Samenvatting Psychologie
Hoofdstuk 4 — Herinneringen
Het (onbetrouwbare) geheugen en het geheugen van ooggetuigen — gebaseerd op
de collegeslides bij Een inleiding in de psychologie in 11 ¾ hoofdstukken (G. Storms)
★ Rood kader = zeer belangrijk: definities en kernbegrippen die je letterlijk moet kennen
■ Groen kader = experiment: opzet + resultaat + conclusie, uitgelegd om goed te begrijpen
Grijs kader = voorbeeld of illustratie ter verduidelijking (begrijpen, niet vanbuiten leren)
✎ Geel kader = examentip: hoe dit op het examen gevraagd wordt
Eén zin draagt dit hele hoofdstuk: het geheugen is geen feilloos registratieapparaat.
Herinneren is reconstrueren, niet afspelen. Het hoofdstuk bewijst dat stap voor stap langs de
drie stadia van het geheugen — inprenten, bewaren, oproepen — en toont bij elk stadium waar
het misloopt. De inzet is niet academisch: er zitten onschuldige mensen in de gevangenis door
precies deze mechanismen.
1. Openingscasus: Steve Titus
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
De zaak (omgeving van Seattle): een 17-jarig meisje wordt verkracht. Steve Titus wordt
aangehouden omdat zijn auto en nummerplaat lijken op die van de dader — de getuige had
'667' of '776' onthouden, en Titus' plaat lag in de reeks 661–677.
De identificatie: het slachtoffer zegt eerst dat Titus 'het meest lijkt op' de dader. Op het proces
is ze 'absoluut zeker'. Die verschuiving van 'het meest gelijkend' naar 'absoluut zeker' is
precies wat dit hoofdstuk verklaart: elke keer dat een herinnering opnieuw wordt opgehaald en
bevestigd, wordt ze zekerder — niet juister.
Het alibi botst met het rapport: 18u10 weg bij zijn ouders, 18u30 thuis tv-kijken met zijn
beste vriend, 19u00 een interlokaal telefoongesprek, 21u20 naar zijn vriendin, 1u20
ondervraging — terwijl het politierapport vermeldt dat de auto om 18u45 stopte en de politie
om 19u22 werd gebeld.
De afloop: Titus wordt veroordeeld. Journalist Paul Henderson (Seattle Times) rolt de zaak
opnieuw op en vindt de echte dader: Edward Lee King. Titus komt vrij, maar verliest zijn werk
en zijn verloofde en sterft jong aan de gevolgen van de stress.
Waarom deze casus? Eén oprechte, overtuigde ooggetuige volstond bijna om een
onschuldige te vernietigen.
2. De architectuur van het geheugen
Het model van Atkinson & Shiffrin
, ★ ZEER BELANGRIJK — KENNEN VOOR HET EXAMEN
Drie opslagsystemen na elkaar, waarbij informatie via aandacht en herhaling doorstroomt:
1. Sensorieel geheugen — zeer grote capaciteit, zeer korte duur (< 1 sec). Aangetoond door
Sperling (zie het perceptiehoofdstuk).
2. Korteduurgeheugen (KTG) — beperkte capaciteit; informatie gaat verloren zonder
herhaling. De capaciteit kan vergroot worden door chunking: losse elementen groeperen tot
betekenisvolle eenheden (0498-27-31-84 in plaats van tien losse cijfers).
3. Langeduurgeheugen (LTG) — zeer grote capaciteit, zeer lange duur.
Opdeling van het langeduurgeheugen
Type Subtype Wat het bevat Voorbeeld
Expliciet / declaratief Semantisch feitenkennis en betekenissen, 8 × 7 = 56; de
(bewust op te roepen en te geheugen zonder plaats- en hoofdstad van Peru
verwoorden) tijdscontext
Episodisch of persoonlijk beleefde je eerste schooldag
autobiografisch gebeurtenissen, mét plaats
geheugen en tijd
Impliciet / procedureel — vaardigheden en gewoonten fietsen, typen,
(niet bewust op te roepen) schakelen
✎ EXAMENTIP
Ken dit schema perfect — er komt vrijwel zeker een vraag over. De valkuil zit in het verschil
tussen semantisch (algemene kennis) en episodisch/autobiografisch (jouw persoonlijke
geschiedenis). '8 × 7' is een feit, geen herinnering aan een gebeurtenis → semantisch.
3. Het geheugen van ooggetuigen
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
Onderzocht sinds de jaren '70, met een aanhoudende waarschuwing voor de
onbetrouwbaarheid van ooggetuigen. In de VS zijn er zo'n 75.000 beschuldigingen per jaar
op basis van ooggetuigenverklaringen. Tussen 1992 en 2009 leidde DNA-bewijs tot 225
vrijspraken — en driekwart van die mensen was (mede) veroordeeld op basis van
ooggetuigen.
Twee onderzoeksmethoden, elk met hun prijs: (a) experimenten — voordeel:
controleerbaarheid; nadeel: ecologische validiteit (een filmpje bekijken is niet hetzelfde als
een echte overval meemaken). (b) veldexperimenten — voordeel: veralgemeenbaarheid;
nadeel: storende variabelen.
Hoofdstuk 4 — Herinneringen
Het (onbetrouwbare) geheugen en het geheugen van ooggetuigen — gebaseerd op
de collegeslides bij Een inleiding in de psychologie in 11 ¾ hoofdstukken (G. Storms)
★ Rood kader = zeer belangrijk: definities en kernbegrippen die je letterlijk moet kennen
■ Groen kader = experiment: opzet + resultaat + conclusie, uitgelegd om goed te begrijpen
Grijs kader = voorbeeld of illustratie ter verduidelijking (begrijpen, niet vanbuiten leren)
✎ Geel kader = examentip: hoe dit op het examen gevraagd wordt
Eén zin draagt dit hele hoofdstuk: het geheugen is geen feilloos registratieapparaat.
Herinneren is reconstrueren, niet afspelen. Het hoofdstuk bewijst dat stap voor stap langs de
drie stadia van het geheugen — inprenten, bewaren, oproepen — en toont bij elk stadium waar
het misloopt. De inzet is niet academisch: er zitten onschuldige mensen in de gevangenis door
precies deze mechanismen.
1. Openingscasus: Steve Titus
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
De zaak (omgeving van Seattle): een 17-jarig meisje wordt verkracht. Steve Titus wordt
aangehouden omdat zijn auto en nummerplaat lijken op die van de dader — de getuige had
'667' of '776' onthouden, en Titus' plaat lag in de reeks 661–677.
De identificatie: het slachtoffer zegt eerst dat Titus 'het meest lijkt op' de dader. Op het proces
is ze 'absoluut zeker'. Die verschuiving van 'het meest gelijkend' naar 'absoluut zeker' is
precies wat dit hoofdstuk verklaart: elke keer dat een herinnering opnieuw wordt opgehaald en
bevestigd, wordt ze zekerder — niet juister.
Het alibi botst met het rapport: 18u10 weg bij zijn ouders, 18u30 thuis tv-kijken met zijn
beste vriend, 19u00 een interlokaal telefoongesprek, 21u20 naar zijn vriendin, 1u20
ondervraging — terwijl het politierapport vermeldt dat de auto om 18u45 stopte en de politie
om 19u22 werd gebeld.
De afloop: Titus wordt veroordeeld. Journalist Paul Henderson (Seattle Times) rolt de zaak
opnieuw op en vindt de echte dader: Edward Lee King. Titus komt vrij, maar verliest zijn werk
en zijn verloofde en sterft jong aan de gevolgen van de stress.
Waarom deze casus? Eén oprechte, overtuigde ooggetuige volstond bijna om een
onschuldige te vernietigen.
2. De architectuur van het geheugen
Het model van Atkinson & Shiffrin
, ★ ZEER BELANGRIJK — KENNEN VOOR HET EXAMEN
Drie opslagsystemen na elkaar, waarbij informatie via aandacht en herhaling doorstroomt:
1. Sensorieel geheugen — zeer grote capaciteit, zeer korte duur (< 1 sec). Aangetoond door
Sperling (zie het perceptiehoofdstuk).
2. Korteduurgeheugen (KTG) — beperkte capaciteit; informatie gaat verloren zonder
herhaling. De capaciteit kan vergroot worden door chunking: losse elementen groeperen tot
betekenisvolle eenheden (0498-27-31-84 in plaats van tien losse cijfers).
3. Langeduurgeheugen (LTG) — zeer grote capaciteit, zeer lange duur.
Opdeling van het langeduurgeheugen
Type Subtype Wat het bevat Voorbeeld
Expliciet / declaratief Semantisch feitenkennis en betekenissen, 8 × 7 = 56; de
(bewust op te roepen en te geheugen zonder plaats- en hoofdstad van Peru
verwoorden) tijdscontext
Episodisch of persoonlijk beleefde je eerste schooldag
autobiografisch gebeurtenissen, mét plaats
geheugen en tijd
Impliciet / procedureel — vaardigheden en gewoonten fietsen, typen,
(niet bewust op te roepen) schakelen
✎ EXAMENTIP
Ken dit schema perfect — er komt vrijwel zeker een vraag over. De valkuil zit in het verschil
tussen semantisch (algemene kennis) en episodisch/autobiografisch (jouw persoonlijke
geschiedenis). '8 × 7' is een feit, geen herinnering aan een gebeurtenis → semantisch.
3. Het geheugen van ooggetuigen
VOORBEELD / ILLUSTRATIE
Onderzocht sinds de jaren '70, met een aanhoudende waarschuwing voor de
onbetrouwbaarheid van ooggetuigen. In de VS zijn er zo'n 75.000 beschuldigingen per jaar
op basis van ooggetuigenverklaringen. Tussen 1992 en 2009 leidde DNA-bewijs tot 225
vrijspraken — en driekwart van die mensen was (mede) veroordeeld op basis van
ooggetuigen.
Twee onderzoeksmethoden, elk met hun prijs: (a) experimenten — voordeel:
controleerbaarheid; nadeel: ecologische validiteit (een filmpje bekijken is niet hetzelfde als
een echte overval meemaken). (b) veldexperimenten — voordeel: veralgemeenbaarheid;
nadeel: storende variabelen.
