Algemene rechtsleer
Inleiding
Fundamentele vragen van recht
- Ontologische vraag : Wat is het recht? (het zijn)
- Functionele vraag : Welke functies en finaliteit heeft het recht?
→ Dit is niet altijd en overal hetzelfde (geen duidelijke essentie)
- Structurele vraag : Waaruit bestaat het recht?
Doel? : De context van recht en rechtstheoretische achtergrond van recht van vandaag
achterhalen → vanuit een andere perspectieven kijken
Waarom? : De kwaliteit van jurididisch werk werk kritische beoordelen en verbeteren → Het
gaat niet om het antwoord maar de werk ernaar toe
Waarom moeten we nadenken over de kwaliteit? : in de toekomst zullen de grote bedrijven
voornamelijk gebruik maken van generatieve AI
- We zullen dus vervangbaar zijn
- AI heeft zowel risico’s als kansen
Het is ‘een black box’ : we weten niet vanwaar het antwoord komt dus moeten we kritisch
zijn
Bv. Het Nederlands en Belgisch recht is anders. Wanneer we een vraag stellen zonder
expliciet te benoemen dat het over België gaat, zal de chatbot antwoord over de
Nederlandse context.
→ We hebben hogere diploma’s nodig om het te kunnen overstijgen
1
, Algemene rechtsleer
DEEL I – Wat is recht?
Inleiding : een moeilijke vraag
1. de ultieme definitie ontbreekt
‘Wat is recht?’ → Talrijke juristen hebben een poging ondernomen om het begrip ‘recht’ te
definiëren, maar een ultieme, sluitende omschrijving is tot op heden nog niet gevonden.
Oliver Wendell Holmes Jr. (eind 19e eeuw) : Recht is de voorspelling van wat rechters in de
praktijk doen
Hans Kelsen (begin 20e eeuw) : ‘Dwang’ is het onderscheidingscriterium bij uitstek
- Als dwingende orde onderscheidt de wet zich van andere maatschappelijke ordes
- Het element ‘dwang’ is dus het doorslaggevende criterium
Immanuel Kant (eind 18e eeuw) : ‘Nog steeds zoeken jursten naar een definitie van hun
rechtsbegrip.’
Gerd Verschelden en Piet Taelman (hedendaagse definitie) : ‘Recht is een geheel van
gedragsregels en ermee samenhangende institutionele voorschriften, uitgevaardigd en
gehandhaafd door of krachtens het maatschappelijk gezag, met het oog op een
doeltreffende, rechtszekere en rechtvaardige ordening van de maatschappij.’
→ Toch is de definitie uit de basisbegrippen niet perfect : een definitie die altijd en overal
geldig is hebben we nog steeds niet
- Het recht wordt niet overal als een geheel van gedragsregels gezien
- We bestempelen fenomenen als recht of niet – recht
- De definities vertrekken vanuit meerdere invalshoeken waardoor er ook meerdere
bestaan
→ Dus : recht is geen harmonieus geheel
2. Hebben we wel een definitie nodig?
In sommige vakgebieden is er geen behoefte aan een definitie (Bv. chemie: een chemicus
kan perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht is er wel behoefte aan een definitie! → Dat heeft 2 redenen
1. Rechters (en andere juristen) hebben als taak om het recht toe te passen, te
interpreteren en verder te ontwikkelen
Ze moeten zowel het Belgisch recht als het buitenlands recht kennen om zaken te
interpreteren.
2. Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder
begripsomschrijving
2
, Algemene rechtsleer
Zonder begripsomschrijving is het onduidelijk wat ze moeten doen → Het risico bestaat dat
onderzoeksresultaten verkeerd worden begrepen
Ze bekijken het recht vanuit ons eigen perspectief maar iemand anders heeft een ander
perspectief waardoor het verkeerd begrepen kan worden
Bv. De definitie van de basisbegrippen bestaat uit een geheel van gedragsregels (hoe
we ons moeten gedragen). Dit is een prescriptieve benadering. Maar dit kan ook
bekeken worden vanuit empirische kennis. (bv. Wanneer niemand de regels volgt, is
het geen recht meer)
→ Dus : recht is wat de mensen ermee doen
2 opvattingen (= manieren om naar de definities te kijken)
Essentialistische opvatting : Recht heeft een essentie → een kernelement dat altijd en
overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen (bv.
Filosofie, moraal, politiek, …)
- Wezenskenmerk : als iets eraan voldoet spreken we over recht
- Probleem : die essentie is tot nu toe niet gevonden
Conventionalistische opvatting : Wat telt als ‘recht’ en wat niet, is een conventie (=afspraak
tussen mensen) waarvan de inhoud niet op voorhand vastligt
- Hoe we het recht invullen is een kwestie van keuzes
- De bestempeling van recht is niet altijd en overal hetzelfde
3. De vele vormen van definities van recht
Statelijk recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat door statelijke actoren is
uitgevaardigd (zoals wetgevers, rechters…).
Dus : recht is afkomstig van de staat
Gewoonterecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat tot stand komt doordat
deelnemers aan het rechtsverkeer die voorschriften als verbindend
beschouwen. Gewoonterecht wordt niet door concrete personen
uitgevaardigd (dus niet door statelijke actoren), maar is het gevolg
van langdurig gebruik door die deelnemers in de praktijk.
Wordt niet op bepaald moment afgekondigt maar het groeit door
gebruik → We gaan ervan uit dat het zo is
Vaak niet gezien als een vorm van recht
3
, Algemene rechtsleer
Religieus recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat binnen een bepaalde
religie geldt.
Bv. Onmogelijkheid tot scheiding in katholiek kerkelijk recht; tien
geboden; 613 voorschriften in de Thora (jodendom) …
→ Zijn het rechtsregels? : afhankelijk van je kijk naar kerk en staat
Natuurrecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat afgeleid wordt uit een
nauwkeurige observatie van de menselijke natuur en dat geldt
onafhankelijk van menselijke afspraken
→ Rechtsregels afleiden uit observatie van de menselijke natuur
Bv. Mensenrechten zijn verbonden aan de mens
Internationaal recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat de internationale
betrekking regelt (dus tussen staten en andere actoren, zoals de
Verenigde Naties en de Europese Unie)
Discussie? : is het recht of pure politiek?
→ Het probleem is dat de talrijke definities die men aan het recht heeft gegeven, soms
gedeeltelijk overlappen met elkaar en soms ook gedeeltelijk uitsluiten
Dus : de definities van recht zijn vergelijkbaar met families
- De vormen van recht zijn als familieleden van elkaar : ze hebben iets met elkaar te
maken en er zijn banden maar er is geen overkoepelende / gemeenschappelijke
essentie
Jij, de rest van je gezin, je neven en nichten, je tantes en nonkels, … hebben geen
‘harde kern’ : er is niet perse 1 kenmerk die alle leden met elkaar delen
- Er is wel een verhouding : 2 (of meer) vormen kunnen wel iets gemeenschappelijk
hebben, zoals jij en je broer
4
Inleiding
Fundamentele vragen van recht
- Ontologische vraag : Wat is het recht? (het zijn)
- Functionele vraag : Welke functies en finaliteit heeft het recht?
→ Dit is niet altijd en overal hetzelfde (geen duidelijke essentie)
- Structurele vraag : Waaruit bestaat het recht?
Doel? : De context van recht en rechtstheoretische achtergrond van recht van vandaag
achterhalen → vanuit een andere perspectieven kijken
Waarom? : De kwaliteit van jurididisch werk werk kritische beoordelen en verbeteren → Het
gaat niet om het antwoord maar de werk ernaar toe
Waarom moeten we nadenken over de kwaliteit? : in de toekomst zullen de grote bedrijven
voornamelijk gebruik maken van generatieve AI
- We zullen dus vervangbaar zijn
- AI heeft zowel risico’s als kansen
Het is ‘een black box’ : we weten niet vanwaar het antwoord komt dus moeten we kritisch
zijn
Bv. Het Nederlands en Belgisch recht is anders. Wanneer we een vraag stellen zonder
expliciet te benoemen dat het over België gaat, zal de chatbot antwoord over de
Nederlandse context.
→ We hebben hogere diploma’s nodig om het te kunnen overstijgen
1
, Algemene rechtsleer
DEEL I – Wat is recht?
Inleiding : een moeilijke vraag
1. de ultieme definitie ontbreekt
‘Wat is recht?’ → Talrijke juristen hebben een poging ondernomen om het begrip ‘recht’ te
definiëren, maar een ultieme, sluitende omschrijving is tot op heden nog niet gevonden.
Oliver Wendell Holmes Jr. (eind 19e eeuw) : Recht is de voorspelling van wat rechters in de
praktijk doen
Hans Kelsen (begin 20e eeuw) : ‘Dwang’ is het onderscheidingscriterium bij uitstek
- Als dwingende orde onderscheidt de wet zich van andere maatschappelijke ordes
- Het element ‘dwang’ is dus het doorslaggevende criterium
Immanuel Kant (eind 18e eeuw) : ‘Nog steeds zoeken jursten naar een definitie van hun
rechtsbegrip.’
Gerd Verschelden en Piet Taelman (hedendaagse definitie) : ‘Recht is een geheel van
gedragsregels en ermee samenhangende institutionele voorschriften, uitgevaardigd en
gehandhaafd door of krachtens het maatschappelijk gezag, met het oog op een
doeltreffende, rechtszekere en rechtvaardige ordening van de maatschappij.’
→ Toch is de definitie uit de basisbegrippen niet perfect : een definitie die altijd en overal
geldig is hebben we nog steeds niet
- Het recht wordt niet overal als een geheel van gedragsregels gezien
- We bestempelen fenomenen als recht of niet – recht
- De definities vertrekken vanuit meerdere invalshoeken waardoor er ook meerdere
bestaan
→ Dus : recht is geen harmonieus geheel
2. Hebben we wel een definitie nodig?
In sommige vakgebieden is er geen behoefte aan een definitie (Bv. chemie: een chemicus
kan perfect werken als chemicus zonder zich ooit af te vragen wat precies ‘de chemie’ is)
In het recht is er wel behoefte aan een definitie! → Dat heeft 2 redenen
1. Rechters (en andere juristen) hebben als taak om het recht toe te passen, te
interpreteren en verder te ontwikkelen
Ze moeten zowel het Belgisch recht als het buitenlands recht kennen om zaken te
interpreteren.
2. Onderzoek naar ‘het recht’ riskeert verkeerd te worden begrepen zonder
begripsomschrijving
2
, Algemene rechtsleer
Zonder begripsomschrijving is het onduidelijk wat ze moeten doen → Het risico bestaat dat
onderzoeksresultaten verkeerd worden begrepen
Ze bekijken het recht vanuit ons eigen perspectief maar iemand anders heeft een ander
perspectief waardoor het verkeerd begrepen kan worden
Bv. De definitie van de basisbegrippen bestaat uit een geheel van gedragsregels (hoe
we ons moeten gedragen). Dit is een prescriptieve benadering. Maar dit kan ook
bekeken worden vanuit empirische kennis. (bv. Wanneer niemand de regels volgt, is
het geen recht meer)
→ Dus : recht is wat de mensen ermee doen
2 opvattingen (= manieren om naar de definities te kijken)
Essentialistische opvatting : Recht heeft een essentie → een kernelement dat altijd en
overal aanwezig is en dat toelaat ‘recht’ te onderscheiden van andere fenomenen (bv.
Filosofie, moraal, politiek, …)
- Wezenskenmerk : als iets eraan voldoet spreken we over recht
- Probleem : die essentie is tot nu toe niet gevonden
Conventionalistische opvatting : Wat telt als ‘recht’ en wat niet, is een conventie (=afspraak
tussen mensen) waarvan de inhoud niet op voorhand vastligt
- Hoe we het recht invullen is een kwestie van keuzes
- De bestempeling van recht is niet altijd en overal hetzelfde
3. De vele vormen van definities van recht
Statelijk recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat door statelijke actoren is
uitgevaardigd (zoals wetgevers, rechters…).
Dus : recht is afkomstig van de staat
Gewoonterecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat tot stand komt doordat
deelnemers aan het rechtsverkeer die voorschriften als verbindend
beschouwen. Gewoonterecht wordt niet door concrete personen
uitgevaardigd (dus niet door statelijke actoren), maar is het gevolg
van langdurig gebruik door die deelnemers in de praktijk.
Wordt niet op bepaald moment afgekondigt maar het groeit door
gebruik → We gaan ervan uit dat het zo is
Vaak niet gezien als een vorm van recht
3
, Algemene rechtsleer
Religieus recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat binnen een bepaalde
religie geldt.
Bv. Onmogelijkheid tot scheiding in katholiek kerkelijk recht; tien
geboden; 613 voorschriften in de Thora (jodendom) …
→ Zijn het rechtsregels? : afhankelijk van je kijk naar kerk en staat
Natuurrecht Het geheel van gedragsvoorschriften dat afgeleid wordt uit een
nauwkeurige observatie van de menselijke natuur en dat geldt
onafhankelijk van menselijke afspraken
→ Rechtsregels afleiden uit observatie van de menselijke natuur
Bv. Mensenrechten zijn verbonden aan de mens
Internationaal recht Het geheel van gedragsvoorschriften dat de internationale
betrekking regelt (dus tussen staten en andere actoren, zoals de
Verenigde Naties en de Europese Unie)
Discussie? : is het recht of pure politiek?
→ Het probleem is dat de talrijke definities die men aan het recht heeft gegeven, soms
gedeeltelijk overlappen met elkaar en soms ook gedeeltelijk uitsluiten
Dus : de definities van recht zijn vergelijkbaar met families
- De vormen van recht zijn als familieleden van elkaar : ze hebben iets met elkaar te
maken en er zijn banden maar er is geen overkoepelende / gemeenschappelijke
essentie
Jij, de rest van je gezin, je neven en nichten, je tantes en nonkels, … hebben geen
‘harde kern’ : er is niet perse 1 kenmerk die alle leden met elkaar delen
- Er is wel een verhouding : 2 (of meer) vormen kunnen wel iets gemeenschappelijk
hebben, zoals jij en je broer
4
