NEUROPEDAGOGIEK
Prof Elien Bellon & Bert de Smet
DOOR: PAULIEN APPERMONT
,INHOUDSTAFEL
INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE ......................................................................................................... 1
COLLEGE 1: WAAROM NEUROPEDAGOGIEK .................................................................... 6
NUTTIGE INFO................................................................................................................... 6
STELLINGEN ..................................................................................................................... 6
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK? ............................................................................................ 6
NEUROLOGISCHE VERKLARINGEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ZIJN NIET NIEUW ............................7
ONTSTAAN VAN EEN NIEUW WETENSCHAPSDOMEIN ............................................................................7
PUBLIEKE EN MAATSCHAPPELIJKE INTERESSE IN HET ‘BREIN’..................................................................7
MISBRUIK EN OVERINTERPRETATIE...................................................................................................8
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK .............................................................................. 8
OPTIMISME ................................................................................................................................9
SCEPTISME ................................................................................................................................9
GEMATIGDE POSITIE.....................................................................................................................9
MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN ............................................................................................ 10
MOGELIJKHEDEN ...................................................................................................................... 10
GRENZEN ................................................................................................................................ 11
COLLEGE 2: METHODEN VAN ONDERZOEK IN DE (COGNITIEVE) NEUROWETENSCHAPPEN
.................................................................................................................................. 11
A BRIEF HISTORY OF NEUROSCIENCE ............................................................................................. 11
ONDERZOEK NAAR DE (OORZAKELIJKE) RELATIE HERSENEN-GEDRAG.............................................. 11
LETSELSTUDIES ........................................................................................................................ 11
HERSENSTIMULATIE ................................................................................................................... 13
METEN VAN ELEKTRISCHE HERSENACTIVITEIT .......................................................................... 14
EEG ....................................................................................................................................... 14
MEG...................................................................................................................................... 16
SINGLE-CELL RECORDING ........................................................................................................... 16
STATISCHE BEELDVORMING VAN DE HERSENEN........................................................................ 17
CT ......................................................................................................................................... 17
MRI-DTI ................................................................................................................................. 17
DYNAMISCHE BEELDVORMING VAN DE HERSENEN .................................................................... 19
FMRI ..................................................................................................................................... 19
PET ....................................................................................................................................... 20
FNIRS .................................................................................................................................... 21
OVERIGE METHODEN ........................................................................................................ 21
,COLLEGE 3: BASISINZICHTEN UIT DE COGNITIEVE NEUROWETENSCHAPPEN ................. 22
INLEIDING ..................................................................................................................... 22
ANATOMISCHE POSITIES EN SNEDEN ............................................................................................. 22
DE HERSENEN ................................................................................................................ 22
SUBCORTEX ............................................................................................................................. 23
CEREBRALE CORTEX .................................................................................................................. 24
WITTE STOFBANEN = FASCICULI ................................................................................................... 27
ONTWIKKELING VAN DE HERSENEN....................................................................................... 27
HOE ONTWIKKELING BESTUDEREN? .............................................................................................. 27
ONTWIKKELINGSNEUROBIOLOGIE ................................................................................................. 27
ONTWIKKELING IN GEDRAG ~ HERSENEN ........................................................................................ 31
ONTWIKKELING VAN HERSENFUNCTIES .......................................................................................... 31
LES 4: HET LEZENDE BREIN........................................................................................... 32
LEZEN .......................................................................................................................... 32
WAT IS LEZEN (& SPELLEN) .......................................................................................................... 32
HOE LEREN KINDEREN LEZEN? ............................................................................................ 33
NETWERK VOOR LEZEN IN DE HERSENEN ........................................................................................ 33
ONTWIKKELING VAN HET LEESNETWERK ......................................................................................... 34
OMGEVINGSINVLOEDEN ............................................................................................................. 35
INDIVIDUELE VERSCHILLEN.......................................................................................................... 35
DYSLEXIE ...................................................................................................................... 35
NEUROBIOLOGISCHE OORZAAK .................................................................................................... 35
CAUSALE MODELLEN ................................................................................................................. 36
CAUSALE MODELLEN: HERSENONDERZOEK ..................................................................................... 37
IMPLICATIES VOOR Π : EFFECT VAN INTERVENTIES ............................................................................. 38
IMPLICATIES VOOR Π: PREDICTIE EN DETECTIE .................................................................................. 39
LES 5: REKENENDE BREIN ............................................................................................ 40
INLEIDING ..................................................................................................................... 40
DYSCALCULIE .......................................................................................................................... 40
INLEIDING ............................................................................................................................... 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN (NUMBER SENSE) ............................................................. 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN ............................................................................................ 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN ............................................................................................ 43
HERSENONDERZOEK BIJ KINDEREN ............................................................................................... 43
HERSENONDERZOEK BIJ DYSCALCULIE ........................................................................................... 44
ELEMENTAIR REKENEN ...................................................................................................... 44
ONTWIKKELING VAN REKENEN ..................................................................................................... 44
HERSENONDERZOEK ................................................................................................................. 45
HERSENONDERZOEK BIJ KINDEREN ............................................................................................... 46
,DYSCALCULIE .......................................................................................................................... 47
ENKELE KANTTEKENINGEN ................................................................................................. 47
LES 6: HET LERENDE BREIN .......................................................................................... 48
INLEIDING ..................................................................................................................... 48
PREFRONTALE CORTEX ...................................................................................................... 48
PATIËNTEN MET LATERALE FRONTALE TRAUMA’S ............................................................................... 49
HERSENONTWIKKELING .............................................................................................................. 49
EXECUTIEVE FUNCTIES ...................................................................................................... 50
WERKGEHEUGEN ...................................................................................................................... 50
INHIBITIE ................................................................................................................................. 53
FLEXIBILITEIT ............................................................................................................................ 54
COMPLEXE EF .......................................................................................................................... 55
PROBLEMEN MET EXECUTIEVE FUNCTIES ................................................................................ 56
ADHD ................................................................................................................................... 56
INTERVENTIES GERICHT OP EXECUTIEVE FUNCTIES .................................................................... 57
COLLEGE 7: HET EMOTIONELE BREIN ............................................................................ 59
ADOLESCENTIE ............................................................................................................... 59
PRIMAIRE VS SECUNDAIRE EMOTIES ...................................................................................... 59
PRIMAIRE EMOTIES ..................................................................................................................... 60
HERKENNEN VAN EMOTIES OP GEZICHTEN .............................................................................. 60
COMPLEXE BESLISSINGEN .................................................................................................. 62
COMPLEXE EMOTIES: BESLISSINGEN NEMEN ................................................................................... 62
COMPLEXE EMOTIES: RISICOVOLLE KEUZEPROCESSEN ...................................................................... 63
RISICOGEDRAG (IN DE ADOLESCENTIE) .................................................................................. 64
PROBLEMEN IN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING/-REGULATIE ....................................................... 66
COLLEGE 8: HET SOCIALE BREIN .................................................................................. 67
SOCIALE INFORMATIEVERWERKINGSPROCESSEN ..................................................................... 67
VERWERKING VAN GEZICHTEN (BLIK, BLIKRICHTING,…) ..................................................................... 67
VERWERKING VAN DE BLIK(RICHTING) ............................................................................................ 68
GEDEELDE AANDACHT ............................................................................................................... 69
INSCHATTEN VAN MENSELIJKE BEWEGING ....................................................................................... 70
SOCIALE INTERACTIES....................................................................................................... 70
PERSPECTIEFNAME .................................................................................................................... 70
THEORY OF MIND -MENTALIZING ................................................................................................... 71
PERSPECTIEFNAME .................................................................................................................... 71
THEORY OF MIND- MENTALIZING ................................................................................................... 71
MORELE ONTWIKKELING ............................................................................................................. 72
SOCIALE KEUZES .................................................................................................................. 72
,VRIENDSCHAPPEN .................................................................................................................... 73
SOCIALE AFWIJZING EN ACCEPTATIE .............................................................................................. 73
SOCIALE MEDIA ............................................................................................................... 74
EFFECTEN VAN SOCIALE MEDIA ..................................................................................................... 74
COLLEGE 9: PLASTICITEIT EN DE ROL VAN OMGEVINGSFACTOREN ................................. 76
NEUROPLASTICITEIT ......................................................................................................... 76
GEVOELIGE PERIODES ....................................................................................................... 77
KRITISCHE PERIODE ................................................................................................................... 77
GEVOELIGE PERIODE ................................................................................................................. 77
INVLOED VAN OMGEVING EN GEVOELIGE PERIODES .......................................................................... 77
IMPLICATIES VOOR PEDAGOGIEK ................................................................................................... 78
OPGROEIEN IN EEN “ANDERE” OMGEVING.............................................................................. 79
AFWEZIGHEID VAN DE ‘VERWACHTE’ OMGEVING: EFFECT VAN DEPRIVATIE.............................................. 79
ABNORMALE (INTERNE) OMGEVINGSFACTOREN ............................................................................... 82
DE INVLOED VAN OMGEVINGSFACTOREN (EXPERIENCE-DEPENDENT PLASTICITY) ....................... 83
FORMEEL ONDERWIJS ................................................................................................................ 83
COLLEGE 10: MOGELIJKHEDEN & GRENZEN VAN NEUROPEDAGOGIEK ........................... 87
NEUROPEDAGOGIEK ........................................................................................................ 87
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK .................................................................................... 87
MOGELIJKHEDEN ............................................................................................................. 88
NIEUWE SET VAN METHODEN VAN PEDAGOGISCH ONDERZOEK ............................................................ 88
CAUSALE MODELLEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ................................................................ 89
NEURO-PREDICTIE – BIOMARKERS ................................................................................................ 89
INZICHT IN HOE MENSEN LEREN/ONTWIKKELEN OP BIOLOGISCH NIVEAU ................................................ 90
INSPIRATIEBRON VOOR (PSYCHO)PEDAGOGISCH ONDERZOEK & INTERVENTIES ....................................... 91
BIOLOGISCHE INTERVENTIES ....................................................................................................... 91
INVLOED VAN OMGEVINGSFACTOREN → HERSENEN ......................................................................... 92
GRENZEN ...................................................................................................................... 92
AANTREKKINGSKRACHT VAN HET BREIN ................................................................................. 93
THE APPEAL OF THE BRAIN IN THE POPULAR PRESS ............................................................................ 93
NEURO-TERMEN LIJKEN (ONTERECHT) OVERTUIGEND ........................................................................ 93
EFFECT VAN HERSENPLAATJES (MCCABE & CASTEL, 2008) ................................................................ 94
WAAROM HEBBEN NEUROWETENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN EN BEELDEN ZO’N STERKE IMPACT? ........... 94
COLLEGE 11: NEUROMYTHES ....................................................................................... 95
WAT ZIJN NEUROMYTHES? ................................................................................................. 95
EEN ONDERZOEK IN VLAANDEREN ........................................................................................ 96
ENKELE VOORBEELDEN ..................................................................................................... 97
LEERSTIJLEN: HERSEN-GEBASEERD ONDERWIJS ............................................................................... 98
,EDU-KINESIOLOGIE.................................................................................................................. 100
VERRIJKTE OMGEVINGEN........................................................................................................... 101
MEERVOUDIGE INTELLIGENTIE.................................................................................................... 101
BIOLOGISCHE INTERVENTIES: HERSEN”ZORG” .............................................................................. 102
WAAROM BLIJVEN ZE BESTAAN?......................................................................................... 103
HOE HERKEN JE ZE? ....................................................................................................... 103
HOOFDSTUK 12: NEURO-ETHIEK ........................................................................... 103
ETHIEK IN NEUROPEDAGOGISCH ONDERZOEK ................................................... 103
ETHISCH GEBRUIK VAN NEUROWETENSCHAPPELIJKE INZICHTEN .................... 104
ETHISCHE KWESTIES ............................................................................................. 105
,INLEIDING
COLLEGE 1: WAAROM NEUROPEDAGOGIEK
NUTTIGE INFO
BEGRIPPENLIJST: CHECKEN OF ALLES IN DE SAMENVATTING STAAT
Reader in Acco
Begrippenlijst in studiewijzer kennen! => examenvragen over
Examen: 4 meerkeuzevragen, 4 open vragen
STELLINGEN
Waarom neuropedagogiek: Om de geldigheid van breinargumenten te kunnen beoordelen
“We gebruiken maar 10% van de hersenen”
• Niet waar: we gebruiken 100%
• Nooit: maar 1 deeltje aan het gebruiken, altijd meerdere delen tegelijk
“Het regelmatig inoefenen van bepaalde cognitieve vaardigheden verandert de structuur van de
hersenen”
• Waar: hersenen zijn heel dynamisch
• Structuur verandert continu o.b.v. ervaringen die we hebben
“Verschillen in de dominante hersenhelft kunnen prestaties in leren verklaren”
• Niet waar: geen invloed op prestaties!
• Hardnekkige neuromythe
“Leerproblemen die het gevolg zijn van een verstoorde hersenontwikkeling kunnen niet
geremedieerd worden in onderwijs”
• Niet waar: je kan dit veranderen o.b.v. ervaringen
“Hersenen zijn volledig ontwikkeld zodra leerlingen naar de middelbare school gaan”
• Niet waar: rond 25 jaar zouden de hersenen volledig ontwikkeld zijn
=>Dit soort stellingen kunnen uitleggen op examen
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK?
4 argumenten:
1. Neurologische verklaringen zijn niet nieuw
, 2. Ontstaan van nieuw wetenschapsdomein
3. Publieke & maatschappelijke interesse in het brein
4. Misbruik & overinterpretatie
NEUROLOGISCHE VERKLARINGEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ZIJN NIET
NIEUW
• Minimal brain disfunction
▪ Voorloper van wat we nu adhd noemen
▪ Idee dat het komt door hersenen
• Congenital word blindness
▪ Voorloper Dyslexie
▪ Oorzaak gezocht in de hersenen
▪ In 1800 al!!
• Dyscalculia
▪ Verwijzin naar disfunctie in brein
Veel van wat we wisten gebaseerd op patiëntenonderzoek
Later: Grote doorbraak: niet-invasieve methoden
• Niet meer afhankelijk van patiënten om mensen te onderzoeken
• Niet meer hoeven wachten tot patiënt doodging om te onderzoeken
• Geen radio-actieve stoffen meer
• Veel verschillende groepen kunnen onderzoeken
MRI: speelt hier grote rol in (Magnetic resonance imaging)
• Rechtstreeks onderzoeken welke gebieden belangrijk zijn voor bepaalde functies
=>Een kennisexplosie o.b.v. Cognitieve neurowetenschappen
• Biologische basis van mentale functies
ONTSTAAN VAN EEN NIEUW WETENSCHAPSDOMEIN
Brug tussen cognitieve neurowetenschappen en pedagogiek
• Verband door gezamenlijke focus op leren
Ontstaan neuropedagogiek
Synoniemen: educational neuroscience- Mind Brain Education- Neuroeducation
PUBLIEKE EN MAATSCHAPPELIJKE INTERESSE IN HET ‘BREIN’
in de media:
• tips en tricks voor breinactiviteit
• Hersenonderzoek vaak sneller gepubliceerd in media als klassiek onderzoek
,Boeken, websites
• Zowel betrouwbare als onbetrouwbare bronnen
inrichting maatschappelijke beleidsdomeinen
• Bv. Neuromiddelen inzetten om te kijken of iemand de waarheid vertelt
▪ Kijken in hersenen: iets atypisch->niet verantwoordelijk voor daden?
• Pedagogisch debat:
▪ organisatie van het secundair onderwijs
- Hersenargumenten gebruiken voor het uitstellen van maken studiekeuzes
- Moeten we de school later laten starten?
- Bepaald breinonderzoek: zou zorgen voor meer slaap & betere prestaties
▪ De zelfsturende leerling: studentgestuurd onderwijs
▪ Exploratie in Vlaanderen
- Veel lkr, clb: interesse in hoe de hersenen werken
- Inzichten in het brein hebben voor veel lkr., clb implicaties voor
onderwijspraktijk
- We zien die interesse het sterkst bij clb
MISBRUIK EN OVERINTERPRETATIE
Ook risico’s aan die maatschappelijke interesse verbonden
• Nintendo spel voor braintraining
• Leerpillen
=>overinterpreteren en misbruik van breinkennis
Neuromythes!
= Een hardnekkige maar foutieve opvatting over hoe het brein werkt
Cocnluderend:
=>Belang opleiding en vorming!!
Royal Society Report
• Belang van dialoog neurowetenschappers & pedagogen
• Dialoog is moeilijk:
▪ we spreken een andere taal, hebben een andere achtergrond
▪ Geesteswetenschap vs natuurwetenschap
▪ Andere methoden
▪ Verschillende contexten
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK
Kunnen de neurowetenschappen iets voor de pedagogiek betekenen?
, 2 posities: optimisme & sceptisme
OPTIMISME
Neurowetenschappen (NW) : de gouden graal
• Eindelijk gaan we objectieve kennis hebben die ons kan zeggen hoe we moeten
opvoeden, onderwijzen,…!
• NW→Pedagogische praktijk
• Evidence-based werken
▪ Neuro= harde evidentie
• Biologische interventies
▪ Opvoeden en onderwijs als kwestie van de juiste pillen geven, juiste
hersenstimulatie,…
Bedenking: Kunnen we dit? En is dit wenselijk?
SCEPTISME
Een brug te ver
• Directe toepasing van NW-resultaten is niet mogelijk!
▪ NW houdt geen rekening met complexiteit opvoeding & vorming
▪ ‘Wat is’ (descriptieve wetenschap, NW) <-> ‘wat moet zijn’ (normatieve
wetenschap – wenselijkheid van de dingen, Pedagogiek)
▪ Ecologische validiteit van verzamelde gegevens
- Omstandigheden NW helemaal anders dan ontwikkelingen in een gezin,
klas
Toepassing enkel via tussenstap (cognitieve) psychologie
• Gevaar voor misvattingen
▪ Bv. Links en rechtsdenken
▪ Als we gewoon van NW weg blijven besparen we onszelf miserie
GEMATIGDE POSITIE
(deze nemen we aan in de les)
• NW gaan de pedagogiek niet overnemen
• Raakvlakken mogelijk
▪ Domeinen van overlap identificeren om iets zinvol
mee te doen
• Integratie van 3 gelijkwaardige disciplines
▪ Pedagogiek: focus op micro-processen
Prof Elien Bellon & Bert de Smet
DOOR: PAULIEN APPERMONT
,INHOUDSTAFEL
INHOUDSOPGAVE
INHOUDSOPGAVE ......................................................................................................... 1
COLLEGE 1: WAAROM NEUROPEDAGOGIEK .................................................................... 6
NUTTIGE INFO................................................................................................................... 6
STELLINGEN ..................................................................................................................... 6
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK? ............................................................................................ 6
NEUROLOGISCHE VERKLARINGEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ZIJN NIET NIEUW ............................7
ONTSTAAN VAN EEN NIEUW WETENSCHAPSDOMEIN ............................................................................7
PUBLIEKE EN MAATSCHAPPELIJKE INTERESSE IN HET ‘BREIN’..................................................................7
MISBRUIK EN OVERINTERPRETATIE...................................................................................................8
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK .............................................................................. 8
OPTIMISME ................................................................................................................................9
SCEPTISME ................................................................................................................................9
GEMATIGDE POSITIE.....................................................................................................................9
MOGELIJKHEDEN EN GRENZEN ............................................................................................ 10
MOGELIJKHEDEN ...................................................................................................................... 10
GRENZEN ................................................................................................................................ 11
COLLEGE 2: METHODEN VAN ONDERZOEK IN DE (COGNITIEVE) NEUROWETENSCHAPPEN
.................................................................................................................................. 11
A BRIEF HISTORY OF NEUROSCIENCE ............................................................................................. 11
ONDERZOEK NAAR DE (OORZAKELIJKE) RELATIE HERSENEN-GEDRAG.............................................. 11
LETSELSTUDIES ........................................................................................................................ 11
HERSENSTIMULATIE ................................................................................................................... 13
METEN VAN ELEKTRISCHE HERSENACTIVITEIT .......................................................................... 14
EEG ....................................................................................................................................... 14
MEG...................................................................................................................................... 16
SINGLE-CELL RECORDING ........................................................................................................... 16
STATISCHE BEELDVORMING VAN DE HERSENEN........................................................................ 17
CT ......................................................................................................................................... 17
MRI-DTI ................................................................................................................................. 17
DYNAMISCHE BEELDVORMING VAN DE HERSENEN .................................................................... 19
FMRI ..................................................................................................................................... 19
PET ....................................................................................................................................... 20
FNIRS .................................................................................................................................... 21
OVERIGE METHODEN ........................................................................................................ 21
,COLLEGE 3: BASISINZICHTEN UIT DE COGNITIEVE NEUROWETENSCHAPPEN ................. 22
INLEIDING ..................................................................................................................... 22
ANATOMISCHE POSITIES EN SNEDEN ............................................................................................. 22
DE HERSENEN ................................................................................................................ 22
SUBCORTEX ............................................................................................................................. 23
CEREBRALE CORTEX .................................................................................................................. 24
WITTE STOFBANEN = FASCICULI ................................................................................................... 27
ONTWIKKELING VAN DE HERSENEN....................................................................................... 27
HOE ONTWIKKELING BESTUDEREN? .............................................................................................. 27
ONTWIKKELINGSNEUROBIOLOGIE ................................................................................................. 27
ONTWIKKELING IN GEDRAG ~ HERSENEN ........................................................................................ 31
ONTWIKKELING VAN HERSENFUNCTIES .......................................................................................... 31
LES 4: HET LEZENDE BREIN........................................................................................... 32
LEZEN .......................................................................................................................... 32
WAT IS LEZEN (& SPELLEN) .......................................................................................................... 32
HOE LEREN KINDEREN LEZEN? ............................................................................................ 33
NETWERK VOOR LEZEN IN DE HERSENEN ........................................................................................ 33
ONTWIKKELING VAN HET LEESNETWERK ......................................................................................... 34
OMGEVINGSINVLOEDEN ............................................................................................................. 35
INDIVIDUELE VERSCHILLEN.......................................................................................................... 35
DYSLEXIE ...................................................................................................................... 35
NEUROBIOLOGISCHE OORZAAK .................................................................................................... 35
CAUSALE MODELLEN ................................................................................................................. 36
CAUSALE MODELLEN: HERSENONDERZOEK ..................................................................................... 37
IMPLICATIES VOOR Π : EFFECT VAN INTERVENTIES ............................................................................. 38
IMPLICATIES VOOR Π: PREDICTIE EN DETECTIE .................................................................................. 39
LES 5: REKENENDE BREIN ............................................................................................ 40
INLEIDING ..................................................................................................................... 40
DYSCALCULIE .......................................................................................................................... 40
INLEIDING ............................................................................................................................... 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN (NUMBER SENSE) ............................................................. 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN ............................................................................................ 41
REPRESENTATIE VAN HOEVEELHEDEN ............................................................................................ 43
HERSENONDERZOEK BIJ KINDEREN ............................................................................................... 43
HERSENONDERZOEK BIJ DYSCALCULIE ........................................................................................... 44
ELEMENTAIR REKENEN ...................................................................................................... 44
ONTWIKKELING VAN REKENEN ..................................................................................................... 44
HERSENONDERZOEK ................................................................................................................. 45
HERSENONDERZOEK BIJ KINDEREN ............................................................................................... 46
,DYSCALCULIE .......................................................................................................................... 47
ENKELE KANTTEKENINGEN ................................................................................................. 47
LES 6: HET LERENDE BREIN .......................................................................................... 48
INLEIDING ..................................................................................................................... 48
PREFRONTALE CORTEX ...................................................................................................... 48
PATIËNTEN MET LATERALE FRONTALE TRAUMA’S ............................................................................... 49
HERSENONTWIKKELING .............................................................................................................. 49
EXECUTIEVE FUNCTIES ...................................................................................................... 50
WERKGEHEUGEN ...................................................................................................................... 50
INHIBITIE ................................................................................................................................. 53
FLEXIBILITEIT ............................................................................................................................ 54
COMPLEXE EF .......................................................................................................................... 55
PROBLEMEN MET EXECUTIEVE FUNCTIES ................................................................................ 56
ADHD ................................................................................................................................... 56
INTERVENTIES GERICHT OP EXECUTIEVE FUNCTIES .................................................................... 57
COLLEGE 7: HET EMOTIONELE BREIN ............................................................................ 59
ADOLESCENTIE ............................................................................................................... 59
PRIMAIRE VS SECUNDAIRE EMOTIES ...................................................................................... 59
PRIMAIRE EMOTIES ..................................................................................................................... 60
HERKENNEN VAN EMOTIES OP GEZICHTEN .............................................................................. 60
COMPLEXE BESLISSINGEN .................................................................................................. 62
COMPLEXE EMOTIES: BESLISSINGEN NEMEN ................................................................................... 62
COMPLEXE EMOTIES: RISICOVOLLE KEUZEPROCESSEN ...................................................................... 63
RISICOGEDRAG (IN DE ADOLESCENTIE) .................................................................................. 64
PROBLEMEN IN DE EMOTIONELE ONTWIKKELING/-REGULATIE ....................................................... 66
COLLEGE 8: HET SOCIALE BREIN .................................................................................. 67
SOCIALE INFORMATIEVERWERKINGSPROCESSEN ..................................................................... 67
VERWERKING VAN GEZICHTEN (BLIK, BLIKRICHTING,…) ..................................................................... 67
VERWERKING VAN DE BLIK(RICHTING) ............................................................................................ 68
GEDEELDE AANDACHT ............................................................................................................... 69
INSCHATTEN VAN MENSELIJKE BEWEGING ....................................................................................... 70
SOCIALE INTERACTIES....................................................................................................... 70
PERSPECTIEFNAME .................................................................................................................... 70
THEORY OF MIND -MENTALIZING ................................................................................................... 71
PERSPECTIEFNAME .................................................................................................................... 71
THEORY OF MIND- MENTALIZING ................................................................................................... 71
MORELE ONTWIKKELING ............................................................................................................. 72
SOCIALE KEUZES .................................................................................................................. 72
,VRIENDSCHAPPEN .................................................................................................................... 73
SOCIALE AFWIJZING EN ACCEPTATIE .............................................................................................. 73
SOCIALE MEDIA ............................................................................................................... 74
EFFECTEN VAN SOCIALE MEDIA ..................................................................................................... 74
COLLEGE 9: PLASTICITEIT EN DE ROL VAN OMGEVINGSFACTOREN ................................. 76
NEUROPLASTICITEIT ......................................................................................................... 76
GEVOELIGE PERIODES ....................................................................................................... 77
KRITISCHE PERIODE ................................................................................................................... 77
GEVOELIGE PERIODE ................................................................................................................. 77
INVLOED VAN OMGEVING EN GEVOELIGE PERIODES .......................................................................... 77
IMPLICATIES VOOR PEDAGOGIEK ................................................................................................... 78
OPGROEIEN IN EEN “ANDERE” OMGEVING.............................................................................. 79
AFWEZIGHEID VAN DE ‘VERWACHTE’ OMGEVING: EFFECT VAN DEPRIVATIE.............................................. 79
ABNORMALE (INTERNE) OMGEVINGSFACTOREN ............................................................................... 82
DE INVLOED VAN OMGEVINGSFACTOREN (EXPERIENCE-DEPENDENT PLASTICITY) ....................... 83
FORMEEL ONDERWIJS ................................................................................................................ 83
COLLEGE 10: MOGELIJKHEDEN & GRENZEN VAN NEUROPEDAGOGIEK ........................... 87
NEUROPEDAGOGIEK ........................................................................................................ 87
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK .................................................................................... 87
MOGELIJKHEDEN ............................................................................................................. 88
NIEUWE SET VAN METHODEN VAN PEDAGOGISCH ONDERZOEK ............................................................ 88
CAUSALE MODELLEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ................................................................ 89
NEURO-PREDICTIE – BIOMARKERS ................................................................................................ 89
INZICHT IN HOE MENSEN LEREN/ONTWIKKELEN OP BIOLOGISCH NIVEAU ................................................ 90
INSPIRATIEBRON VOOR (PSYCHO)PEDAGOGISCH ONDERZOEK & INTERVENTIES ....................................... 91
BIOLOGISCHE INTERVENTIES ....................................................................................................... 91
INVLOED VAN OMGEVINGSFACTOREN → HERSENEN ......................................................................... 92
GRENZEN ...................................................................................................................... 92
AANTREKKINGSKRACHT VAN HET BREIN ................................................................................. 93
THE APPEAL OF THE BRAIN IN THE POPULAR PRESS ............................................................................ 93
NEURO-TERMEN LIJKEN (ONTERECHT) OVERTUIGEND ........................................................................ 93
EFFECT VAN HERSENPLAATJES (MCCABE & CASTEL, 2008) ................................................................ 94
WAAROM HEBBEN NEUROWETENSCHAPPELIJKE VERKLARINGEN EN BEELDEN ZO’N STERKE IMPACT? ........... 94
COLLEGE 11: NEUROMYTHES ....................................................................................... 95
WAT ZIJN NEUROMYTHES? ................................................................................................. 95
EEN ONDERZOEK IN VLAANDEREN ........................................................................................ 96
ENKELE VOORBEELDEN ..................................................................................................... 97
LEERSTIJLEN: HERSEN-GEBASEERD ONDERWIJS ............................................................................... 98
,EDU-KINESIOLOGIE.................................................................................................................. 100
VERRIJKTE OMGEVINGEN........................................................................................................... 101
MEERVOUDIGE INTELLIGENTIE.................................................................................................... 101
BIOLOGISCHE INTERVENTIES: HERSEN”ZORG” .............................................................................. 102
WAAROM BLIJVEN ZE BESTAAN?......................................................................................... 103
HOE HERKEN JE ZE? ....................................................................................................... 103
HOOFDSTUK 12: NEURO-ETHIEK ........................................................................... 103
ETHIEK IN NEUROPEDAGOGISCH ONDERZOEK ................................................... 103
ETHISCH GEBRUIK VAN NEUROWETENSCHAPPELIJKE INZICHTEN .................... 104
ETHISCHE KWESTIES ............................................................................................. 105
,INLEIDING
COLLEGE 1: WAAROM NEUROPEDAGOGIEK
NUTTIGE INFO
BEGRIPPENLIJST: CHECKEN OF ALLES IN DE SAMENVATTING STAAT
Reader in Acco
Begrippenlijst in studiewijzer kennen! => examenvragen over
Examen: 4 meerkeuzevragen, 4 open vragen
STELLINGEN
Waarom neuropedagogiek: Om de geldigheid van breinargumenten te kunnen beoordelen
“We gebruiken maar 10% van de hersenen”
• Niet waar: we gebruiken 100%
• Nooit: maar 1 deeltje aan het gebruiken, altijd meerdere delen tegelijk
“Het regelmatig inoefenen van bepaalde cognitieve vaardigheden verandert de structuur van de
hersenen”
• Waar: hersenen zijn heel dynamisch
• Structuur verandert continu o.b.v. ervaringen die we hebben
“Verschillen in de dominante hersenhelft kunnen prestaties in leren verklaren”
• Niet waar: geen invloed op prestaties!
• Hardnekkige neuromythe
“Leerproblemen die het gevolg zijn van een verstoorde hersenontwikkeling kunnen niet
geremedieerd worden in onderwijs”
• Niet waar: je kan dit veranderen o.b.v. ervaringen
“Hersenen zijn volledig ontwikkeld zodra leerlingen naar de middelbare school gaan”
• Niet waar: rond 25 jaar zouden de hersenen volledig ontwikkeld zijn
=>Dit soort stellingen kunnen uitleggen op examen
WAAROM NEUROPEDAGOGIEK?
4 argumenten:
1. Neurologische verklaringen zijn niet nieuw
, 2. Ontstaan van nieuw wetenschapsdomein
3. Publieke & maatschappelijke interesse in het brein
4. Misbruik & overinterpretatie
NEUROLOGISCHE VERKLARINGEN VOOR ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN ZIJN NIET
NIEUW
• Minimal brain disfunction
▪ Voorloper van wat we nu adhd noemen
▪ Idee dat het komt door hersenen
• Congenital word blindness
▪ Voorloper Dyslexie
▪ Oorzaak gezocht in de hersenen
▪ In 1800 al!!
• Dyscalculia
▪ Verwijzin naar disfunctie in brein
Veel van wat we wisten gebaseerd op patiëntenonderzoek
Later: Grote doorbraak: niet-invasieve methoden
• Niet meer afhankelijk van patiënten om mensen te onderzoeken
• Niet meer hoeven wachten tot patiënt doodging om te onderzoeken
• Geen radio-actieve stoffen meer
• Veel verschillende groepen kunnen onderzoeken
MRI: speelt hier grote rol in (Magnetic resonance imaging)
• Rechtstreeks onderzoeken welke gebieden belangrijk zijn voor bepaalde functies
=>Een kennisexplosie o.b.v. Cognitieve neurowetenschappen
• Biologische basis van mentale functies
ONTSTAAN VAN EEN NIEUW WETENSCHAPSDOMEIN
Brug tussen cognitieve neurowetenschappen en pedagogiek
• Verband door gezamenlijke focus op leren
Ontstaan neuropedagogiek
Synoniemen: educational neuroscience- Mind Brain Education- Neuroeducation
PUBLIEKE EN MAATSCHAPPELIJKE INTERESSE IN HET ‘BREIN’
in de media:
• tips en tricks voor breinactiviteit
• Hersenonderzoek vaak sneller gepubliceerd in media als klassiek onderzoek
,Boeken, websites
• Zowel betrouwbare als onbetrouwbare bronnen
inrichting maatschappelijke beleidsdomeinen
• Bv. Neuromiddelen inzetten om te kijken of iemand de waarheid vertelt
▪ Kijken in hersenen: iets atypisch->niet verantwoordelijk voor daden?
• Pedagogisch debat:
▪ organisatie van het secundair onderwijs
- Hersenargumenten gebruiken voor het uitstellen van maken studiekeuzes
- Moeten we de school later laten starten?
- Bepaald breinonderzoek: zou zorgen voor meer slaap & betere prestaties
▪ De zelfsturende leerling: studentgestuurd onderwijs
▪ Exploratie in Vlaanderen
- Veel lkr, clb: interesse in hoe de hersenen werken
- Inzichten in het brein hebben voor veel lkr., clb implicaties voor
onderwijspraktijk
- We zien die interesse het sterkst bij clb
MISBRUIK EN OVERINTERPRETATIE
Ook risico’s aan die maatschappelijke interesse verbonden
• Nintendo spel voor braintraining
• Leerpillen
=>overinterpreteren en misbruik van breinkennis
Neuromythes!
= Een hardnekkige maar foutieve opvatting over hoe het brein werkt
Cocnluderend:
=>Belang opleiding en vorming!!
Royal Society Report
• Belang van dialoog neurowetenschappers & pedagogen
• Dialoog is moeilijk:
▪ we spreken een andere taal, hebben een andere achtergrond
▪ Geesteswetenschap vs natuurwetenschap
▪ Andere methoden
▪ Verschillende contexten
NEUROWETENSCHAPPEN <-> PEDAGOGIEK
Kunnen de neurowetenschappen iets voor de pedagogiek betekenen?
, 2 posities: optimisme & sceptisme
OPTIMISME
Neurowetenschappen (NW) : de gouden graal
• Eindelijk gaan we objectieve kennis hebben die ons kan zeggen hoe we moeten
opvoeden, onderwijzen,…!
• NW→Pedagogische praktijk
• Evidence-based werken
▪ Neuro= harde evidentie
• Biologische interventies
▪ Opvoeden en onderwijs als kwestie van de juiste pillen geven, juiste
hersenstimulatie,…
Bedenking: Kunnen we dit? En is dit wenselijk?
SCEPTISME
Een brug te ver
• Directe toepasing van NW-resultaten is niet mogelijk!
▪ NW houdt geen rekening met complexiteit opvoeding & vorming
▪ ‘Wat is’ (descriptieve wetenschap, NW) <-> ‘wat moet zijn’ (normatieve
wetenschap – wenselijkheid van de dingen, Pedagogiek)
▪ Ecologische validiteit van verzamelde gegevens
- Omstandigheden NW helemaal anders dan ontwikkelingen in een gezin,
klas
Toepassing enkel via tussenstap (cognitieve) psychologie
• Gevaar voor misvattingen
▪ Bv. Links en rechtsdenken
▪ Als we gewoon van NW weg blijven besparen we onszelf miserie
GEMATIGDE POSITIE
(deze nemen we aan in de les)
• NW gaan de pedagogiek niet overnemen
• Raakvlakken mogelijk
▪ Domeinen van overlap identificeren om iets zinvol
mee te doen
• Integratie van 3 gelijkwaardige disciplines
▪ Pedagogiek: focus op micro-processen
