Grondslagen van de duurzame engineering
Examen opgedeeld in 4 delen
Elke les overzicht van wat we moeten kennen van de les (ook zaken die niet in de les
worden gezegd kennen)
Elke lesvoorbereiding een brochure lezen en krantenartikelen
LES 1: Duurzame ontwikkeling en economische groei
1) Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP) = toegevoegde waarde,
marktwaarde alle goederen/diensten 1 jaar tijd geproduceerd in een
bepaald land/regio, veel gebruikte maatstaf voor welvaartscreatie
Belgisch BBP 2023: 585 miljard euro (getal is onbelangrijk maar het verschil in bbp
wel)
- Reële economische groei = toename bbp, in reële of constante
prijzen, waarbij de invloed van inflatie is uitgefilterd
Is economische groei belangrijk?
=> Neoklassieke economie: meer = beter = meer welvaart, meer (her)verdelen
o BBP kijkt naar omvang van economische activiteiten
o Voornaamste doelstelling macro-economisch beleid meeste
overheden: stimuleren economische activiteiten, ‘meer’, …
Hoe? Vrije marktmechanisme vrijwaren, optimaliseren belastingen,
publieke investeringen
Video: the impossible hamster
Groei hamster stopt op gegeven moment, waarom zou economie moeten blijven
groeien?
In principe hebben we geen economische groei nodig, als we met evenveel mensen
zijn
MAAR wel voor de begrotingen te financieren (zonder schulden was dit niet nodig
geweest)
Bij een steady-state krijgen we problemen want kosten van de overheid zullen
blijven stijgen. Groei is nodig om volgende generaties te ondersteunen.
Begroting moet terugbetaald worden
Belang economische groei: typische quotes:
- Meer productie/consumptie => meer welzijn (≠ welvaart)
- Economische groei is nodig om het milieu te kunnen beschermen
- Economische groei financiert de welvaarstaat
- Er is geen alternatief voor economische groei
- Geen mogelijkheid tot armoedebestrijding zonder economische groei
- Positieve correlatie tussen bbp en levensverwachting
- Groei kan ook samengaan met duurzaamheid
- Economische groei creëert jobs
Quote Robert Kennedy 1968: “het bbp meet alles behalve datgene wat het leven de
moeite waard maakt”
Telt contradicties mee bv. bpp telt luchtvervuiling maar ook reclame voor sigaretten
,! Commentaar maakt niet direct een slechte maatstaf
Bij covid heeft de overheid miljarden uitgegeven die ze niet hadden? Hadden ze dat
wel of niet moeten doen? – denkvraag
De overheid gaf tijdens covid inderdaad meer uit dan ze had, om een diepe economische
crisis te vermijden. Dat stabiliseerde bedrijven en jobs, maar duwde de staatsschuld omhoog.
Of het “moest”, hangt dus af van hoe je de balans tussen economische redding en schuld
vindt.
50 jaar geleden werden de limits of growth ‘ontwikkelt’
MAAR veel van die voorspellingen zijn niet uitgekomen
We hebben geïnnoveerd en kunnen nu bv. olie detecteren & aanboren die we
ervoor niet konden vinden + we hebben alternatieven gezocht
Er zijn fysische grenzen maar je kan die wel uitrekken op een slimme manier
(soms gaat het erover: Hoe ver moeten we erover gaan en wat zijn de
gevolgen?)
‘De grenzen aan de groei’: rapport Club v Rome, 1972
- Onderzoek naar relaties tussen (i) bevolkingsgroei, (ii) voedselproductie, (iii)
industriële productie, (iv) uitputting niet-hernieuwbare hulpbronnen, (v)
vervuiling.
- Geen toekomstvoorspelling, wel toekomstscenario’s voor mensheid en onze
planeet
- Conclusie: natuurlijke hulpbronnen zijn te beperkt om aanhoudende
bevolkingsgroei + economische groei te ondersteunen, geavanceerde
technologieën onvoldoende
- Waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel
kapitaal en mankracht gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te
ondervangen, dat er onvoldoende over is om de gemiddelde levenskwaliteit van
de wereldbevolking te behouden
2) Duurzame ontwikkeling
Brundtland-rapport = het 1987-rapport dat duurzame ontwikkeling definieert als
ontwikkeling die huidige noden vervult zonder die van toekomstige generaties te
schaden
Kritiek:
- Economische groei staat nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen worden buiten beschouwing gelaten
Duurzame ontwikkeling = voorzien in de behoeften van vandaag zonder die
van toekomstige generaties te schaden, door sociale, ecologische en
economische belangen te combineren en via een veranderingsproces* dat
hulpbronnen, investeringen, technologie en instituties afstemt op huidige
én toekomstige noden.
* veranderingsproces want duurzaamheid is geen toestand maar een proces
Vertaling van duurzaamheid zijn de SDG’s
Opdracht: SDG 11 concreet maken met cijfers
,SGD 11: Duurzame steden en gemeenschappen
SDG 11 wil steden duurzamer en leefbaarder maken. Vandaag woont 55% van de
wereldbevolking in steden, 1,1 miljard mensen leven in sloppenwijken en steden
veroorzaken 70% van de CO₂-uitstoot. Een concreet doel is om tegen 2030 het aantal
mensen in sloppenwijken sterk te verminderen.
3) Ecologische grenzen aan de groei
Economie is een deelsysteem van de ecosfeer
-> De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer
(ecosysteem)
!! De ecosfeer is eindig, niet groeiend, en materieel gesloten
-> wel open voor een niet-groeiende, continue doorstroom aan energie
Economische relevante zaken binnen de ecosfeer:
- De ondergrond (voor warmte, water, grindmijnen)
- De zee (economisch gevecht tussen visserij, havens, windmolenparken -> niet
genoeg plaats)
Thermodynamica = maakt onderdeel uit van de natuurkunde en is de studie van
energie
Energie = de mogelijkheid om arbeid te verrichten
Eerste wet van de thermodynamica: (kwantiteit)
Wet van behoud van energie: energie kan niet gemaakt worden enkel omgezet
(‘energieGERBRUIK’)
Als de economie groeit in fysieke dimensies neemt het energie en materialen op
vanuit de ecosfeer
Moet inbreuk maken op het ecosysteem en materie afleiden van eerdere
natuurlijke toepassingen
Meer economie (meer mensen, meer producten, meer diensten) betekent
minder natuurlijke omgeving
Tweede wet van de thermodynamica: (kwaliteit)
Entropie (mate van wanorde) = de neiging van energie om zich te verspreiden van
geconcentreerde vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder
bruikbaar te worden
- In een gesloten systeem zal alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het
systeem uiteindelijk sterft
- Binnen een gesloten systeem kunnen sterk geconcentreerde vormen van
energie gecreëerd worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door
telkens opnieuw energie toe te voegen
Economische activiteiten gebruiken energie die vervat zit in natuurlijke grondstoffen
en die in een toestand van lage entropie is
, –> economische activiteiten transformeren deze energie tot nuttige producten en
diensten
- Economische activiteit kan geen nieuwe vormen van productieve materie of
energie creëren
- Economische activiteit kan enkel de beschikbare materie en energie gebruiken
op een manier
die onoverkomelijk deze energie omzet in een minder nuttige vorm
Entropie = lage en hoge entropie – krijg je die energie dan nog hersteld of niet?
Universum is een geïsoleerd systeem: materialen noch energie kunnen uitgang
vinden
Universum is een gesloten systeem: stralingsenergie kan ontsnappen maar
materialen niet
De zon geeft een min of meer vaste vorm van energie (nl. de stralingsenergie) die
naar de aarde komt
-> veel wordt terug afgestoten
MAAR onze economie is een gesloten systeem en hebben een vaste hoeveelheid
mineralen en fossiele brandstoffen
Hoelang kan je verdergaan? Dit hangt af van de innovatieve kracht
Metafoor van de zandloper:
Gesloten systeem: geen zand kan erin of eruit -> hoeveelheid zand blijft hetzelfde
- Bovenste kamer: geconcentreerd, lage entropie, klaar om arbeid te verrichten
- Onderaan, na het vallen: verspreid, hoge entropie, niet nuttig meer
Sommige massa brengt u geld op en anderen kosten u geld (bv afval)
Volledige recyclage bestaat niet en is niet mogelijk dankzij de thermodynamica
Vroeger: leefden in een lege (onbelaste) wereld
Economie was relatief klein tegenover het ecosysteem waarin het vervat zit
Vandaag: we leven in een volle (overbelaste) wereld
Bevolking is toegenomen; die moeten we onderhouden
Doorstroom van natuurlijke hulpbronnen nodig: start bij de uitputting van lage
entropie grondstoffen uit de ecosfeer en die eindigt bij het terugbrengen van
vervuilende, hoge entropie afvalstoffen, terug naar diezelfde ecosfeer
4) Duurzame ontwikkeling binnen de ecologische groei: schaal, distributie en
efficiëntie
-> enige wat erbij komt bij de
ecologische economie is schaal
Verdeling vertrouwen op politiek en
publiek beleid
Efficiënte allocatie vertrouwen op
marktwerking
Hoever kunnen we in de schaal gaan?
Examen opgedeeld in 4 delen
Elke les overzicht van wat we moeten kennen van de les (ook zaken die niet in de les
worden gezegd kennen)
Elke lesvoorbereiding een brochure lezen en krantenartikelen
LES 1: Duurzame ontwikkeling en economische groei
1) Grenzen aan de groei?
Wat is economische groei?
- Bruto binnenlands product (BBP) = toegevoegde waarde,
marktwaarde alle goederen/diensten 1 jaar tijd geproduceerd in een
bepaald land/regio, veel gebruikte maatstaf voor welvaartscreatie
Belgisch BBP 2023: 585 miljard euro (getal is onbelangrijk maar het verschil in bbp
wel)
- Reële economische groei = toename bbp, in reële of constante
prijzen, waarbij de invloed van inflatie is uitgefilterd
Is economische groei belangrijk?
=> Neoklassieke economie: meer = beter = meer welvaart, meer (her)verdelen
o BBP kijkt naar omvang van economische activiteiten
o Voornaamste doelstelling macro-economisch beleid meeste
overheden: stimuleren economische activiteiten, ‘meer’, …
Hoe? Vrije marktmechanisme vrijwaren, optimaliseren belastingen,
publieke investeringen
Video: the impossible hamster
Groei hamster stopt op gegeven moment, waarom zou economie moeten blijven
groeien?
In principe hebben we geen economische groei nodig, als we met evenveel mensen
zijn
MAAR wel voor de begrotingen te financieren (zonder schulden was dit niet nodig
geweest)
Bij een steady-state krijgen we problemen want kosten van de overheid zullen
blijven stijgen. Groei is nodig om volgende generaties te ondersteunen.
Begroting moet terugbetaald worden
Belang economische groei: typische quotes:
- Meer productie/consumptie => meer welzijn (≠ welvaart)
- Economische groei is nodig om het milieu te kunnen beschermen
- Economische groei financiert de welvaarstaat
- Er is geen alternatief voor economische groei
- Geen mogelijkheid tot armoedebestrijding zonder economische groei
- Positieve correlatie tussen bbp en levensverwachting
- Groei kan ook samengaan met duurzaamheid
- Economische groei creëert jobs
Quote Robert Kennedy 1968: “het bbp meet alles behalve datgene wat het leven de
moeite waard maakt”
Telt contradicties mee bv. bpp telt luchtvervuiling maar ook reclame voor sigaretten
,! Commentaar maakt niet direct een slechte maatstaf
Bij covid heeft de overheid miljarden uitgegeven die ze niet hadden? Hadden ze dat
wel of niet moeten doen? – denkvraag
De overheid gaf tijdens covid inderdaad meer uit dan ze had, om een diepe economische
crisis te vermijden. Dat stabiliseerde bedrijven en jobs, maar duwde de staatsschuld omhoog.
Of het “moest”, hangt dus af van hoe je de balans tussen economische redding en schuld
vindt.
50 jaar geleden werden de limits of growth ‘ontwikkelt’
MAAR veel van die voorspellingen zijn niet uitgekomen
We hebben geïnnoveerd en kunnen nu bv. olie detecteren & aanboren die we
ervoor niet konden vinden + we hebben alternatieven gezocht
Er zijn fysische grenzen maar je kan die wel uitrekken op een slimme manier
(soms gaat het erover: Hoe ver moeten we erover gaan en wat zijn de
gevolgen?)
‘De grenzen aan de groei’: rapport Club v Rome, 1972
- Onderzoek naar relaties tussen (i) bevolkingsgroei, (ii) voedselproductie, (iii)
industriële productie, (iv) uitputting niet-hernieuwbare hulpbronnen, (v)
vervuiling.
- Geen toekomstvoorspelling, wel toekomstscenario’s voor mensheid en onze
planeet
- Conclusie: natuurlijke hulpbronnen zijn te beperkt om aanhoudende
bevolkingsgroei + economische groei te ondersteunen, geavanceerde
technologieën onvoldoende
- Waarschuwt voor de mogelijkheid dat de mensheid in de toekomst zoveel
kapitaal en mankracht gaat nodig hebben om schaarste en vervuiling te
ondervangen, dat er onvoldoende over is om de gemiddelde levenskwaliteit van
de wereldbevolking te behouden
2) Duurzame ontwikkeling
Brundtland-rapport = het 1987-rapport dat duurzame ontwikkeling definieert als
ontwikkeling die huidige noden vervult zonder die van toekomstige generaties te
schaden
Kritiek:
- Economische groei staat nog steeds centraal
- Machtsverhoudingen worden buiten beschouwing gelaten
Duurzame ontwikkeling = voorzien in de behoeften van vandaag zonder die
van toekomstige generaties te schaden, door sociale, ecologische en
economische belangen te combineren en via een veranderingsproces* dat
hulpbronnen, investeringen, technologie en instituties afstemt op huidige
én toekomstige noden.
* veranderingsproces want duurzaamheid is geen toestand maar een proces
Vertaling van duurzaamheid zijn de SDG’s
Opdracht: SDG 11 concreet maken met cijfers
,SGD 11: Duurzame steden en gemeenschappen
SDG 11 wil steden duurzamer en leefbaarder maken. Vandaag woont 55% van de
wereldbevolking in steden, 1,1 miljard mensen leven in sloppenwijken en steden
veroorzaken 70% van de CO₂-uitstoot. Een concreet doel is om tegen 2030 het aantal
mensen in sloppenwijken sterk te verminderen.
3) Ecologische grenzen aan de groei
Economie is een deelsysteem van de ecosfeer
-> De economie is een open systeem en onderdeel van de grotere ecosfeer
(ecosysteem)
!! De ecosfeer is eindig, niet groeiend, en materieel gesloten
-> wel open voor een niet-groeiende, continue doorstroom aan energie
Economische relevante zaken binnen de ecosfeer:
- De ondergrond (voor warmte, water, grindmijnen)
- De zee (economisch gevecht tussen visserij, havens, windmolenparken -> niet
genoeg plaats)
Thermodynamica = maakt onderdeel uit van de natuurkunde en is de studie van
energie
Energie = de mogelijkheid om arbeid te verrichten
Eerste wet van de thermodynamica: (kwantiteit)
Wet van behoud van energie: energie kan niet gemaakt worden enkel omgezet
(‘energieGERBRUIK’)
Als de economie groeit in fysieke dimensies neemt het energie en materialen op
vanuit de ecosfeer
Moet inbreuk maken op het ecosysteem en materie afleiden van eerdere
natuurlijke toepassingen
Meer economie (meer mensen, meer producten, meer diensten) betekent
minder natuurlijke omgeving
Tweede wet van de thermodynamica: (kwaliteit)
Entropie (mate van wanorde) = de neiging van energie om zich te verspreiden van
geconcentreerde vormen naar minder geconcentreerde vormen, en om minder
bruikbaar te worden
- In een gesloten systeem zal alle bruikbare energie zo verspreid worden dat het
systeem uiteindelijk sterft
- Binnen een gesloten systeem kunnen sterk geconcentreerde vormen van
energie gecreëerd worden, maar slechts voor beperkte tijd en enkel door
telkens opnieuw energie toe te voegen
Economische activiteiten gebruiken energie die vervat zit in natuurlijke grondstoffen
en die in een toestand van lage entropie is
, –> economische activiteiten transformeren deze energie tot nuttige producten en
diensten
- Economische activiteit kan geen nieuwe vormen van productieve materie of
energie creëren
- Economische activiteit kan enkel de beschikbare materie en energie gebruiken
op een manier
die onoverkomelijk deze energie omzet in een minder nuttige vorm
Entropie = lage en hoge entropie – krijg je die energie dan nog hersteld of niet?
Universum is een geïsoleerd systeem: materialen noch energie kunnen uitgang
vinden
Universum is een gesloten systeem: stralingsenergie kan ontsnappen maar
materialen niet
De zon geeft een min of meer vaste vorm van energie (nl. de stralingsenergie) die
naar de aarde komt
-> veel wordt terug afgestoten
MAAR onze economie is een gesloten systeem en hebben een vaste hoeveelheid
mineralen en fossiele brandstoffen
Hoelang kan je verdergaan? Dit hangt af van de innovatieve kracht
Metafoor van de zandloper:
Gesloten systeem: geen zand kan erin of eruit -> hoeveelheid zand blijft hetzelfde
- Bovenste kamer: geconcentreerd, lage entropie, klaar om arbeid te verrichten
- Onderaan, na het vallen: verspreid, hoge entropie, niet nuttig meer
Sommige massa brengt u geld op en anderen kosten u geld (bv afval)
Volledige recyclage bestaat niet en is niet mogelijk dankzij de thermodynamica
Vroeger: leefden in een lege (onbelaste) wereld
Economie was relatief klein tegenover het ecosysteem waarin het vervat zit
Vandaag: we leven in een volle (overbelaste) wereld
Bevolking is toegenomen; die moeten we onderhouden
Doorstroom van natuurlijke hulpbronnen nodig: start bij de uitputting van lage
entropie grondstoffen uit de ecosfeer en die eindigt bij het terugbrengen van
vervuilende, hoge entropie afvalstoffen, terug naar diezelfde ecosfeer
4) Duurzame ontwikkeling binnen de ecologische groei: schaal, distributie en
efficiëntie
-> enige wat erbij komt bij de
ecologische economie is schaal
Verdeling vertrouwen op politiek en
publiek beleid
Efficiënte allocatie vertrouwen op
marktwerking
Hoever kunnen we in de schaal gaan?
