Cariologie samenvatting
H1: Cariologie en algemene gezondheid
Wereldwijde problemen met orale ziektes
Wereldwijd is orale ziekte de 4de duurste ziekte om te behandelen, tandcariës betreft de meeste volwassenen & 60-90% vd
kinderen. Parodontitis is de belangrijkste oorzaak van tandverlies & mondkanker is de 8 ste meest voorkomende kanker. Orale
infectie is gerelateerd aan vele systemetische aandoeningen (= hartziektes, dementia, …). 2de aspect is ook de socio-
demografische, ethische, … aspect
De “tooth death spiral” → gebeurt als we te snel gaan boren bij cariës &
vullen, met gevolg secundaire diepere cariës waar een duurdere
behandelingen voor nodig zijn.
- Altijd focus op preventie, mechanische controle, … Invasieve
behandelingen pas wanneer het echt nodig is
- Tooth death spiral kan leiden tot wortelkanaalbehandelingen & zelfs
implantaten → als deze slecht wordt geplaatst en er is te veel ruimte
tussen buurtanden, kunnen deze gaan bewegen & verlies
ondersteuning.
Tandheelkunde vroeger sterk beïnvloedt door principe van G.V. Black = ‘extension for prevention”
- Caviteiten vaak bewust uitgebreid om toekomstige cariës te voorkomen & restauratie beter te laten houden
- Tegenwoordig is dit HOOG onethisch gezien, het huidige denken is minimale invasief
Minimale interventie
1. Risicofactoren identificeren = dieet, hygiëne, fluor, … & herhaling voorkomen
2. Cariës diagnose & behandeling indien van toepassing → minimaal invasief
3. Controle volgens de risicofactoren
Tandstructuur: basiskennis
Glazuur
- Meeste gemineraliseerde weefsel → 96% anorganisch materiaal in de vorm van
kristallen, HAP
- Niet-vitale en ongevoelige structuur & geen regeneratieve eigenschappen
- Doorlatend = ionische uitwisseling → belangrijk voor remineralisatie & demineralisatie
Dentine
- Bestaat uit 70% anorganisch, 20% organisch (collageen type I) en 10% water
- Gemineraliseerd, elastisch (= kan impact op glazuur absorberen), avasculair weefsel
dat pulpakamer omsluit
- Permeabel door opeengepakte tubuli
o behouden cytoplasmatische verlengingen van odontoblasten
o Tubuli bevat water, enzymen, ionen, …
,Pulpa
- Pulpa en dentine zijn embryologisch & functioneel verwant en dus beschouwd als 1 = dentine-pulpa-complex
- Klassieke functies van pulp:
o Vormend → produceert dentine dat pulpa omringt
o Voedzaam → voedt het avasculair dentine via bloedvaten
o Beschermend → draagt zenuwen die dentine gevoeligheid geven
o Herstellend → kan bij prikkels of schade nieuw dentine vormen
Ondersteunende weefsels (= houden tand vast)
- Tand is met kaak verbonden via gespecialiseerde ondersteuningsaparaat, bestaat uit:
o Alveolaire bot
o Parodontale ligament, PDL
▪ Bindweefsel tussen tand & alveolaire bot
▪ schokdemper & sensorische functie → zou anders breken bij schokken,
de receptoren zullen aanduiden als je te hard bijt.
o Cementum
▪ Hard, geremineraliseerd & avasculair bindweefsel (= geen bloedvaten)
▪ Zorgt voor fixatie vd tand op bot via PDL
▪ Regeneratieve functies
Embryologie, histologie & tandontwikkeling DEEL 1
Tandontwikkeling in de embryonale fase begint door de neurale lijst mesenchym cellen (= ectoderm oorsprong), later groeien de
bloedvaten in (= mesodermaal).
➔ Rond dag 37 van intra-uteriene ontwikkeling → ontstaan band van odontogeen epitheel rond boven- & onderkaak =
pharyngale of orale epitheel
Tijdens morfogenese vorming van de knop, kap & bel fases
- In de bel-fase beginnen cellen te differentiëren fase →
produceren dentine & glazuur, en mineralisatie begint
- Verschillende signaalmoleculen induceren deze
histologische fases (tussen het ectoderm & mesenchym)
- Na vorming van kroon beginnen de wortels te ontwikkelen & duwt de tand richting het tandvlees tot die doorbroken wordt
Ontwikkeling van de blijvende tand
- Gehele melkgebit start tussen 6 a 8 weken vd embryonale ontwikkeling
- Def gebit start tussen week 20 in utero – 5 jaar
- Tandontwikkeling kan beïnvloedt worden door gebrek aan vitamin A (= belangrijk epitheliale groei), vitamine C (= paradontaal
ligament) en vitamin D (= mineralisatie)
,Embryonale fase
- Mondslijmvlies vormt een verdikking = tandlijst / dental lamina
- Ontstaan van kleine knopjes uit de lijst = tandkiemen
o Melktanden = eerste set, ontstan rechtstreeks uit lijst
o Blijvende tanden = molaren / snijtanden, groeien verder
naar achter uit de lijst
- Tandkiemen groeien & differentiëren tot tanden, de tandenlijst
gaat verdwijnen zodra alle tanden gevormd zijn
Morphogenese fase
In de mond bevindt zich slijmvlies dat bestaat uit een dik en dun pharyngeal epitheel, met daaronder het ectomesenchym. De
plaats in de mond bepaalt wat voor type tand er gevormd wordt
Initiele fase:
- Ectomesenchym is geconcentreerd onder dik pharyngeale epitheel = initiële
fase
Knopfase
- Inductie van de epitheliale knoppen & proliferatie = knop fase
- Epithiale knop groeit dus verder als een knop in het ectomesenchym
Kapfase
- Verder proliferatie vh epitheel, krijgt een meer concave vorm → vormt
glazuurorgaan
o Ectomesenchymale cellen gaan condenseren er het glazuurorgaan vormen de dentale papil
o Dentale papil strekt zich uit rond rand vh glazuurorgaan = dentale follikel
▪ Staat later in voor vorming HERS en dus het ondersteuningsapparaat (NIET WORTEL)
o Glazuurorgaan verboden via dentale lamina aan epitheel
- Dentale orgaan = glazuurorgaan + dentale papil + dentale follikel
Differentiatie fase
- Voortdurende groei vh glazuurorgaan = bel fase
o Fase van morphologische & histologische differentiatie
o Ectodermale cellen groeien rondom de dentale papil / tandknop → vormt
klokvorm vh glazuurorgaan
- Beginnende ontwikkeling van dentine en glazuur (mineralisatie)
- Dentale lamina gaat degenereren → ontwikkelde tand meer losgemaakt vh orale epitheel
o Fragmenten kunnen soms achterblijven als epitheliale parels, normaal degeneren
deze ook → zo niet kunnen ze leiden tot afwijkingen zoals eruptiecysten,
odontomonen, extra tanden, …
, - Bevat 3 structuren: het centrale stervormige reticulum, het extern glazuurepitheel en het intern glazuurepitheel
Verdere vorming van de gekende tand = dentinogenese
- Interne glazuurepitheel differentieert tot ameloblasten = glazuur afzetten
o Extern glazuurepitheel staat in voor bescherming en ondersteuning (leidt
omliggend nutri stoffen naar de ameloblasten)
o Reticulum zorgt voor bebloeding en nutrionele buffer
- mesenchymale cellen in dentale papil → odontoblasten = vormen matrix van
collageenvezels dat predentine vormt, later dentine
- Ter hoogte van de incisale rand begint de glazuurvorming als eerst.
- als de glazuurvorming afgesloten → Interne en externe ameloblasten lagen hebben zich verenigd → glazuur gaat stoppen
met vormen omdat het op die plek niet meer gevoed wordt door het reticulum stellare
Kroon groeit vanuit specifieke groeizones (= cuspide tip, intercuspidale zone &
cervicale zone)
- Knobbel tand = beginplaats voor afzetting van glazuur
- Morfologie kan verschillen, vorm van cuspides / groeven / …
Glazuurorgaan heeft volledig glazuur gevormd, intern & extern glazuurepitheel zijn nu
structuurloos en vormen samen de glazuurcuticula
- Speelt rol bij doorbraak tand, daarna uiteenvallen
Structuur van de tand
- Bij mineralisatie vd tandsubstantie wordt eerst de dentine laag 1
gemineraliseerd, dan glazuurlaag 1 en dan om beurten van coronaal – cervicaal
- Hierdoor vormen retziuslijnen = ruimtes tussen de laagjes glazuur, begrenzen
afzettingslagen.
o Wanneer deze lijnen zichtbaar op het oppervlak worden, ontstaan
groeve of perikymaten
De vorming van glazuurlagen wordt beïnvloed door het dag-nacht ritme = circadian clock
- ’s nachts wordt er trager glazuurlagen gevormd, waardoor ze sterker kunnen mineraliseren. Overdag groeien ze sneller maar
minder sterk
- Hierdoor ontstaan ook nog extra groeilijnen of retziuslijnen → maken het glazuur poreuzer
- Cariës volgt meestal weg met minst weerstand, deze groeilijnen kunnen dus rol spelen in penetratie van zuren & pigmenten.
H1: Cariologie en algemene gezondheid
Wereldwijde problemen met orale ziektes
Wereldwijd is orale ziekte de 4de duurste ziekte om te behandelen, tandcariës betreft de meeste volwassenen & 60-90% vd
kinderen. Parodontitis is de belangrijkste oorzaak van tandverlies & mondkanker is de 8 ste meest voorkomende kanker. Orale
infectie is gerelateerd aan vele systemetische aandoeningen (= hartziektes, dementia, …). 2de aspect is ook de socio-
demografische, ethische, … aspect
De “tooth death spiral” → gebeurt als we te snel gaan boren bij cariës &
vullen, met gevolg secundaire diepere cariës waar een duurdere
behandelingen voor nodig zijn.
- Altijd focus op preventie, mechanische controle, … Invasieve
behandelingen pas wanneer het echt nodig is
- Tooth death spiral kan leiden tot wortelkanaalbehandelingen & zelfs
implantaten → als deze slecht wordt geplaatst en er is te veel ruimte
tussen buurtanden, kunnen deze gaan bewegen & verlies
ondersteuning.
Tandheelkunde vroeger sterk beïnvloedt door principe van G.V. Black = ‘extension for prevention”
- Caviteiten vaak bewust uitgebreid om toekomstige cariës te voorkomen & restauratie beter te laten houden
- Tegenwoordig is dit HOOG onethisch gezien, het huidige denken is minimale invasief
Minimale interventie
1. Risicofactoren identificeren = dieet, hygiëne, fluor, … & herhaling voorkomen
2. Cariës diagnose & behandeling indien van toepassing → minimaal invasief
3. Controle volgens de risicofactoren
Tandstructuur: basiskennis
Glazuur
- Meeste gemineraliseerde weefsel → 96% anorganisch materiaal in de vorm van
kristallen, HAP
- Niet-vitale en ongevoelige structuur & geen regeneratieve eigenschappen
- Doorlatend = ionische uitwisseling → belangrijk voor remineralisatie & demineralisatie
Dentine
- Bestaat uit 70% anorganisch, 20% organisch (collageen type I) en 10% water
- Gemineraliseerd, elastisch (= kan impact op glazuur absorberen), avasculair weefsel
dat pulpakamer omsluit
- Permeabel door opeengepakte tubuli
o behouden cytoplasmatische verlengingen van odontoblasten
o Tubuli bevat water, enzymen, ionen, …
,Pulpa
- Pulpa en dentine zijn embryologisch & functioneel verwant en dus beschouwd als 1 = dentine-pulpa-complex
- Klassieke functies van pulp:
o Vormend → produceert dentine dat pulpa omringt
o Voedzaam → voedt het avasculair dentine via bloedvaten
o Beschermend → draagt zenuwen die dentine gevoeligheid geven
o Herstellend → kan bij prikkels of schade nieuw dentine vormen
Ondersteunende weefsels (= houden tand vast)
- Tand is met kaak verbonden via gespecialiseerde ondersteuningsaparaat, bestaat uit:
o Alveolaire bot
o Parodontale ligament, PDL
▪ Bindweefsel tussen tand & alveolaire bot
▪ schokdemper & sensorische functie → zou anders breken bij schokken,
de receptoren zullen aanduiden als je te hard bijt.
o Cementum
▪ Hard, geremineraliseerd & avasculair bindweefsel (= geen bloedvaten)
▪ Zorgt voor fixatie vd tand op bot via PDL
▪ Regeneratieve functies
Embryologie, histologie & tandontwikkeling DEEL 1
Tandontwikkeling in de embryonale fase begint door de neurale lijst mesenchym cellen (= ectoderm oorsprong), later groeien de
bloedvaten in (= mesodermaal).
➔ Rond dag 37 van intra-uteriene ontwikkeling → ontstaan band van odontogeen epitheel rond boven- & onderkaak =
pharyngale of orale epitheel
Tijdens morfogenese vorming van de knop, kap & bel fases
- In de bel-fase beginnen cellen te differentiëren fase →
produceren dentine & glazuur, en mineralisatie begint
- Verschillende signaalmoleculen induceren deze
histologische fases (tussen het ectoderm & mesenchym)
- Na vorming van kroon beginnen de wortels te ontwikkelen & duwt de tand richting het tandvlees tot die doorbroken wordt
Ontwikkeling van de blijvende tand
- Gehele melkgebit start tussen 6 a 8 weken vd embryonale ontwikkeling
- Def gebit start tussen week 20 in utero – 5 jaar
- Tandontwikkeling kan beïnvloedt worden door gebrek aan vitamin A (= belangrijk epitheliale groei), vitamine C (= paradontaal
ligament) en vitamin D (= mineralisatie)
,Embryonale fase
- Mondslijmvlies vormt een verdikking = tandlijst / dental lamina
- Ontstaan van kleine knopjes uit de lijst = tandkiemen
o Melktanden = eerste set, ontstan rechtstreeks uit lijst
o Blijvende tanden = molaren / snijtanden, groeien verder
naar achter uit de lijst
- Tandkiemen groeien & differentiëren tot tanden, de tandenlijst
gaat verdwijnen zodra alle tanden gevormd zijn
Morphogenese fase
In de mond bevindt zich slijmvlies dat bestaat uit een dik en dun pharyngeal epitheel, met daaronder het ectomesenchym. De
plaats in de mond bepaalt wat voor type tand er gevormd wordt
Initiele fase:
- Ectomesenchym is geconcentreerd onder dik pharyngeale epitheel = initiële
fase
Knopfase
- Inductie van de epitheliale knoppen & proliferatie = knop fase
- Epithiale knop groeit dus verder als een knop in het ectomesenchym
Kapfase
- Verder proliferatie vh epitheel, krijgt een meer concave vorm → vormt
glazuurorgaan
o Ectomesenchymale cellen gaan condenseren er het glazuurorgaan vormen de dentale papil
o Dentale papil strekt zich uit rond rand vh glazuurorgaan = dentale follikel
▪ Staat later in voor vorming HERS en dus het ondersteuningsapparaat (NIET WORTEL)
o Glazuurorgaan verboden via dentale lamina aan epitheel
- Dentale orgaan = glazuurorgaan + dentale papil + dentale follikel
Differentiatie fase
- Voortdurende groei vh glazuurorgaan = bel fase
o Fase van morphologische & histologische differentiatie
o Ectodermale cellen groeien rondom de dentale papil / tandknop → vormt
klokvorm vh glazuurorgaan
- Beginnende ontwikkeling van dentine en glazuur (mineralisatie)
- Dentale lamina gaat degenereren → ontwikkelde tand meer losgemaakt vh orale epitheel
o Fragmenten kunnen soms achterblijven als epitheliale parels, normaal degeneren
deze ook → zo niet kunnen ze leiden tot afwijkingen zoals eruptiecysten,
odontomonen, extra tanden, …
, - Bevat 3 structuren: het centrale stervormige reticulum, het extern glazuurepitheel en het intern glazuurepitheel
Verdere vorming van de gekende tand = dentinogenese
- Interne glazuurepitheel differentieert tot ameloblasten = glazuur afzetten
o Extern glazuurepitheel staat in voor bescherming en ondersteuning (leidt
omliggend nutri stoffen naar de ameloblasten)
o Reticulum zorgt voor bebloeding en nutrionele buffer
- mesenchymale cellen in dentale papil → odontoblasten = vormen matrix van
collageenvezels dat predentine vormt, later dentine
- Ter hoogte van de incisale rand begint de glazuurvorming als eerst.
- als de glazuurvorming afgesloten → Interne en externe ameloblasten lagen hebben zich verenigd → glazuur gaat stoppen
met vormen omdat het op die plek niet meer gevoed wordt door het reticulum stellare
Kroon groeit vanuit specifieke groeizones (= cuspide tip, intercuspidale zone &
cervicale zone)
- Knobbel tand = beginplaats voor afzetting van glazuur
- Morfologie kan verschillen, vorm van cuspides / groeven / …
Glazuurorgaan heeft volledig glazuur gevormd, intern & extern glazuurepitheel zijn nu
structuurloos en vormen samen de glazuurcuticula
- Speelt rol bij doorbraak tand, daarna uiteenvallen
Structuur van de tand
- Bij mineralisatie vd tandsubstantie wordt eerst de dentine laag 1
gemineraliseerd, dan glazuurlaag 1 en dan om beurten van coronaal – cervicaal
- Hierdoor vormen retziuslijnen = ruimtes tussen de laagjes glazuur, begrenzen
afzettingslagen.
o Wanneer deze lijnen zichtbaar op het oppervlak worden, ontstaan
groeve of perikymaten
De vorming van glazuurlagen wordt beïnvloed door het dag-nacht ritme = circadian clock
- ’s nachts wordt er trager glazuurlagen gevormd, waardoor ze sterker kunnen mineraliseren. Overdag groeien ze sneller maar
minder sterk
- Hierdoor ontstaan ook nog extra groeilijnen of retziuslijnen → maken het glazuur poreuzer
- Cariës volgt meestal weg met minst weerstand, deze groeilijnen kunnen dus rol spelen in penetratie van zuren & pigmenten.
