HOOFDSTUK 1
Thomas Jefferson Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring (1776)
La Fayette Franse Verklaring voor de Rechten van de Mens en de Burger
Functies van de grondwet 1) Democratische organisatie van de overheidsmacht
2) Beperken van de overheidsmacht
Functie 1: democratische = organiseren van de democratische machtsuitoefening van de overheid over
organisatie van de overheidsmacht haar onderdanen
Positieve functie: grondwet brengt overheid tot stand
- Regering creëren
- Bevoegdheden van overheidsorganen vastleggen
NIET elke staat met een grondwet is een democratische staat (Bv. Iran)
Grondwet = primaire rechtsbron van rechtssysteem: bevat regels over
totstandkoming en geldigheid van overige rechtsnormen
Moderne grondwetsconcept vertrekt vanuit het idee dat de organisatie van
de staat moet steunen op democratische principes (= instemming van de
geregeerden)
Functie 2: beperken van de = machtsmisbruik door de overheid en haar organen tegengaan en zo de
overheidsmacht vrijheid van de burgers beschermen
Negatief karakter
Geïnspireerd door Locke en Montesquieu
Technieken:
- (1) Verdelen van overheidsmacht over verschillende instellingen,
ambten of organen
- (2) Inperken van overheidsmacht door het verankeren van
fundamentele rechten en vrijheden
Techniek 1: machtenscheiding A) Horizontale machtenscheiding
= taken en bevoegdheden van de overheid toebedeeld aan verschillende
ambten of organen binnen één en hetzelfde overheidsverband
Traditioneel: trias politica
- Wetgevende functie = algemene regels opstellen
- Uitvoerende functie = regels doen naleven
- Rechterlijke functie = geschillen omtrent de toepassing van die regels
beslechten
Invulling
- (1) Absolute machtenscheiding: drie overheidsfuncties zijn zuiver van
elkaar afgebakend zonder wederzijdse controle
- (2) Checks and balances: verschillende machten kunnen elkaar
onderling controleren of wederzijds participeren in de uitoefening van
elkaars functies
1
, Franse grondwet (1791) = absolute machtenscheiding
- Bestuurlijke overheden moesten elkaar gaan controleren
- Verbod op rechterlijke grondwettigheidscontrole
Voordelen: functionele specialisatie en arbeidsverdeling
B) Verticale machtenscheiding
= taken en bevoegdheden van de overheid spreiden over verschillende
territoriaal omschreven overheidsverbanden
Gelaagde rechtsorde: burger maakt deel uit van verschillende
overheidsverbanden
Constitutionele technieken
- (1) Federalisme = bevoegdheden spreiden tussen verschillende
autonome rechtsordes
- (2) Decentralisatie = centrale overheid kent bepaalde taken toe aan
ondergeschikte (lokale) besturen
Constitutioneel pluralisme = elke overheid binnen de gelaagde rechtsorde kan
een eigen grondwet aannemen
Subsidiariteitsbeginsel = een hogere overheid mag zich niet inlaten met zaken
die door lagere instanties kunnen worden afgehandeld
Onderscheid jurisdictioneel Jurisdictioneel monisme = gewone rechter is ook bevoegd voor geschillen
dualisme en monisme tussen bestuur en burger
Jurisdictioneel dualisme = naast elkaar bestaan van verschillende
rechtscolleges
Techniek 2: verankering van Geschiedenis
rechten en vrijheden - Magna Carta
- Blijde Inkomst Brabant
- Bill of Rights
- Déclaration des droits de l’Homme et du citoyen
- Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
- Europese Verklaring voor de Rechten van de Mens
Locke: life, liberty and property
Soorten grondrechten Liberale grondrechten = vrijheid van de burger afschermen tegen de overheid
Sociaaleconomische grondrechten = overheid verplichten bepaalde
beslissingen te nemen
Overige functies van de grondwet Link tussen grondwet en staat- en natievorming
-> Grondwet heeft pas zin als er een overheid is waarvan de macht moet
worden georganiseerd en begrensd
Programmatorische functie = doelstelling die staat moet naleven
Grondwet als maatschappelijk = fictieve overeenkomst tussen vrije individuen om een georganiseerde
contract politieke gemeenschap te vormen
2
, Waarom onderwerpt het individu zich aan het overheidsgezag?
- Hobbes: menselijke natuurtoestand is een staat van oorlog van allen
tegen allen
- Ontsnappen = maatschappelijk contract sluiten
Grondwet in materiële zin = geheel van regels over de organisatie en beperking van overheidsgezag
Grondwet in formele zin = specifieke tekst die we de grondwet noemen en die met bijzonder gezag is
bekleed
Bijzonder omdat:
- (1) Enkel op bijzondere wijze kan worden gewijzigd
- (2) Hoogste rechtsregel binnen het rechtssysteem
Vormgeving van het 1) Democratievorm
constitutionele project: 2) Regeringsvorm
classificaties 3) Staatsvorm
Grondwet en democratievorm A) Directe democratie
= bevolking maakt zelf de wetten en de burgers nemen rechtstreeks deel aan
de politieke besluitvorming
B) Indirecte of representatieve democratie
= burgers kiezen vertegenwoordigers die de politieke beslissingen nemen
(parlement)
Voordelen
- Praktisch in grote politieke gemeenschap
- Machtsmisbruik voorkomen
- Professionalisering van de politiek (specialisatie)
Nadeel: bestuur in handen van kleine groep professionele politici en politieke
partijen
- Gevolg: vervreemding van burgers
- Oplossing: aanvullen met deliberatieve en participatieve democratie
Participatieve democratie = burgers rechtstreeks bij beleid betrekken (Bv. volksvergadering)
Deliberatieve democratie = democratische legitimiteit vloeit voort uit de uitwisseling van argumenten
tussen geïnformeerde burgers die vrij kunnen oordelen
Centraal: kwaliteit van argumentatie en discussie
Nadeel van participatieve en Elitair karakter en gebrekkige representativiteit
deliberatieve democratie
Onderscheid tussen meerderheids- Meerderheidsdemocratie = ‘meerderheid beslist’
en consensusdemocratie -> aan de stem van elke burger wordt een gelijk gewicht toegekend zodat elke
kiezer gelijke kansen heeft om de politieke besluitvorming te beïnvloeden
Consensus- of pacificatiedemocratie = consensus tussen verschillende
segmenten van de samenleving
-> doel: vermijden dat bepaalde groepen permanent worden geminoriseerd
(minderheid beschermen tegen meerderheid)
3
, Grondwet en regeringsvorm Onderscheid binnen representatieve democratie:
1) Parlementair systeem
2) Presidentieel systeem
Parlementair systeem Regering is samengesteld uit of minstens politiek verantwoording
verschuldigd aan de meerderheid in het parlement
GEEN strakke scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht
- Samenhang: regering wordt gevormd door parlement
- Samenwerking: wetgevende functie wordt gezamenlijk uitgeoefend
Staatshoofd = symbolische functie
-> politiek onverantwoordelijk en onschendbaar
Leiding van regering: eerste minister
Regering en parlement worden gedomineerd door dezelfde politieke
meerderheid
Voordeel: minder risico op politieke instabiliteit
Nadeel: zwaartepunt bij uitvoerende macht
Presidentieel systeem President = afzonderlijk verkozen
- Geen verantwoording verschuldigd aan parlement
- Geen deel van parlement
Strikere scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht
- Afzonderlijk verkozen
- Gescheiden bevoegdheden
- Wel systeem van checks and balances
Regering = verantwoording verschuldigd aan president
President heeft geen standaard meerderheid, moet onderhandelen met
volksvertegenwoordiging
Voordeel: uitvoerende macht aan banden leggen en constitutioneel
evenwicht in stand houden
Nadelen
- Kan leiden tot dictatoriaal regime
- President is aangewezen op medewerking van verschillende politieke
fracties
Grondwet en staatsvorm Staatsvorm = wijze waarop de verhouding worden geregeld en de
bevoegdheden worden verdeeld tussen de verschillende overheden in de
gelaagde rechtsorde
Gaat verder op concept van verticale machtenscheiding
Indeling op basis van soevereiniteit (Kompetenz-Kompetenz)
- Interne: hoogste rechtsbevoegdheid binnen overheidsverband
(binnenstatelijk)
- Externe: losmaken van elk hoger gezag (tussenstatelijk)
Eenheidsstaat Soevereiniteit berust bij centrale niveau
4
Thomas Jefferson Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring (1776)
La Fayette Franse Verklaring voor de Rechten van de Mens en de Burger
Functies van de grondwet 1) Democratische organisatie van de overheidsmacht
2) Beperken van de overheidsmacht
Functie 1: democratische = organiseren van de democratische machtsuitoefening van de overheid over
organisatie van de overheidsmacht haar onderdanen
Positieve functie: grondwet brengt overheid tot stand
- Regering creëren
- Bevoegdheden van overheidsorganen vastleggen
NIET elke staat met een grondwet is een democratische staat (Bv. Iran)
Grondwet = primaire rechtsbron van rechtssysteem: bevat regels over
totstandkoming en geldigheid van overige rechtsnormen
Moderne grondwetsconcept vertrekt vanuit het idee dat de organisatie van
de staat moet steunen op democratische principes (= instemming van de
geregeerden)
Functie 2: beperken van de = machtsmisbruik door de overheid en haar organen tegengaan en zo de
overheidsmacht vrijheid van de burgers beschermen
Negatief karakter
Geïnspireerd door Locke en Montesquieu
Technieken:
- (1) Verdelen van overheidsmacht over verschillende instellingen,
ambten of organen
- (2) Inperken van overheidsmacht door het verankeren van
fundamentele rechten en vrijheden
Techniek 1: machtenscheiding A) Horizontale machtenscheiding
= taken en bevoegdheden van de overheid toebedeeld aan verschillende
ambten of organen binnen één en hetzelfde overheidsverband
Traditioneel: trias politica
- Wetgevende functie = algemene regels opstellen
- Uitvoerende functie = regels doen naleven
- Rechterlijke functie = geschillen omtrent de toepassing van die regels
beslechten
Invulling
- (1) Absolute machtenscheiding: drie overheidsfuncties zijn zuiver van
elkaar afgebakend zonder wederzijdse controle
- (2) Checks and balances: verschillende machten kunnen elkaar
onderling controleren of wederzijds participeren in de uitoefening van
elkaars functies
1
, Franse grondwet (1791) = absolute machtenscheiding
- Bestuurlijke overheden moesten elkaar gaan controleren
- Verbod op rechterlijke grondwettigheidscontrole
Voordelen: functionele specialisatie en arbeidsverdeling
B) Verticale machtenscheiding
= taken en bevoegdheden van de overheid spreiden over verschillende
territoriaal omschreven overheidsverbanden
Gelaagde rechtsorde: burger maakt deel uit van verschillende
overheidsverbanden
Constitutionele technieken
- (1) Federalisme = bevoegdheden spreiden tussen verschillende
autonome rechtsordes
- (2) Decentralisatie = centrale overheid kent bepaalde taken toe aan
ondergeschikte (lokale) besturen
Constitutioneel pluralisme = elke overheid binnen de gelaagde rechtsorde kan
een eigen grondwet aannemen
Subsidiariteitsbeginsel = een hogere overheid mag zich niet inlaten met zaken
die door lagere instanties kunnen worden afgehandeld
Onderscheid jurisdictioneel Jurisdictioneel monisme = gewone rechter is ook bevoegd voor geschillen
dualisme en monisme tussen bestuur en burger
Jurisdictioneel dualisme = naast elkaar bestaan van verschillende
rechtscolleges
Techniek 2: verankering van Geschiedenis
rechten en vrijheden - Magna Carta
- Blijde Inkomst Brabant
- Bill of Rights
- Déclaration des droits de l’Homme et du citoyen
- Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens
- Europese Verklaring voor de Rechten van de Mens
Locke: life, liberty and property
Soorten grondrechten Liberale grondrechten = vrijheid van de burger afschermen tegen de overheid
Sociaaleconomische grondrechten = overheid verplichten bepaalde
beslissingen te nemen
Overige functies van de grondwet Link tussen grondwet en staat- en natievorming
-> Grondwet heeft pas zin als er een overheid is waarvan de macht moet
worden georganiseerd en begrensd
Programmatorische functie = doelstelling die staat moet naleven
Grondwet als maatschappelijk = fictieve overeenkomst tussen vrije individuen om een georganiseerde
contract politieke gemeenschap te vormen
2
, Waarom onderwerpt het individu zich aan het overheidsgezag?
- Hobbes: menselijke natuurtoestand is een staat van oorlog van allen
tegen allen
- Ontsnappen = maatschappelijk contract sluiten
Grondwet in materiële zin = geheel van regels over de organisatie en beperking van overheidsgezag
Grondwet in formele zin = specifieke tekst die we de grondwet noemen en die met bijzonder gezag is
bekleed
Bijzonder omdat:
- (1) Enkel op bijzondere wijze kan worden gewijzigd
- (2) Hoogste rechtsregel binnen het rechtssysteem
Vormgeving van het 1) Democratievorm
constitutionele project: 2) Regeringsvorm
classificaties 3) Staatsvorm
Grondwet en democratievorm A) Directe democratie
= bevolking maakt zelf de wetten en de burgers nemen rechtstreeks deel aan
de politieke besluitvorming
B) Indirecte of representatieve democratie
= burgers kiezen vertegenwoordigers die de politieke beslissingen nemen
(parlement)
Voordelen
- Praktisch in grote politieke gemeenschap
- Machtsmisbruik voorkomen
- Professionalisering van de politiek (specialisatie)
Nadeel: bestuur in handen van kleine groep professionele politici en politieke
partijen
- Gevolg: vervreemding van burgers
- Oplossing: aanvullen met deliberatieve en participatieve democratie
Participatieve democratie = burgers rechtstreeks bij beleid betrekken (Bv. volksvergadering)
Deliberatieve democratie = democratische legitimiteit vloeit voort uit de uitwisseling van argumenten
tussen geïnformeerde burgers die vrij kunnen oordelen
Centraal: kwaliteit van argumentatie en discussie
Nadeel van participatieve en Elitair karakter en gebrekkige representativiteit
deliberatieve democratie
Onderscheid tussen meerderheids- Meerderheidsdemocratie = ‘meerderheid beslist’
en consensusdemocratie -> aan de stem van elke burger wordt een gelijk gewicht toegekend zodat elke
kiezer gelijke kansen heeft om de politieke besluitvorming te beïnvloeden
Consensus- of pacificatiedemocratie = consensus tussen verschillende
segmenten van de samenleving
-> doel: vermijden dat bepaalde groepen permanent worden geminoriseerd
(minderheid beschermen tegen meerderheid)
3
, Grondwet en regeringsvorm Onderscheid binnen representatieve democratie:
1) Parlementair systeem
2) Presidentieel systeem
Parlementair systeem Regering is samengesteld uit of minstens politiek verantwoording
verschuldigd aan de meerderheid in het parlement
GEEN strakke scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht
- Samenhang: regering wordt gevormd door parlement
- Samenwerking: wetgevende functie wordt gezamenlijk uitgeoefend
Staatshoofd = symbolische functie
-> politiek onverantwoordelijk en onschendbaar
Leiding van regering: eerste minister
Regering en parlement worden gedomineerd door dezelfde politieke
meerderheid
Voordeel: minder risico op politieke instabiliteit
Nadeel: zwaartepunt bij uitvoerende macht
Presidentieel systeem President = afzonderlijk verkozen
- Geen verantwoording verschuldigd aan parlement
- Geen deel van parlement
Strikere scheiding tussen wetgevende en uitvoerende macht
- Afzonderlijk verkozen
- Gescheiden bevoegdheden
- Wel systeem van checks and balances
Regering = verantwoording verschuldigd aan president
President heeft geen standaard meerderheid, moet onderhandelen met
volksvertegenwoordiging
Voordeel: uitvoerende macht aan banden leggen en constitutioneel
evenwicht in stand houden
Nadelen
- Kan leiden tot dictatoriaal regime
- President is aangewezen op medewerking van verschillende politieke
fracties
Grondwet en staatsvorm Staatsvorm = wijze waarop de verhouding worden geregeld en de
bevoegdheden worden verdeeld tussen de verschillende overheden in de
gelaagde rechtsorde
Gaat verder op concept van verticale machtenscheiding
Indeling op basis van soevereiniteit (Kompetenz-Kompetenz)
- Interne: hoogste rechtsbevoegdheid binnen overheidsverband
(binnenstatelijk)
- Externe: losmaken van elk hoger gezag (tussenstatelijk)
Eenheidsstaat Soevereiniteit berust bij centrale niveau
4
