia in België erkend als autonome formele
rechtsbron. Dit zijn ongeschreven fundamentele principes die het recht sturen. Ze drukken een algemeen
aanvaard rechtsgevoel uit en zijn vooral tot ontwikkeling gekomen in het administratief recht.
Bv. Verbod van eigenrichting, openbaarheid van bestuur, geen straf zonder wet, …
Formele bronnen: rechtspraak
Rechtspraak (of jurisprudentie) is…
- het geheel van uitspraken (vonnissen en arresten);
- gewezen door rechterlijke macht (rechtbanken en gerechtshoven);
- in concrete geschillen.
De algemene vorm van een (materiële) wet wordt toegepast op concreet geval, maar rechtspraak heeft alleen
kracht van wet voor de bij het geschil betrokken partijen.
- Niemand anders hierbuiten!
Toch is RS de facto (in de praktijk) een belangrijke rechtsbron.
• Continentale rechtsstelsels (civil law)
De rechter interpreteert, verfijnt en vult algemene begrippen uit de wet in. Een rechter kan de wet niet
wijzigen. Feitelijk gezag van vaste RS is belangrijk. De uitspraken van rechters zijn niet bindend voor andere
rechters.
• Angelsaksische rechtsstelsels (common law)
De rechter kan zelf nieuwe regels maken die bindend zijn voor gelijke of lagere rechters. (Binding force of
precedents) Deze uitspraken zijn wel bindend voor gelijke of lagere rechters.
Formele bronnen: rechtsleer
Rechtsleer is het geheel van geschriften (boeken & artikels geschreven door juristen) die gaan over het recht.
- Naarmate recht ingewikkelder wordt, groeit de rol van RL, en zeker indien er sprake is van
tegenstrijdigheden of lacunes (gaten) in het recht.
- RL kan RS beïnvloeden als de rechter het eens is met de RL of als het een gezaghebbende auteur is.
(Blijft wel een gezaghebbende bron en niet bindend!)
Formele bronnen: redelijkheid en billijkheid?
Soms wordt billijkheid (zachtheid) ook tot formele rechtsbronnen gerekend omdat het het recht als geheel
doordesemt (het zit overal).
- Heeft te maken met moraal en is een gevoel voor rechtvaardigheid in een concreet geval.
o Wat is redelijk of eerlijk in een specifieke situatie?
- Het dient slechts al richtsnoer in gevallen waar de wet niet duidelijk is en is dus niet bindend.
(1874) BEGINSELEN VAN HET RECHT 4
