GESCHIEDENIS VAN
OPVOEDING, ONDERWIJS
EN VORMING DEEL 2
Prof Pieter Verstraete
2025-2026
DOOR PAULIEN APPERMONT
,Inhoudsopgave
COLLEGE 1: INTRO, HOOPVOLLE GESCHIEDENIS & DE TAAK VAN EEN
HISTORISCH PEDAGOOG...................................................................... 4
DE WERELD VAN MORGEN/ DE WERELD VAN VANDAAG?......................................4
PETER BURKE- HEEFT HOOP EEN GESCHIEDENIS?..............................................5
INTERESSANT BRONNEN MATERIAAL................................................................................ 5
P-BURKE’S IDEE.......................................................................................................... 5
LEA DASBERG- HOOPVOLLE OF PEDAGOGISCHE GESCHIEDENIS..............................6
IDEEËN OVER PEDAGOGIEK VAN DE HOOP.........................................................................6
HISTORISCH BEWUSTZIJN.............................................................................................. 7
HET BELANG VAN DE ANDER/ EEN ANDERE WERELD...........................................................8
DE 4 PLICHTEN VAN EEN HISTORISCH-PEDAGOOG..............................................8
WERKCOLLEGE 1................................................................................. 8
PEDAGOGIE IN DE SCHADUW VAN HET JAAR 2000- HULDE AAN DE HOOP- DASBERG. . .8
DOEMDENKEN:........................................................................................................... 9
HET FUNDAMENTEEL PROBLEEM................................................................................... 10
OPLOSSING.............................................................................................................. 10
THE ABANDONMENT OF HOPE: CURRICULUM THEORY AND WHITE MORAL
RESPONSIBILITY- MAUDLIN.......................................................................10
BELANGRIJK TE ONTHOUDEN........................................................................................ 11
ALTERNATIEF............................................................................................................ 11
COLLEGE 2: STILTE IN DE KLAS........................................................... 11
THE SOUNDSCAPE – MURRAY SCHAFER........................................................12
EDUCATIONAL SOUNDSCAPES....................................................................................... 13
SOUND STUDIES........................................................................................................ 13
ESSENTIALISME VS. SOCIAAL-CONSTRUCTIVISME.............................................14
THE CAT MASSACRE (ROBERT DARNTON)......................................................................14
STILTE VAN HET THEATERPUBLIEK (JAMES JOHNSON)........................................................15
POLITIEKE BETEKENIS VAN STILE EN GELUID..................................................16
STILTE EN GELUID ZIJN SOCIALE CONSTRUCTEN...............................................17
STILTE EN GELUID IN OPVOEDING EN ONDERWIJS?!..........................................17
STILTE EN GELUID IN DE GESCHIEDENIS VAN OPVOEDING EN ONDERWIJS...............................18
COLLLEGE 3: DE OPKOMST VAN KLASSIKALE STILTE EN DE STILTE-
OEFENINGEN VAN MARIA MONTESSORI............................................... 19
DE AKOUSMATIKOI..................................................................................................... 20
BEELDEN VAN SCHOOL EN OPVOEDING BIJ HUMANISTISCHE DENKERS...................................20
,JEAN-BAPTISTE DE LA SALLE (1651-1719)..................................................21
STILTE BIJ DE LA SALLE............................................................................................... 22
DE LA SALLE: SLAAFSE STILTE?................................................................................... 23
TEGENSTEMMEN: VRIJHEID........................................................................................... 24
OVER BETAMELIJKE, GEPASTE, GOEDE, WERKTUIGLIJKE, LIEFLIJKE OF HEILZAME STILTE.............24
EEN LES IN STILTE VOOR DE ALLERKLEINSTEN.................................................................26
PRELUDE ALAIN CORBIN: “HISTORY OF SILENCE”............................................26
DE HERONTDEKKING VAN DE STILTE DOOR MARIA MONTESSORI..........................27
RICHTINGGEVENDE VRAGEN......................................................................................... 28
COLLEGE 4: DE PROBLEMATISERING VAN VERLEGENHEID EN DE
GESCHIEDENIS VAN STILLEZEN.......................................................... 30
DE PROBLEMATISERING VAN VERLEGENHEID..................................................30
INLEIDING................................................................................................................ 30
HET TOVERBOS......................................................................................................... 31
EEN GESCHIEDENIS VAN VERLEGEN KINDEREN?!..............................................................31
WAT IS VERLEGEN..................................................................................................... 32
GESCHIEDENIS VAN VERLEGENHEID............................................................................... 32
1.RESULTAAT VAN CIVILISATIE?.................................................................................... 32
2.RESULTAAN VAN ONTSTAAN VAN P-CULTUUR?.............................................................33
OPKOMST VAN PSYCHOPHARMACEUTICA?.......................................................................33
4.BEHAVIORISME...................................................................................................... 34
VERLEGENHEID IS RESULTAAT VAN ONDERWIJS................................................................35
VERLEGENHEID AANPAKKEN IN DE KLAS.........................................................................35
WAT MET HET VERLEGEN KIND IN DE KLAS EN STARTTE ALLES INDERDAAD AAN HET BEGIN VAN DE
20E EEUW................................................................................................................ 35
EEN 18DE EEUWSE TIMIDUS......................................................................................... 35
VAN GOED EN KWAAD NAAR NORMAAL/ ABNORMAAL.........................................................36
HET SOCIAAL-DARWINISME.......................................................................................... 36
P-CULTUUR EN REFORMPEDAGOGIEK............................................................................. 36
PROBLEMATISERING, VERZET EN CULTUUR......................................................................37
BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN VAN DIT COLLEGE......................................................37
DE GESCHIEDENIS VAN STILLEZEN...............................................................38
BESPREKING IN DE LES............................................................................................... 38
STILLEZEN OM MONDIGER TE MAKEN............................................................................. 39
AMBROSIUS VAN MILAAN (4E EEUW NA CHRISTUS)...........................................................39
LUIDE LEESDIDACTIEK................................................................................................ 39
19E EEUW MEER SYSTEMATIEK IN LEESONDERWIJS............................................................40
EFFICIËNTIE EN ECONOMISERING................................................................................... 40
AMERIKAANS LEESONDERWIJS IN B/NL..........................................................................41
G. VAN VEEN, 1929................................................................................................. 42
TRIOMF VAN HET STILLEZEN........................................................................................ 43
KRITIEKEN OP STILLEZEN............................................................................................. 43
IN EEN NOTENDOP..................................................................................................... 44
WERKCOLLEGE 2............................................................................... 44
,ARTIKEL VERSTRAETE.............................................................................44
EDUCATIEVE FILM...................................................................................................... 45
COLLEGE 5: IDENTITEIT EN VERSCHIL IN HISTORISCH PERSPECTIEF......46
VAN HISTORICISME NAAR NIEUWE GESCHIEDSCHRIJVING....................................................46
NEW CULTURAL HISTORY OF EDUCATION........................................................................47
MICHEL FOUCAULT.................................................................................47
ERVARING EN WAARHEID............................................................................................ 48
HOE WORDT DE GESCHIEDENIS VAN MENSEN MET EEN BEPERKING BESCHREVEN?......49
HERKOMST VAN NEW DISABILITY HISTORY.......................................................................50
WELKE IMPLICIETE WAARDEN WORDEN NAAR VOREN GESCHOVEN DOOR DE AFBEELDING
VAN KATIE MCGIRR?..............................................................................51
INTERSECTIONALITEIT................................................................................................. 51
EEN WESTERSE AFKEER VAN SCHADUW..........................................................................52
FEMANCIPATIE, LICHT/ GELUID EN IDENTITEIT..................................................................52
GESCHIEDSCHRIJVING & IDENTITEIT............................................................................... 53
COLLEGE 6: WILDE KINDEREN – EEN GESCHIEDENIS VAN PEDAGOGISCHE
EXPERTISE........................................................................................ 54
WOLFSKINDEREN & EMPERIMENTEEL ONDERZOEK...........................................54
VERLICHTING EN PEDAGOGISCH OPTIMISME...................................................55
L’HOMME NATURE/ DE NATUURMENS............................................................................. 55
DE WILDE VAN AVEYRON.........................................................................56
HET OPTIMISME VAN JEAN-MARC ITARD.........................................................................57
PEDAGOGISCHE DOELSTELLINGEN................................................................................. 58
DE TELEURSTELLING VAN ITARD................................................................................... 58
FRENOLOGIE EN ‘OPVOEDBAARHEID’............................................................................. 59
RACIALE ONDERTOON VAN DE FRENOLOGIE....................................................................60
HERDENKEN VAN ‘OPVOEDBAARHEID’............................................................................60
CONCLUSIE.............................................................................................................. 60
DOOFBLINDEN-ONDERWIJS........................................................................60
HELEN KELLER (1880-1968)..................................................................................... 60
ARTIKEL: DEAF-BLINDNESS AND THE INSTITUTIONALIZATION OF SPECIAL
EDUCATION IN 19TH CENTURY EUROPE- VERSTRAETE & SÖDERFELDT. .61
TEGENGEWICHT: MANNELIJKE DOOFBLINDEN....................................................................62
TWEE BELANGRIJKE VASTSTELLINGEN............................................................................. 63
ANNA TIMMERMAN (BELGIË) & MAGNUS OLLSEN (ZWEDEN).............................................63
BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN UIT DIT COLLEGE.......................................................64
COLLEGE 7: HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN DOVE EN BLINDE
KINDEREN......................................................................................... 64
DIT COLLEGE........................................................................................64
VOORAFGAANDE OPMERKING....................................................................65
,TWEEDE HELFT VAN DE 18E EEUW..............................................................65
HISTORISCHE VOOROORDELEN...................................................................66
HOE KUNNEN WE DE OPKOMST VAN HET ONDERWIJS AAN PERSONEN MET EEN
AUDITIEVE/ VISUELE BEPERKING BEGRIJPEN?..................................................66
OM HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN MENSEN MET EEN BEPERKING TE VERKLAREN
WORDT SOMS GEBRUIK GEMAAKT VAN MYTHOLOGISERENDE VERKLARINGEN..........................66
HISTORISCH-MATERIALISTISCHE BENADERINGEN...............................................................67
‘PROBLEMATISERING’ ALS ALTERNATIEVE BENADERINGSWIJZE.............................69
PROBLEMATISERING TOEGEPAST OP HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN “DOOFSTOMME” EN
“BLINDE” KINDEREN................................................................................................... 70
STILTE EN HET ONDERWIJS AAN ‘DOOFSTOMMEN’.............................................................72
COLLEGE 8: GASTCOLLEGE, GESCHIEDENIS VAN HANDICAP IN HET
MIDDEN-OOSTEN............................................................................... 73
GROOTSTE PROBLEEM................................................................................................ 74
MENSEN MET EEN HANDICAP OVERAL IN BRONNEN?.........................................................75
DISABILITY IN THE OTTOMAN ARAB WORLD, 1500-1800 (CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS,
2015).................................................................................................................... 75
BLINDHEID...........................................................................................76
MOGELIJKHEDEN VOOR BLINDEN................................................................................... 76
SUPPORT SYSTEM...................................................................................................... 77
“DEAF MESSENGER” AND “IMPERIAL MUTE,” 1657........................................................77
LEZING: EEN LENS OP MENSELIJKHEID................................................ 78
COLLEGE 9: VIRUSSEN, BACTERIEËN EN DE GESCHIEDENIS VAN
SEKSUELE OPVOEDING...................................................................... 79
COVID-19..........................................................................................79
ZIEKTE ALS EEN SOCIAAL-CONSTRUCT EN DE ROL VAN SCHOOL/OPVOEDING............79
LEPRA EN DE CONSTRUCTIE VAN RACIALE HIËRARCHIEËN...................................................79
DE SCHOOL EN DE STRIJD TEGEN TUBERCULOSE ROND 1900.............................................80
POLIO EN DE CONSTRUCTIE VAN VERSCHIL IN DE JAREN 40 EN 50......................................82
STIGMATISERING VAN HIV/ AIDS-PATIËNTEN....................................................................84
LUISTEREN NAAR TEGENVERHALEN................................................................................ 86
COLLEGE 1: INTRO, HOOPVOLLE GESCHIEDENIS & DE TAAK VAN
EEN HISTORISCH PEDAGOOG
Reader in cudi
DE WERELD VAN MORGEN/ DE WERELD VAN VANDAAG?
De krant vandaag: niet om vrolijk van te worden
=>Hoe gaan we hiermee om?
,PETER BURKE- HEEFT HOOP EEN GESCHIEDENIS?
Cultuurhistoricus uit Groot-Britanië
Heeft hoop een geschiedenis?
• Retorische vraag: hoop is er altijd geweest, verschilt van persoon tot
persoon, van groep tot groep
• Michelle Obama: ‘Hope is making its comeback’
Hieruit blijkt dat hoop een heel duidelijke geschiedenis heeft
INTERESSANT BRONNEN MATERIAAL
Archieven doven instituut: verzameling van antwoorden die dove lln. gaven op
vragen die hen werden gesteld (eind 18 e, begin 19e eeuw)
• Heel lang: doven kunnen niet lezen
Katholiek idee: woord van god kan enkel via gehoor tot je te komen
• Komaf met idee: men begint doven te onderwijzen
Voelt als een mirakel
Gestelde vraag: wat is voor u hoop?
• ‘The flower of happiness -Massieu
• Hope is the expectation of a happy event we are waiting for - Clerc
P-BURKE’S IDEE
Hoop heeft een geschiedenis MAAR niet één geschiedenis => meerdere
geschiedenissen
• Anders doen we onrecht aan de hoopvolle gedachten van mensen
doorheen de eeuwen
• “I should like to distinguish between varieties of hope, discussing hopes in
the plural rather than Hope, with a capital H, in the singular” (p. 207)
•
• Bv. Veel te maken met sociale klassen waar mensen toe behoren
Lage sociale klasse kijkt anders naar hoop dan hoge sociale klasse
• Bv. Religieuze invloed op hoe men hoopvol is
Vb. joden vs katholieken
• Bv. Man kijkt anders naar hoop dan een vrouw
=>Die diversiteit is super belangrijk
=> A map of hopes in different times and places:
• Onderscheid tussen geschiedenis van grote hopen en kleine hopen
Groten hopen: gezamenlijk hopen dat er geen oorlog komt
Kleine hopen: hopen dat je geneest van een ziekte
,“In short, it can not only be argued that hope has a history but also that this
history is social and cultural as well as political or economic”
Is er geen andere manier om naar hoop te kijken?
LEA DASBERG- HOOPVOLLE OF PEDAGOGISCHE GESCHIEDENIS
• We voeden kinderen zo op dat ze niet meer volwassen willen worden
Hippiecultuur: volwassenen gedragen zich als kinderen
Ontdekking v.h. kind: doorgeslagen
• Grootbrengen door kleinhouden
• Niet bang voor provocatieve stellingen
• Afkomstig uit Joods gezin: tijdens de oorlog verbleef ze een tijd lang in
zwitserland
IDEEËN OVER PEDAGOGIEK VAN DE HOOP
Krantenartikels
• Maakbaarheid van de samenleving
• Onderwijs houdt te weinig rekening met culturele diversiteit als we
onderwijs zo willen inrichten zodat iedereen onderwijskansen krijgt
• Geloof in het positieve
Context van WO2: enkel negatieve zaken benadrukt in onderwijs,
nieuws
Nood om positieve evoluties te laten zien
• Positiviteit kan worden aangeleerd
De werkelijkheid is niet deterministisch
- Verandering is wel degelijk mogelijk
- Vb. Consumptiemaatschappij beschreven als iets onveranderlijk
=> Dasberg: we kunnen ons leven anders inrichten
- Concrete persoonlijke situatie veranderen en daardoor verschil
maken in de wereld
• Geen machteloosheid doorgeven aan de kinderen
• Kinderen moeten eigen dromen kunnen hebben
Interview
• Kritiek op hoe holocaust wordt onderwezen in Nederland en Israël
Gaat enkel om data, feiten en cijfers
Belang van een aanpak waarin wordt duidelijk gemaakt welke
factoren ervoor gezorgd hebben dat iets als de holocaust heeft
kunnen ontstaan
‘Shoah-bussiness’: Joodse bevolking slaat munt uit die slachtofferrol
Net meegeven hoe dit kon gebeuren zodat mensen in het hier en nu
dit soort processen kunnen identificeren en dan ook halt kunnen
roepen
Nood aan besef dat dit niet hoeft te geuren
,Pedagogie in de schaduw van het jaar 2000 – Hulde aan de hoop
• Kritiek op het doemdenken van toen bv. koude oorlog, nucleaire
bommen, ontschoolen van de samenleving,…
• Vandaag de dag ook nog!
• “Het perspectief van ondergang van alle leven in een nabije toekomst
maakt pedagogie zinloos en onmogelijk” (p. 7-8)
Doemdenken wordt geïnterioriseerd door de lkr. en die geven dat
doemdenken (vaak onbewust) door aan de nieuwe generatie
Vanuit dit gebeuren is het niet vreemd dat kinderen niet meer
volwassen willen worden! vb. drugs, criminaliteit, zelfmoord
• Dasberg: we moeten de schuld niet bij de kinderen leggen maar net als
volwassenen anders gaan denken over onszelf en over de toekomst
Pedagogie en pedagogische wetenschappen dienden een alternatief te
zoeken voor de zinloosheid van het leven
pedagogiek van de hoop
• Nood aan een samenleving waar we met zen allen proberen iedereen
dezelfde kansen te geven
• Metafoor: achteruitkijkspiegel
Een historisch pedagoog kijkt in de achteruitkijkspiegel net omdat
die vooruit wilt rijden
Kinderen krijgen geen perspectief meer aangeboden
• Positieve kijk is cruciaal om de nieuwe generatie zin te geven om bij te
dragen aan de samenleving
‘Er bestaat geen andere pedagogiek dan de pedagogiek van de hoop’
• Als er geen pedagogiek meer is, is er geen hoop meer
• Als we niet geloven aan een betere wereld waar we zelf aan kunnen
bijdragen is er geen zin om in de geschiedenis op zoek te gaan naar
bronnen om verhaal te vertellen
HISTORISCH BEWUSTZIJN
• Dasberg was enorm kritisch over de manier waarop geschiedenis werd
onderwezen op school, en in het bijzonder Joodse
geschiedenis/geschiedenis van de Holocaust
• Volgens haar moest het om veel meer gaan dan feiten en getallen,
jaartallen
• In een tekst die ze schreef voor het Liber Amicorum voor de Belgische
professor Maurits de Vroede verklaart ze bv. de crisis in het Israëlische
onderwijssysteem door te verwijzen naar de verschillende migratiegolven.
• Kennis over het verleden was zeker noodzakelijk, maar het diende vooral
om studenten tot politieke actie en maatschappelijke verandering aan te
zetten
=>Het is niet determenistisch, er is ruimte voor verandering
,HET BELANG VAN DE ANDER/ EEN ANDERE WERELD
Dasberg bekritiseerde de enorme preoccupatie met het zelf
Dit was enorm zichtbaar in hoe kinderliteratuur werd behandelt:
• Dasberg gruwde ervan dat ze kinderboekjes moest lezen over kinderen
met een handicap (zelf rolstoel)
• Dasberg vond dat mensen net boekjes moeten lezen waarin ze zichzelf net
NIET herkennen => gevoelig worden voor de andere
• Door kleine veranderingen in hoe wij samenleven hoopt Dasberg dat
ruimte ontstaat voor een ander perspectief
Kinderboekjes dienen nieuwe werelden te openen, ervaringen te tonen
die kinderen nog niet hadden opgedaan
DE 4 PLICHTEN VAN EEN HISTORISCH-PEDAGOOG
3 plichten volgens Richard Aldrich:
1. Towards truth
- Je mag niet liegen
- Zo dicht mogelijk bij de waarheid proberen komen
- Plicht om ware dingen te vertellen
2. Towards one own generation
- Plicht ten aanzien van mensen in het hier en nu: nuance aan
brengen
3. Towards the people in the past
- Zeker tav stemmen die lange tijd onderdrukt, gediscrimineerd,…
werden
4e plicht volgens Dasberg?!
4. De plicht om hoopvol te zijn
WERKCOLLEGE 1
PEDAGOGIE IN DE SCHADUW VAN HET JAAR 2000- HULDE AAN DE HOOP-
DASBERG
Dialectische benadering: Marxisme- vertrek vanuit bepaald beeld dat er is
over de samenleving, om de samenleving te veranderen moet je eerst door een
fase die totaal tegengesteld is
• Tegenstelling: verleden en toekomst => met verleden bezig te zijn om
naar toekomst te kunnen gaan
, • Dasberg gebruikt traditie Marxisme om haar ideeën vorm te geven
• Historische pedagoog kijkt naar toekomst, vertrek vanuit het verleden=
verschil met historicus (kijkt enkel achteruit)
Anti-autoritaire pedagogiek
• Er lijken geen doelen meer te zijn
• We moeten geen doel hebben, we moeten het kind de ultieme vrijheid
geven => we mogen het kind geen doel meer opleggen
• Er wordt niet ingegrepen
• Link psychoanalyse: als je kind te veel onderdrukt worden er dingen
weggestopt, deze komen negatief op in volwassenheid -> DUS driften kind
vrije loop laten
voorbeeld dat Dasberg aanhaalt om te duiden dat de toekomst van de
pedagogiek in gevaar is
Normatieve binnen de pedagogiek wordt ondergesneeuwd
Futurologie
• Nieuwe vorm van wetenschap die meer waarheid lijkt te hebben over de
toekomst dan de pedagogie
Toenemende efficiëntie-denken
• Steeds meer nadruk op ‘hoe efficiënt is hetgene dat we nu gebruiken’ ipv
‘waar moeten we naartoe’
• Problematisch: normatieve verliest steeds meer aan terrein
DOEMDENKEN:
• Allerlei natuurfenomenen: klimaatopwarming, aardbevingen, bosbranden,
…
• Kernwapens (periode van koude oorlog)
• Jaar 2000: men dacht dat het het einde van de wereld zou zijn
• Enorme werkloosheid
Situatie waarin toekomst niet meer lijkt te bestaan: apocalyptisch
De ondergang is nabij
Rond het jaar 1000: ook verwijzingen naar het einde der tijden
Dasberg haalt aantal gelijkenissen aan:
• Klimaatproblemen, oorlogen,…
• Afkeer van eigentijdsheid: in beide periodes, neemt wel verschillende
vormen aan
Rond 900: nieuwe koophandel: kritiek op dat Joodse mensen handel
in toenemende mate in handen hadden
OPVOEDING, ONDERWIJS
EN VORMING DEEL 2
Prof Pieter Verstraete
2025-2026
DOOR PAULIEN APPERMONT
,Inhoudsopgave
COLLEGE 1: INTRO, HOOPVOLLE GESCHIEDENIS & DE TAAK VAN EEN
HISTORISCH PEDAGOOG...................................................................... 4
DE WERELD VAN MORGEN/ DE WERELD VAN VANDAAG?......................................4
PETER BURKE- HEEFT HOOP EEN GESCHIEDENIS?..............................................5
INTERESSANT BRONNEN MATERIAAL................................................................................ 5
P-BURKE’S IDEE.......................................................................................................... 5
LEA DASBERG- HOOPVOLLE OF PEDAGOGISCHE GESCHIEDENIS..............................6
IDEEËN OVER PEDAGOGIEK VAN DE HOOP.........................................................................6
HISTORISCH BEWUSTZIJN.............................................................................................. 7
HET BELANG VAN DE ANDER/ EEN ANDERE WERELD...........................................................8
DE 4 PLICHTEN VAN EEN HISTORISCH-PEDAGOOG..............................................8
WERKCOLLEGE 1................................................................................. 8
PEDAGOGIE IN DE SCHADUW VAN HET JAAR 2000- HULDE AAN DE HOOP- DASBERG. . .8
DOEMDENKEN:........................................................................................................... 9
HET FUNDAMENTEEL PROBLEEM................................................................................... 10
OPLOSSING.............................................................................................................. 10
THE ABANDONMENT OF HOPE: CURRICULUM THEORY AND WHITE MORAL
RESPONSIBILITY- MAUDLIN.......................................................................10
BELANGRIJK TE ONTHOUDEN........................................................................................ 11
ALTERNATIEF............................................................................................................ 11
COLLEGE 2: STILTE IN DE KLAS........................................................... 11
THE SOUNDSCAPE – MURRAY SCHAFER........................................................12
EDUCATIONAL SOUNDSCAPES....................................................................................... 13
SOUND STUDIES........................................................................................................ 13
ESSENTIALISME VS. SOCIAAL-CONSTRUCTIVISME.............................................14
THE CAT MASSACRE (ROBERT DARNTON)......................................................................14
STILTE VAN HET THEATERPUBLIEK (JAMES JOHNSON)........................................................15
POLITIEKE BETEKENIS VAN STILE EN GELUID..................................................16
STILTE EN GELUID ZIJN SOCIALE CONSTRUCTEN...............................................17
STILTE EN GELUID IN OPVOEDING EN ONDERWIJS?!..........................................17
STILTE EN GELUID IN DE GESCHIEDENIS VAN OPVOEDING EN ONDERWIJS...............................18
COLLLEGE 3: DE OPKOMST VAN KLASSIKALE STILTE EN DE STILTE-
OEFENINGEN VAN MARIA MONTESSORI............................................... 19
DE AKOUSMATIKOI..................................................................................................... 20
BEELDEN VAN SCHOOL EN OPVOEDING BIJ HUMANISTISCHE DENKERS...................................20
,JEAN-BAPTISTE DE LA SALLE (1651-1719)..................................................21
STILTE BIJ DE LA SALLE............................................................................................... 22
DE LA SALLE: SLAAFSE STILTE?................................................................................... 23
TEGENSTEMMEN: VRIJHEID........................................................................................... 24
OVER BETAMELIJKE, GEPASTE, GOEDE, WERKTUIGLIJKE, LIEFLIJKE OF HEILZAME STILTE.............24
EEN LES IN STILTE VOOR DE ALLERKLEINSTEN.................................................................26
PRELUDE ALAIN CORBIN: “HISTORY OF SILENCE”............................................26
DE HERONTDEKKING VAN DE STILTE DOOR MARIA MONTESSORI..........................27
RICHTINGGEVENDE VRAGEN......................................................................................... 28
COLLEGE 4: DE PROBLEMATISERING VAN VERLEGENHEID EN DE
GESCHIEDENIS VAN STILLEZEN.......................................................... 30
DE PROBLEMATISERING VAN VERLEGENHEID..................................................30
INLEIDING................................................................................................................ 30
HET TOVERBOS......................................................................................................... 31
EEN GESCHIEDENIS VAN VERLEGEN KINDEREN?!..............................................................31
WAT IS VERLEGEN..................................................................................................... 32
GESCHIEDENIS VAN VERLEGENHEID............................................................................... 32
1.RESULTAAT VAN CIVILISATIE?.................................................................................... 32
2.RESULTAAN VAN ONTSTAAN VAN P-CULTUUR?.............................................................33
OPKOMST VAN PSYCHOPHARMACEUTICA?.......................................................................33
4.BEHAVIORISME...................................................................................................... 34
VERLEGENHEID IS RESULTAAT VAN ONDERWIJS................................................................35
VERLEGENHEID AANPAKKEN IN DE KLAS.........................................................................35
WAT MET HET VERLEGEN KIND IN DE KLAS EN STARTTE ALLES INDERDAAD AAN HET BEGIN VAN DE
20E EEUW................................................................................................................ 35
EEN 18DE EEUWSE TIMIDUS......................................................................................... 35
VAN GOED EN KWAAD NAAR NORMAAL/ ABNORMAAL.........................................................36
HET SOCIAAL-DARWINISME.......................................................................................... 36
P-CULTUUR EN REFORMPEDAGOGIEK............................................................................. 36
PROBLEMATISERING, VERZET EN CULTUUR......................................................................37
BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN VAN DIT COLLEGE......................................................37
DE GESCHIEDENIS VAN STILLEZEN...............................................................38
BESPREKING IN DE LES............................................................................................... 38
STILLEZEN OM MONDIGER TE MAKEN............................................................................. 39
AMBROSIUS VAN MILAAN (4E EEUW NA CHRISTUS)...........................................................39
LUIDE LEESDIDACTIEK................................................................................................ 39
19E EEUW MEER SYSTEMATIEK IN LEESONDERWIJS............................................................40
EFFICIËNTIE EN ECONOMISERING................................................................................... 40
AMERIKAANS LEESONDERWIJS IN B/NL..........................................................................41
G. VAN VEEN, 1929................................................................................................. 42
TRIOMF VAN HET STILLEZEN........................................................................................ 43
KRITIEKEN OP STILLEZEN............................................................................................. 43
IN EEN NOTENDOP..................................................................................................... 44
WERKCOLLEGE 2............................................................................... 44
,ARTIKEL VERSTRAETE.............................................................................44
EDUCATIEVE FILM...................................................................................................... 45
COLLEGE 5: IDENTITEIT EN VERSCHIL IN HISTORISCH PERSPECTIEF......46
VAN HISTORICISME NAAR NIEUWE GESCHIEDSCHRIJVING....................................................46
NEW CULTURAL HISTORY OF EDUCATION........................................................................47
MICHEL FOUCAULT.................................................................................47
ERVARING EN WAARHEID............................................................................................ 48
HOE WORDT DE GESCHIEDENIS VAN MENSEN MET EEN BEPERKING BESCHREVEN?......49
HERKOMST VAN NEW DISABILITY HISTORY.......................................................................50
WELKE IMPLICIETE WAARDEN WORDEN NAAR VOREN GESCHOVEN DOOR DE AFBEELDING
VAN KATIE MCGIRR?..............................................................................51
INTERSECTIONALITEIT................................................................................................. 51
EEN WESTERSE AFKEER VAN SCHADUW..........................................................................52
FEMANCIPATIE, LICHT/ GELUID EN IDENTITEIT..................................................................52
GESCHIEDSCHRIJVING & IDENTITEIT............................................................................... 53
COLLEGE 6: WILDE KINDEREN – EEN GESCHIEDENIS VAN PEDAGOGISCHE
EXPERTISE........................................................................................ 54
WOLFSKINDEREN & EMPERIMENTEEL ONDERZOEK...........................................54
VERLICHTING EN PEDAGOGISCH OPTIMISME...................................................55
L’HOMME NATURE/ DE NATUURMENS............................................................................. 55
DE WILDE VAN AVEYRON.........................................................................56
HET OPTIMISME VAN JEAN-MARC ITARD.........................................................................57
PEDAGOGISCHE DOELSTELLINGEN................................................................................. 58
DE TELEURSTELLING VAN ITARD................................................................................... 58
FRENOLOGIE EN ‘OPVOEDBAARHEID’............................................................................. 59
RACIALE ONDERTOON VAN DE FRENOLOGIE....................................................................60
HERDENKEN VAN ‘OPVOEDBAARHEID’............................................................................60
CONCLUSIE.............................................................................................................. 60
DOOFBLINDEN-ONDERWIJS........................................................................60
HELEN KELLER (1880-1968)..................................................................................... 60
ARTIKEL: DEAF-BLINDNESS AND THE INSTITUTIONALIZATION OF SPECIAL
EDUCATION IN 19TH CENTURY EUROPE- VERSTRAETE & SÖDERFELDT. .61
TEGENGEWICHT: MANNELIJKE DOOFBLINDEN....................................................................62
TWEE BELANGRIJKE VASTSTELLINGEN............................................................................. 63
ANNA TIMMERMAN (BELGIË) & MAGNUS OLLSEN (ZWEDEN).............................................63
BELANGRIJKSTE AANDACHTSPUNTEN UIT DIT COLLEGE.......................................................64
COLLEGE 7: HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN DOVE EN BLINDE
KINDEREN......................................................................................... 64
DIT COLLEGE........................................................................................64
VOORAFGAANDE OPMERKING....................................................................65
,TWEEDE HELFT VAN DE 18E EEUW..............................................................65
HISTORISCHE VOOROORDELEN...................................................................66
HOE KUNNEN WE DE OPKOMST VAN HET ONDERWIJS AAN PERSONEN MET EEN
AUDITIEVE/ VISUELE BEPERKING BEGRIJPEN?..................................................66
OM HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN MENSEN MET EEN BEPERKING TE VERKLAREN
WORDT SOMS GEBRUIK GEMAAKT VAN MYTHOLOGISERENDE VERKLARINGEN..........................66
HISTORISCH-MATERIALISTISCHE BENADERINGEN...............................................................67
‘PROBLEMATISERING’ ALS ALTERNATIEVE BENADERINGSWIJZE.............................69
PROBLEMATISERING TOEGEPAST OP HET ONTSTAAN VAN HET ONDERWIJS AAN “DOOFSTOMME” EN
“BLINDE” KINDEREN................................................................................................... 70
STILTE EN HET ONDERWIJS AAN ‘DOOFSTOMMEN’.............................................................72
COLLEGE 8: GASTCOLLEGE, GESCHIEDENIS VAN HANDICAP IN HET
MIDDEN-OOSTEN............................................................................... 73
GROOTSTE PROBLEEM................................................................................................ 74
MENSEN MET EEN HANDICAP OVERAL IN BRONNEN?.........................................................75
DISABILITY IN THE OTTOMAN ARAB WORLD, 1500-1800 (CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS,
2015).................................................................................................................... 75
BLINDHEID...........................................................................................76
MOGELIJKHEDEN VOOR BLINDEN................................................................................... 76
SUPPORT SYSTEM...................................................................................................... 77
“DEAF MESSENGER” AND “IMPERIAL MUTE,” 1657........................................................77
LEZING: EEN LENS OP MENSELIJKHEID................................................ 78
COLLEGE 9: VIRUSSEN, BACTERIEËN EN DE GESCHIEDENIS VAN
SEKSUELE OPVOEDING...................................................................... 79
COVID-19..........................................................................................79
ZIEKTE ALS EEN SOCIAAL-CONSTRUCT EN DE ROL VAN SCHOOL/OPVOEDING............79
LEPRA EN DE CONSTRUCTIE VAN RACIALE HIËRARCHIEËN...................................................79
DE SCHOOL EN DE STRIJD TEGEN TUBERCULOSE ROND 1900.............................................80
POLIO EN DE CONSTRUCTIE VAN VERSCHIL IN DE JAREN 40 EN 50......................................82
STIGMATISERING VAN HIV/ AIDS-PATIËNTEN....................................................................84
LUISTEREN NAAR TEGENVERHALEN................................................................................ 86
COLLEGE 1: INTRO, HOOPVOLLE GESCHIEDENIS & DE TAAK VAN
EEN HISTORISCH PEDAGOOG
Reader in cudi
DE WERELD VAN MORGEN/ DE WERELD VAN VANDAAG?
De krant vandaag: niet om vrolijk van te worden
=>Hoe gaan we hiermee om?
,PETER BURKE- HEEFT HOOP EEN GESCHIEDENIS?
Cultuurhistoricus uit Groot-Britanië
Heeft hoop een geschiedenis?
• Retorische vraag: hoop is er altijd geweest, verschilt van persoon tot
persoon, van groep tot groep
• Michelle Obama: ‘Hope is making its comeback’
Hieruit blijkt dat hoop een heel duidelijke geschiedenis heeft
INTERESSANT BRONNEN MATERIAAL
Archieven doven instituut: verzameling van antwoorden die dove lln. gaven op
vragen die hen werden gesteld (eind 18 e, begin 19e eeuw)
• Heel lang: doven kunnen niet lezen
Katholiek idee: woord van god kan enkel via gehoor tot je te komen
• Komaf met idee: men begint doven te onderwijzen
Voelt als een mirakel
Gestelde vraag: wat is voor u hoop?
• ‘The flower of happiness -Massieu
• Hope is the expectation of a happy event we are waiting for - Clerc
P-BURKE’S IDEE
Hoop heeft een geschiedenis MAAR niet één geschiedenis => meerdere
geschiedenissen
• Anders doen we onrecht aan de hoopvolle gedachten van mensen
doorheen de eeuwen
• “I should like to distinguish between varieties of hope, discussing hopes in
the plural rather than Hope, with a capital H, in the singular” (p. 207)
•
• Bv. Veel te maken met sociale klassen waar mensen toe behoren
Lage sociale klasse kijkt anders naar hoop dan hoge sociale klasse
• Bv. Religieuze invloed op hoe men hoopvol is
Vb. joden vs katholieken
• Bv. Man kijkt anders naar hoop dan een vrouw
=>Die diversiteit is super belangrijk
=> A map of hopes in different times and places:
• Onderscheid tussen geschiedenis van grote hopen en kleine hopen
Groten hopen: gezamenlijk hopen dat er geen oorlog komt
Kleine hopen: hopen dat je geneest van een ziekte
,“In short, it can not only be argued that hope has a history but also that this
history is social and cultural as well as political or economic”
Is er geen andere manier om naar hoop te kijken?
LEA DASBERG- HOOPVOLLE OF PEDAGOGISCHE GESCHIEDENIS
• We voeden kinderen zo op dat ze niet meer volwassen willen worden
Hippiecultuur: volwassenen gedragen zich als kinderen
Ontdekking v.h. kind: doorgeslagen
• Grootbrengen door kleinhouden
• Niet bang voor provocatieve stellingen
• Afkomstig uit Joods gezin: tijdens de oorlog verbleef ze een tijd lang in
zwitserland
IDEEËN OVER PEDAGOGIEK VAN DE HOOP
Krantenartikels
• Maakbaarheid van de samenleving
• Onderwijs houdt te weinig rekening met culturele diversiteit als we
onderwijs zo willen inrichten zodat iedereen onderwijskansen krijgt
• Geloof in het positieve
Context van WO2: enkel negatieve zaken benadrukt in onderwijs,
nieuws
Nood om positieve evoluties te laten zien
• Positiviteit kan worden aangeleerd
De werkelijkheid is niet deterministisch
- Verandering is wel degelijk mogelijk
- Vb. Consumptiemaatschappij beschreven als iets onveranderlijk
=> Dasberg: we kunnen ons leven anders inrichten
- Concrete persoonlijke situatie veranderen en daardoor verschil
maken in de wereld
• Geen machteloosheid doorgeven aan de kinderen
• Kinderen moeten eigen dromen kunnen hebben
Interview
• Kritiek op hoe holocaust wordt onderwezen in Nederland en Israël
Gaat enkel om data, feiten en cijfers
Belang van een aanpak waarin wordt duidelijk gemaakt welke
factoren ervoor gezorgd hebben dat iets als de holocaust heeft
kunnen ontstaan
‘Shoah-bussiness’: Joodse bevolking slaat munt uit die slachtofferrol
Net meegeven hoe dit kon gebeuren zodat mensen in het hier en nu
dit soort processen kunnen identificeren en dan ook halt kunnen
roepen
Nood aan besef dat dit niet hoeft te geuren
,Pedagogie in de schaduw van het jaar 2000 – Hulde aan de hoop
• Kritiek op het doemdenken van toen bv. koude oorlog, nucleaire
bommen, ontschoolen van de samenleving,…
• Vandaag de dag ook nog!
• “Het perspectief van ondergang van alle leven in een nabije toekomst
maakt pedagogie zinloos en onmogelijk” (p. 7-8)
Doemdenken wordt geïnterioriseerd door de lkr. en die geven dat
doemdenken (vaak onbewust) door aan de nieuwe generatie
Vanuit dit gebeuren is het niet vreemd dat kinderen niet meer
volwassen willen worden! vb. drugs, criminaliteit, zelfmoord
• Dasberg: we moeten de schuld niet bij de kinderen leggen maar net als
volwassenen anders gaan denken over onszelf en over de toekomst
Pedagogie en pedagogische wetenschappen dienden een alternatief te
zoeken voor de zinloosheid van het leven
pedagogiek van de hoop
• Nood aan een samenleving waar we met zen allen proberen iedereen
dezelfde kansen te geven
• Metafoor: achteruitkijkspiegel
Een historisch pedagoog kijkt in de achteruitkijkspiegel net omdat
die vooruit wilt rijden
Kinderen krijgen geen perspectief meer aangeboden
• Positieve kijk is cruciaal om de nieuwe generatie zin te geven om bij te
dragen aan de samenleving
‘Er bestaat geen andere pedagogiek dan de pedagogiek van de hoop’
• Als er geen pedagogiek meer is, is er geen hoop meer
• Als we niet geloven aan een betere wereld waar we zelf aan kunnen
bijdragen is er geen zin om in de geschiedenis op zoek te gaan naar
bronnen om verhaal te vertellen
HISTORISCH BEWUSTZIJN
• Dasberg was enorm kritisch over de manier waarop geschiedenis werd
onderwezen op school, en in het bijzonder Joodse
geschiedenis/geschiedenis van de Holocaust
• Volgens haar moest het om veel meer gaan dan feiten en getallen,
jaartallen
• In een tekst die ze schreef voor het Liber Amicorum voor de Belgische
professor Maurits de Vroede verklaart ze bv. de crisis in het Israëlische
onderwijssysteem door te verwijzen naar de verschillende migratiegolven.
• Kennis over het verleden was zeker noodzakelijk, maar het diende vooral
om studenten tot politieke actie en maatschappelijke verandering aan te
zetten
=>Het is niet determenistisch, er is ruimte voor verandering
,HET BELANG VAN DE ANDER/ EEN ANDERE WERELD
Dasberg bekritiseerde de enorme preoccupatie met het zelf
Dit was enorm zichtbaar in hoe kinderliteratuur werd behandelt:
• Dasberg gruwde ervan dat ze kinderboekjes moest lezen over kinderen
met een handicap (zelf rolstoel)
• Dasberg vond dat mensen net boekjes moeten lezen waarin ze zichzelf net
NIET herkennen => gevoelig worden voor de andere
• Door kleine veranderingen in hoe wij samenleven hoopt Dasberg dat
ruimte ontstaat voor een ander perspectief
Kinderboekjes dienen nieuwe werelden te openen, ervaringen te tonen
die kinderen nog niet hadden opgedaan
DE 4 PLICHTEN VAN EEN HISTORISCH-PEDAGOOG
3 plichten volgens Richard Aldrich:
1. Towards truth
- Je mag niet liegen
- Zo dicht mogelijk bij de waarheid proberen komen
- Plicht om ware dingen te vertellen
2. Towards one own generation
- Plicht ten aanzien van mensen in het hier en nu: nuance aan
brengen
3. Towards the people in the past
- Zeker tav stemmen die lange tijd onderdrukt, gediscrimineerd,…
werden
4e plicht volgens Dasberg?!
4. De plicht om hoopvol te zijn
WERKCOLLEGE 1
PEDAGOGIE IN DE SCHADUW VAN HET JAAR 2000- HULDE AAN DE HOOP-
DASBERG
Dialectische benadering: Marxisme- vertrek vanuit bepaald beeld dat er is
over de samenleving, om de samenleving te veranderen moet je eerst door een
fase die totaal tegengesteld is
• Tegenstelling: verleden en toekomst => met verleden bezig te zijn om
naar toekomst te kunnen gaan
, • Dasberg gebruikt traditie Marxisme om haar ideeën vorm te geven
• Historische pedagoog kijkt naar toekomst, vertrek vanuit het verleden=
verschil met historicus (kijkt enkel achteruit)
Anti-autoritaire pedagogiek
• Er lijken geen doelen meer te zijn
• We moeten geen doel hebben, we moeten het kind de ultieme vrijheid
geven => we mogen het kind geen doel meer opleggen
• Er wordt niet ingegrepen
• Link psychoanalyse: als je kind te veel onderdrukt worden er dingen
weggestopt, deze komen negatief op in volwassenheid -> DUS driften kind
vrije loop laten
voorbeeld dat Dasberg aanhaalt om te duiden dat de toekomst van de
pedagogiek in gevaar is
Normatieve binnen de pedagogiek wordt ondergesneeuwd
Futurologie
• Nieuwe vorm van wetenschap die meer waarheid lijkt te hebben over de
toekomst dan de pedagogie
Toenemende efficiëntie-denken
• Steeds meer nadruk op ‘hoe efficiënt is hetgene dat we nu gebruiken’ ipv
‘waar moeten we naartoe’
• Problematisch: normatieve verliest steeds meer aan terrein
DOEMDENKEN:
• Allerlei natuurfenomenen: klimaatopwarming, aardbevingen, bosbranden,
…
• Kernwapens (periode van koude oorlog)
• Jaar 2000: men dacht dat het het einde van de wereld zou zijn
• Enorme werkloosheid
Situatie waarin toekomst niet meer lijkt te bestaan: apocalyptisch
De ondergang is nabij
Rond het jaar 1000: ook verwijzingen naar het einde der tijden
Dasberg haalt aantal gelijkenissen aan:
• Klimaatproblemen, oorlogen,…
• Afkeer van eigentijdsheid: in beide periodes, neemt wel verschillende
vormen aan
Rond 900: nieuwe koophandel: kritiek op dat Joodse mensen handel
in toenemende mate in handen hadden
