Samenvatting Orthopedagogiek doelgroepen

ORTHOPEDAGOGIEK:
DOELGROEPEN
Prof: Van Leeuwen, Spaas, Baeyens, Ghesquière, De Roy, Nijs




2025-2026
DOOR: PAULIEN APPERMONT

,Inhoudsopgave

COLLEGE 10: KINDERMISHANDELING EN VERWENNING................................. 5

OVERBESCHERMING.........................................................................................5
OVERBESCHERMING: DEFINITIE EN PREVALENTIE.........................................................................5
KENMERKEN....................................................................................................................... 6
GEVOLGEN......................................................................................................................... 6
A SYSTEMATIC REVIEW OF “HELICOPTER PARENTING” AND ITS RELATIONSHIP WITH ANXIETY AND
DEPRESSION (VIGDAL & BRØNNICK, 2022).............................................................................7
INTENSIVE PARENTING AMONG MOTHERS & FATHERS: PROFILES & DIFFERENCES IN PARENTAL
INVOLVEMENT (LAMPRIANIDOU ET AL., 2025)...........................................................................7
OORZAKEN VAN OVERBESCHERMING....................................................................................... 8
VERBAND OVERBESCHERMING EN KINDERMISHANDELING?............................................................9
CONCLUSIE OVER OVERBESCHERMING...................................................................................... 9
VERWENNING................................................................................................9
VERWENNING: DEFINITIE....................................................................................................... 9
VORMEN VAN VERWENNING................................................................................................. 10
VERWENNING: GEVOLGEN.................................................................................................... 11
KINDERMISHANDELING...................................................................................11
WAT IS KINDERMISHANDELING............................................................................................. 11
GEVOLGEN....................................................................................................................... 15
RISICOFACTOREN............................................................................................................... 16
SCREENING VAN SIGNALEN EN RISICOFACTOREN......................................................................19
VERTROUWENSCENTRA KINDERMISHANDELING.........................................................................20

COLLEGE 11: KINDEREN EN JONGEREN MET LEERSTOORNIS........................ 20

LEERPROBLEMEN............................................................................................................... 20
LEERSTOORNISSEN............................................................................................................. 21
LEERPROBLEMEN............................................................................................................... 21
DEFINITIE......................................................................................................................... 21
CLASSIFICATIE.................................................................................................................. 23
PREVALENTIE.................................................................................................................... 23
COMORBIDITEIT................................................................................................................. 23
OORZAKEN VAN LEERSTOORNISSEN...................................................................................... 24
GENETICA........................................................................................................................ 24
NEUROWETENSCHAPPEN..................................................................................................... 25
COGNITIEVE MODELLEN...................................................................................................... 25
PROCESMODELLEN VAN REKENEN......................................................................................... 28
VOORBEELD: OPTELLEN MET BRUG TOT 20.............................................................................28
ORTHOPEDAGOGISCHE BENADERING...................................................................................... 29
BEHANDELING VAN LEERSTOORNISSEN...................................................................................29
TAAKGERICHTE HULP.......................................................................................................... 29

,COLLEGE 12: GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN................................ 30

NORMALITEIT, PROBLEEM OF STOORNIS?.............................................................30
GEDRAGS- EN EMOTIONELE PROBLEMEN: EEN DEFINITIE............................................................32
GEDRAGSKENMERKEN....................................................................................32
GEDRAGSKENMERKEN IN BEELD BRENGEN..............................................................................32
CATEGORISCHE CLASSIFICATIE VAN GEDRAGSKENMERKEN..........................................................32
DIMENSIONELE CLASSIFICATIE VAN GEDRAGSKENMERKEN...........................................................35
2.CLASSIFICATIE EN EPIDEMIOLOGIE...................................................................................... 36
ETIOLOGIE..................................................................................................37
MONOCAUSALE MODELLEN.................................................................................................. 37
MULTICAUSALE MODELLEN.................................................................................................. 37

COLLEGE 13: ADHD EN AUTISME............................................................... 41

DEEL 1: ADHD...........................................................................................41
DSM-5 CRITERIA.............................................................................................................. 41
BEPERKINGEN................................................................................................................... 43
EPIDEMIOLOGIE................................................................................................................. 43
ONTWIKKELINGSVERLOOP.................................................................................................... 44
ETIOLOGIE....................................................................................................................... 45
ADHD IN DE HULPVERLENING.............................................................................................. 49
DEEL 2: AUTISMESPECTRUMSTOORNIS (ASS).......................................................50
ASS GEDRAGSKENMERKEN.................................................................................................. 50
EPIDEMIOLOGIE ASS.......................................................................................................... 53
ONTWIKKELINGSVERLOOP ASS............................................................................................. 53
ETIOLOGIE ASS................................................................................................................ 54
ONDERSTEUNING ASS....................................................................................................... 56

COLLEGE 14: VERSTANDELIJKE BEPERKING................................................ 57

TERMINOLOGIE............................................................................................58
DEFINITIE...................................................................................................58
SIGNIFICANTE BEPERKING IN INTELLECTUEEL FUNCTIONEREN.......................................................59
SIGNIFICANTE BEPERKINGEN IN ADAPTIEF GEDRAG....................................................................59
MANIFEST VOOR 22E LEVENSJAAR......................................................................................... 60
DIAGNOSTIEK..............................................................................................60
ONDERKENNENDE EN CLASSIFICERENDE DIAGNOSTIEK...............................................................61
AANDACHTSPUNTEN........................................................................................................... 62
CLASSIFICATIE.............................................................................................62
DSM5............................................................................................................................ 63
PREVALENTIE..............................................................................................63
ETIOLOGIE..................................................................................................64

COLLEGE 15: SENSORISCHE BEPERKING.................................................... 65

,VISUELE BEPERKING......................................................................................65
GEZICHTSVERMOGEN- VISUS................................................................................................ 65
CLASSIFICATIE.................................................................................................................. 65
CLASSIFICATIE- GEZICHTSVELD............................................................................................. 66
PREVALENTIE.................................................................................................................... 66
ETIOLOGIE........................................................................................................................ 66
ONDERSTEUNING EN BEHANDELING....................................................................................... 69
AUDITIEVE BEPERKING...................................................................................69
DOELGROEP..................................................................................................................... 69
CLASSIFICATIE.................................................................................................................. 69
SCREENING EN DIAGNOSE................................................................................................... 71
PREVALENTIE.................................................................................................................... 73
ETIOLOGIE....................................................................................................................... 73
OPVOEDING EN ONDERWIJS................................................................................................. 73
COMMUNICATIEMETHODEN.................................................................................................. 74

COLLEGE 16: FYSIEKE BEPERKING............................................................. 75

DEFINITIE...................................................................................................75
ETIOLOGIE..................................................................................................75
CLASSIFICATIE.............................................................................................75
1.NEUROLOGISCHE AANDOENINGEN...................................................................................... 76
2.MUSCULAIRE PROBLEMEN................................................................................................. 79
3.ORTHOPEDISCHE PROBLEMEN........................................................................................... 80
PREVALENTIE..............................................................................................80
DIAGNOSE..................................................................................................81
OPVOEDING................................................................................................81
ONDERWIJS................................................................................................81

COLLEGE 17: ZIEKE KINDEREN EN JONGEREN............................................. 81

DEFINITIES & TERMINOLOGIE...........................................................................81
CLASSIFICATIE.............................................................................................83
ZIEKENHUISOPNAMES......................................................................................................... 83
CHRONISCHE ZIEKTEN........................................................................................................ 83
PREVALENTIE..............................................................................................85
HOSPITALISATIE................................................................................................................ 85
CHRONISCH ZIEKE KINDEREN............................................................................................... 86
GEVOLGEN.................................................................................................86
GEVOLGEN VAN HOSPITALISATIE............................................................................................ 86
GEVOLGEN CHRONISCHE ZIEKTE........................................................................................... 87
DIAGNOSTIEK EN BEHANDELING........................................................................87
HOSPITALISATIE................................................................................................................ 87
PSYCHOSOCIALE ZORG- HOSPITALISATIE.................................................................................88
CHRONISCH ZIEKE KIND...................................................................................................... 88
ONDERWIJS...................................................................................................................... 89

,COLLEGE 18: LEERKRACHT-LEERLINGRELATIES EN FAALANGS.....................89

LEERKRACHT-LEERLING-RELATIES......................................................................89
MODELLEN EN CONCEPTUALISERING...................................................................................... 89
FAALANGST................................................................................................95
TYPES FAALANGST............................................................................................................. 95
WIE HEEFT FAALANGST?..................................................................................................... 95
OORZAKEN VAN FAALANGST.................................................................................................. 0
ONDERSTEUNING BIJ FAALANGST............................................................................................ 0




COLLEGE 10: KINDERMISHANDELING EN VERWENNING

OVERBESCHERMING


OVERBESCHERMING: DEFINITIE EN PREVALENTIE

, • Wanneer ouders hun kinderen te véél beschermen, waardoor deze te weinig
ruimte krijgen om zich optimaal te kunnen ontwikkelen
• De mate van bescherming komt niet overeen met het ontwikkelingsniveau en
de mogelijkheden van kinderen
• Andere termen: hyperouder, helikopterouder, überouder, paranoid parents,
overprotection, overparenting

Prevalentie?

• Nog weinig info
• Lopend onderzoek: better safe than
sorry

Cijfers: over laatste jaar secundair
onderwijs

• Vlaamse ouders scoren gemiddeld laag
op overbescherming en
overbetrokkenheid bij
schoolpraktijken
• Gemiddeld hoog op betrokkenheid en
autonomie-ondersteuning
• Moeders scoren significant hoger dan
vaders op betrokkenheid en
overbetrokkenheid bij schoolpraktijken

KENMERKEN

• Levy (1943) in Geurts (2010): vier gedragingen die een rol spelen in
overbescherming

 Excessief lichamelijk of sociaal contact tussen ouder & kind (ouder is
altijd in de buurt)
 Verlengde zorg door kinderlijk gedrag in stand te houden (kind
behandelen als een baby)
 Actief ontmoedigen van onafhankelijk gedrag (kind niet laten opgroeien)
 Overmatige controle of juist afwezigheid ervan; controle wisselt tussen
dominantie en verwennen of combinatie van beide
- Heel veel controle: nauwlettend alles in de gaten houden wat kind
doet om het te beschermen
- Heel weinig controle: veel warmte en ondersteuning in extreme
vorm, verwennen

• Volgens dimensies Baumrind is overbescherming een combinatie van ‘veel
controle’ en ‘veel warmte/nabijheid’

• Maar kan ook gezien worden als te weinig autonomie-ondersteuning of ‘weinig
warmte en veel controle’ (autoritair opvoeden)

GEVOLGEN

,In niet-wetenschappelijke literatuur: nadruk op overbescherming vanuit zorg en
liefde

• Gevolgen:
 Lichamelijke gevolgen: bewegingsachterstand
 Psychische gevolgen: niet leren om gevaar/risico’s in te schatten;
wereld als onveilige, angstige plek zien, verstoord zelfbeeld, gering
probleemoplossend vermogen, weinig mentale weerbaarheid, moeite met
sociale relaties aangaan, soms uit protest grotere risico’s nemen

In wetenschappelijke literatuur: nadruk op overbescherming vanuit teveel aan
controle in combinatie met weinig acceptatie en zorg

• Gevolgen:
 internaliserende problemen: sociale fobie, agorafobie, depressie,
angst
 externaliserende problemen: antisociaal gedrag
 lagere zelfwaardering

A SYSTEMATIC REVIEW OF “HELICOPTER PARENTING” AND ITS RELATIONSHIP
WITH ANXIETY AND DEPRESSION (VIGDAL & BRØNNICK, 2022)

Definitie helicopter parenting: a parenting style characterized by overprotection
and control

Theoretisch kader: Zelfdeterminatietheorie met 3 basisnoden

• basisnoden: autonomie, competentie, verbondenheid
• door niet tegemoet tekomen aan autonomie en competentie via helicopter
parenting, komt ook de ouder-kindrelatie in gevaar

38 studies (slechts 5 longitudinaal; 31 studies enkel zelf-rapportering door adolescent;
leeftijdscriterium vanaf 10 jaar)

Conclusies:

• Meerderheid studies vindt een positieve relatie tussen helicopter parenting &
angst/depressie (meer helicopter parenting gaat samen met meer angst en
depressie bij adolescent), in verschillende culturen en continenten
• MAAR: methodologische problemen: meeste studies cross-sectioneel dus geen
causale conclusies mogelijk bv. Depressieve/ angstige trekken => ouders
stellen sneller helicopter gedrag?

INTENSIVE PARENTING AMONG MOTHERS & FATHERS: PROFILES &
DIFFERENCES IN PARENTAL INVOLVEMENT (LAMPRIANIDOU ET AL., 2025)

• Onderzoek bij 1002 Belgische moeders en vaders met adolescente kinderen
• Ouders variëren in normen over het ouderschap (verschillende ‘profielen’):
 ervaren sociale druk om perfect te moeten zijn als ouder

,  intensive parenting: ‘goed ouderschap’ = onvoorwaardelijk investeren
van tijd, fysieke en emotionele energie, geld, emotionele steun en liefde
in het grootbrengen van kinderen
 gender essentialisme: de overtuiging dat het ouderschap van nature
beter past bij moeders dan bij vaders (traditionele rolpatroon van
moeders en vaders)
• Resultaten:
 Moeders (8.87%) én vader (24.68%) met de hoogste scores op intensive
parenting (vinden intensive parenting belangrijk), gender essentialisme
(geloven dat die taak bij moeder ligt) en waargenomen druk
rapporteerden meer controllerend opvoedingsgedrag en meer
overbeschermend opvoeden (= cluster traditioneel intensieve ouders)
dan alle andere profielen
- Hoewel in deze cluster vaders vinden dat moeders de beste
opvoeders zijn, ervaren deze vaders toch het meeste druk over het
vaderschap
- Deze cluster is overbetrokken
 Grootste cluster moeders = gemiddelde score voor ervaren druk,
gemiddeld intensief, gemiddeld gender essentialisme (46.17%)
 Grootste cluster vaders = gemiddelde scores op de drie variabelen
(65.14%)

OORZAKEN VAN OVERBESCHERMING

• Ouder is zich te weinig bewust van persoonlijkheid en ontwikkelingsbehoeften
kind (pedagogische vraag kind m.b.t. stimuleren en sturen)

• Onderzoek naar kwetsbare kinderen (chronische ziekte, beperking, na
gebeurtenis zoals ongeval, scheiding, ramp)
 schaal die ‘kwetsbaar kind syndroom’ meet:
- houdt rekening met feitelijke kwetsbaarheid (ernst, duur ziekte,
enz.) én perceptie van de ouders van die kwetsbaarheid
- 20% van de ouders die hoog scoren op deze schaal,
overbeschermt kind; vaker bij ouders van een eerste kind en
wanneer kind medische geschiedenis of traumatische gebeurtenis
meegemaakt heft
 overcompenseren van ouders, soms uit schuldgevoel (soms ook
verwennen)

• Kenmerken ouders die overbeschermen:
 preoccupaties over opvoeding, teveel vanuit zichzelf denken wat kind
nodig heft
 persoonlijkheid wordt gekenmerkt door angst, obsessie, behoefte aan
controle
 ervaren druk vanuit maatschappij of media

• Maatschappelijke veranderingen
 veranderde opvattingen over goed ouderschap bv. Weergave in de pers

,  perceptie dat maatschappij gevaarlijker, harder, individualistischer is
 maakbaarheid van het kind: idee dat ouder kind alle kansen moeten
geven zodat het zich goed kan ontwikkelen

VERBAND OVERBESCHERMING EN KINDERMISHANDELING?

Volgens de definitie van kindermishandeling zou overbescherming een vorm van
emotionele mishandeling kunnen zijn

 omdat het de ontwikkeling van kinderen schaadt

Volgens Baartman (zie ook concept pedagogisch besef) is voorzichtigheid
geboden, want

• kindermishandeling is een zwaarbeladen begrip met sterk negatieve bijklank
• de term kindermishandeling in de context van overbescherming diskwalificeert
ouders als zij zelf menen het beste met hun kinderen voor te hebben

 overbescherming is eerder ‘zorgwekkend handelen’ van ouders, welliswaar met
verschillende mogelijke gradaties

CONCLUSIE OVER OVERBESCHERMING

• meer onderzoek nodig naar prevalentie en gevolgen van overbescherming om
uitspraken te kunnen doen
• overbescherming past binnen ‘pedagogische onmacht’ van ouders
 Bijvoorbeeld: niet weten hoe om te gaan met pijn, verdriet, teleurstelling
van kinderen; angst om het niet goed te doen in de opvoeding; niet
weten waar grenzen te trekken of vrijheid te geven
• binnen opvoedingsondersteuning of hulpverlening:
 naast opvoedingshandelen ook cognities en emoties bevragen
 met ouders de consequenties van hun gedrag voor de ontwikkeling van
kinderen bespreken

VERWENNING


VERWENNING: DEFINITIE

• weinig wetenschappelijk onderzoek
• positieve betekenis indien het beantwoord aan volgende criteria:
 tijdelijk, occasioneel, inspelend op omstandigheden bv. Na een moeilijke
periode eens op restaurant gaan
 ouder heeft controle over het proces, voldoende structuur en
wederkerigheid in de relatie, uit vrije wil
 positief en functioneel voor ontwikkeling kind
- bevordert ouder-kind relatie
- “een baby in de eerste levensmaanden kan men niet
verwennen”=> kinderen moeten leren dat ze veilige relatie
kunnen aangaan doordat ouder ingaat op vragen kind

,  ook op latere leeftijd vorm van ‘bijtanken’

• schadelijke of toxische verwenning:
 continu patroon van krijgen zonder er iets tegenover te moeten stellen of
zonder tegenprestatie, gekenmerkt door relatiepatroon van
eenrichtingsverkeer en niet meer ontwikkelingsbevorderend

VORMEN VAN VERWENNING

MATERIËLE VERWENNING

= wanneer kind allerlei materiële dingen blijft krijgen zonder daar iets te moeten voor
doen; verlangens en eisen van kind worden ingewilligd, los van zijn gedrag (Kan ook
bv gaan over eten)

• niet ‘hoeveelheid’ maar context bepaalt wat verwenning is
• schadelijk indien gecombineerd met affectieve verwenning of deprivatie
 vb. ouder compenseert uit schuldgevoel een affectief tekort (cf.
contextuele theorie)
 vb. ouder compenseert (materieel) tekort eigen jeugd

 patroon waarbij niet het welzijn van het kind centraal staat, maar dat van de ouder

PEDAGOGISCHE VERWENNING

= geen of veel te weinig regels of grenzen stellen, een gebrek aan ouderlijke leiding.
Het niet opnemen van ouderlijke verantwoordelijkheid om het kind consequent
waarden en normen bij te brengen

• niet verwarren met de ‘permissieve opvoedingsstijl’
• vorm van verwaarlozing
• vanuit egocentrische behoeften van de ouders
• Pedagogische onmacht:
 niet kunnen of durven optreden
 uit gemakzucht geen grenzen of eisen stellen
 onmacht of conflictvermijding
 geen veerkracht hebben om consequent op te treden
 inconsistente reacties

AFFECTIEVE VERWENNING

Het kind wordt met affectie overladen, ongeacht zijn gedrag en dit gebeurt vanuit de
eigen affectieve behoeften van de ouder

• Vb. welbevinden en/of zelfwaardegevoel ouder is afhankelijk van de relatie met
het kind, omwille van onverwerkte tekorten uit het verleden
• Vb. symbiotische moeder-kindrelatie

Relationele patronen