MENS & OMGEVING SAMENVATTING 2025-2026 – Prof. Dr. Dirk Geldof
DEEL 1: VAN EIGEN REFERENTIEKADER TOT RISICOMAATSCHAPPIJ
LES 1: INLEIDING & SELECTIEVE WAARNEMING
Inleiding: ontwerpen, maar voor wie en in welke wereld?
Oog (leren) hebben voor de maatschappelijke context
- Hoe zien we de wereld?
- Hoe zien we onze samenleving?
- Ieder ontwerp grijpt niet alleen in op de ruimte, maar ook op onze samenleving.
- Je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken, wnr je ook kennis hebt van en oog
hebt voor de maatschappelijke context.
- Goede ontwerpers werken ook (mee) aan veranderingen van die context, en dus van de
samenleving.
Een eenvoudige oefening: kijk uit je ogen en neem waar
Bovenstaande oefeningen komt van: wetenschapsfilosoof KARL POPPER
→ Met eenzelfde info, tijd nemen wij allemaal verschillende dingen waar. Dit is vaak niet met alle
zintuigen en vanuit oogpunt. Afhankelijk van je eigen denkkader neem je anders waar.
→ Waarneming is steeds selectief vanuit een bepaald gezichtspunt.
We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader
- Wat is ons beeld van de samenleving?
- Wat is ons referentiekader?
We nemen selectief waar
- Vanuit een bepaald gezichtspunt
o vb: man, vrouw, kind, gehandicapte,…
- Vanuit een klassepositie (
o bv: een rijk iemand beschouwt een porsche als een auto en een arm iemand als een
onbereikbare droom
- Vanuit een bepaalde belangstelling
o een architect zal de eenvoudige oef beantwoorden obv ruimte, een socioloog obv
mensen
- Vanuit een bepaalde theorie
- ….
• We geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
“We do not see things as they are, we see things as we are”
1
,Sociologie maakt mensen bewust van selectiviteit en waarneming. Iedereen heeft zijn eigen sociale
context, dus er bestaat niet één universele beleving van de werkelijkheid.
3 vormen van selectiviteit:
1) Selective perception (selectieve waarneming)
• Wat neem je waar van de werkelijkheid?
2) Selective exposure (selectieve blootstelling)
• We zijn blootgesteld aan een klein stukje van de werkelijkheid
3) Selective retention (selectief onthouden)
• Wat je onthoudt zegt meer over wie JIJ bent
Goffman: the social construction of reality
• Er is niet zoiets als dé objectieve werkelijkheid. Het gaat erom wiens werkelijkheid we volgen
of erkennen.
Definitie van een situatie
Sociologie wil voorbij vooroordelen en vermeende kennis gaan.
- Voorbij ‘wat iedereen weet’
- Confronteert de zakelijke werkelijkheid (objectief) met de beleefde werkelijkheid (subjectief)
- Poogt de werkelijkheid te verklaren
- Is een sociale bril
Wat is sociologie? Een aanzet tot definitie
Sociologie is de wetenschap die het samenleven van mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert.
- Gedrag van en tussen mensen
- Gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
- Verklaring voor onstaan, voortbestaan & verandering
Sociologie als wetenschap is:
- Empirisch, gebaseerd op feiten
- Systematisch: zoekt verbanden tussen feiten, geen losse feiten
- Generaliserend: je mag je niet baseren op 1 uitspraak (het is niet omdat het 1 dag vriest dat
er geen klimaatopwarming is.)
LES 2: ONZEKERHEID EN DE OPKOMST VAN DE RISICOMAATSCHAPPIJ
Sommige woorden ademen de tijd, onzekerheid is zo’n woord (vb: bankencrisis, corona,..)
→ Paradoxale onzekerheid: dit is raar want we zijn nog nooit zo rijk geweest als vandaag, nog nooit
zolang zonder oorlog (in Be en buurlanden), er is ongekende technologische kennis en we zijn tegen
alles verzekerd. Maar toch… onzeker.
Met 5 hedendaagse sociologen gaan we proberen begrijpen hoe er angst en onzekerheid is in één vd
rijkste en meest zekere samenlevingen ooit.
2
,RUDI LAERMANS: “Angst is alomtegenwoordig”
ZYGMUNT BAUMAN: Onzekerheid als een basiskenmerk van de 21e eeuw
(ookal worden we rijker, onzekerheid zal zeker niet verminderen door de voortdurend veranderende
samenleving)
5 oorzaken van deze onzekerheid:
1) Van solid naar liquid modernity
• Moderniteit = de tijd na de middeleeuwen en Franse revolutie en is gebaseerd op
rationaliteit
• Solid = vast principe
• Liquid = voortdurende versnelling van de samenleving
2) Scheiding tusssen macht en politiek groeit
• Verwijst naar neoliberalisme: macht overheid wordt kleiner en verschuift van
parlement naar markt en beurzen. (beurzen zijn nog onzekerder)
3) Sociale zekerheid verzwakt
• In heel wat landen zijn er besparingen
4) Tijdshorizon krimpt:
• Korte termijndenken heerst
5) Privatisering van risico’s
• Individuele oplossingen ipv overheid, mensen moeten zelf verzekeringen afsluiten,
zelf aan pensioensparen doen wat ook weer leidt tot meer onzekerheid
FRANK FUREDI: Leven we in een cultuur van angst?
Basisstelling: We hebben teveel onterecht schrik en onze angsten zijn overdreven.
Onzekerheid maakt mensen angstig. Volgens Furedi zijn onze angsten ‘overtrokken’ en wijst op
dubbelzinnige omgang met angst, onzekerheid en risico’s:
- Onderschatting van risico’s: bv klimaatopwarming (“oh dit komt wel goed”)
- Overschatting van risico’s: bv Dutroux (“mijn kind mag niet meer alleen naar buiten”)
MAAR: Furedi is te eenzijdig!
ROBERT CASTEL: Zoeken naar sociale bescherming
We zoeken zo hard naar zekerheid dat we ons eigen en elkaars gevoel van onzekerheid versterken.
We maken elkaar onzeker (bv studenten voor examen)
Individuen hebben niet alle mogelijkheden om met onzekerheid om te gaan. Het aantal risico’s zijn
zo groot dat we een overheid nodig hebben om basiszekerheden te brengen.
• Nood aan sociale bescherming via collectieve instituties.
o Vb sociale zekerheid: collectief sparen; iedereen spaart en als je naar dokter moet,
krijg je een stuk van die spaartpot. Dit risico is tr groot om alleen aan een individu
over te laten aangezien niet iedereen evenveel verdient.
3
, HARTMUT ROSA: De angst voor onbeheersbaarheid (& onbeschikbaarheid)
Harmut Rosa stelt dat de moderne samenleving geobsedeerd is door beheersbaarheid en controle.
Maar precies omdat we steeds op grenzen stuiten (klimaat, pandemieën), groeit het besef dat niet
alles beheersbaar of beschikbaar is. Dat vergroot paradoxaal genoeg soms net de onbeheersbaarheid
en onzekerheid.
We hebben steeds meer grip op onze samenleving (we hebben nog nooit zoveel kennis gehad) maar
dit betekent ook dat dingen waarop we géén grip hebben dat dat ons juist onzeker maakt.
ULRICH BECK biedt:
- Een krititsche analyse vd hedendaagse maatschappij (macro-perspectief)
- Een (sociologische) bril om naar maatschappelijke veranderingen vandaag te kijken
Basisvraag: “Wat zijn de meest ingrijpende veranderingen – in de (westerse) wereld- aan het einde
van de 20ste & het begin van de 21ste eeuw?”
Met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis:
• Van jagers-verzamelaars tot agrarische samenleving
• De industriële revolutie: van een agrarische naar de industriële maatschappij van de
19de- begin 20ste eeuw
• Na WOII: leven ‘voorbij’ de industriële maatschappij
In wat voor maatschappij leven we?
• Post-industriële maatschappij?
• Diensteneconomie?
• Informatiemaatschappij?
• Kennismaatschappij?
• Digitale of internetsamenleving?
• Beck zoekt een samenhang tussen veranderingsprocessen en kijkt of er een groot
onderliggend probleem ligt → JA!: risicomaatschappij
Wat is die risicomaatschappij?
Ulrich Beck: einde 20ste eeuw geleidelijke overgang naar mondiale risicomaatschappij
Geen sluitende definitie, wel vele omschrijvingen. Er zijn 4 stellingen:
1) Risico als ‘gevaar lopen’: een concept uit de moderne tijd
o In bv de middeleeuwen kenden mensen het begrip risico niet, alles was gekoppeld
aan God. In de moderne tijd ontstaat het idee dat risico’s door de mens zelf
veroorzaakt én beheersbaar zijn.
2) Niet alleen catastrofes, ook anticipatie erop
o De risicomaatschappij draait niet enkel om rampen die gebeuren, maar ook over hoe
landen omgaan met die risico’s en hoe ze die proberen te voorkomen.
3) Samenlevingen geconfronteerd met de zelf gecreëerde mogelijkheid alle leven op aarde te
vernietigen
o Denk aan de kernramp van Fukushima. Dit risico is ontstaan door onze eigen
technologische vooruitgang
4
DEEL 1: VAN EIGEN REFERENTIEKADER TOT RISICOMAATSCHAPPIJ
LES 1: INLEIDING & SELECTIEVE WAARNEMING
Inleiding: ontwerpen, maar voor wie en in welke wereld?
Oog (leren) hebben voor de maatschappelijke context
- Hoe zien we de wereld?
- Hoe zien we onze samenleving?
- Ieder ontwerp grijpt niet alleen in op de ruimte, maar ook op onze samenleving.
- Je kan als ontwerper alleen op een goede manier werken, wnr je ook kennis hebt van en oog
hebt voor de maatschappelijke context.
- Goede ontwerpers werken ook (mee) aan veranderingen van die context, en dus van de
samenleving.
Een eenvoudige oefening: kijk uit je ogen en neem waar
Bovenstaande oefeningen komt van: wetenschapsfilosoof KARL POPPER
→ Met eenzelfde info, tijd nemen wij allemaal verschillende dingen waar. Dit is vaak niet met alle
zintuigen en vanuit oogpunt. Afhankelijk van je eigen denkkader neem je anders waar.
→ Waarneming is steeds selectief vanuit een bepaald gezichtspunt.
We nemen waar vanuit ons (selectief) referentiekader
- Wat is ons beeld van de samenleving?
- Wat is ons referentiekader?
We nemen selectief waar
- Vanuit een bepaald gezichtspunt
o vb: man, vrouw, kind, gehandicapte,…
- Vanuit een klassepositie (
o bv: een rijk iemand beschouwt een porsche als een auto en een arm iemand als een
onbereikbare droom
- Vanuit een bepaalde belangstelling
o een architect zal de eenvoudige oef beantwoorden obv ruimte, een socioloog obv
mensen
- Vanuit een bepaalde theorie
- ….
• We geven subjectief betekenis aan de werkelijkheid
“We do not see things as they are, we see things as we are”
1
,Sociologie maakt mensen bewust van selectiviteit en waarneming. Iedereen heeft zijn eigen sociale
context, dus er bestaat niet één universele beleving van de werkelijkheid.
3 vormen van selectiviteit:
1) Selective perception (selectieve waarneming)
• Wat neem je waar van de werkelijkheid?
2) Selective exposure (selectieve blootstelling)
• We zijn blootgesteld aan een klein stukje van de werkelijkheid
3) Selective retention (selectief onthouden)
• Wat je onthoudt zegt meer over wie JIJ bent
Goffman: the social construction of reality
• Er is niet zoiets als dé objectieve werkelijkheid. Het gaat erom wiens werkelijkheid we volgen
of erkennen.
Definitie van een situatie
Sociologie wil voorbij vooroordelen en vermeende kennis gaan.
- Voorbij ‘wat iedereen weet’
- Confronteert de zakelijke werkelijkheid (objectief) met de beleefde werkelijkheid (subjectief)
- Poogt de werkelijkheid te verklaren
- Is een sociale bril
Wat is sociologie? Een aanzet tot definitie
Sociologie is de wetenschap die het samenleven van mensen in grotere & kleinere verbanden
bestudeert.
- Gedrag van en tussen mensen
- Gedragspatronen, onderlinge verhoudingen, bindende opvattingen
- Verklaring voor onstaan, voortbestaan & verandering
Sociologie als wetenschap is:
- Empirisch, gebaseerd op feiten
- Systematisch: zoekt verbanden tussen feiten, geen losse feiten
- Generaliserend: je mag je niet baseren op 1 uitspraak (het is niet omdat het 1 dag vriest dat
er geen klimaatopwarming is.)
LES 2: ONZEKERHEID EN DE OPKOMST VAN DE RISICOMAATSCHAPPIJ
Sommige woorden ademen de tijd, onzekerheid is zo’n woord (vb: bankencrisis, corona,..)
→ Paradoxale onzekerheid: dit is raar want we zijn nog nooit zo rijk geweest als vandaag, nog nooit
zolang zonder oorlog (in Be en buurlanden), er is ongekende technologische kennis en we zijn tegen
alles verzekerd. Maar toch… onzeker.
Met 5 hedendaagse sociologen gaan we proberen begrijpen hoe er angst en onzekerheid is in één vd
rijkste en meest zekere samenlevingen ooit.
2
,RUDI LAERMANS: “Angst is alomtegenwoordig”
ZYGMUNT BAUMAN: Onzekerheid als een basiskenmerk van de 21e eeuw
(ookal worden we rijker, onzekerheid zal zeker niet verminderen door de voortdurend veranderende
samenleving)
5 oorzaken van deze onzekerheid:
1) Van solid naar liquid modernity
• Moderniteit = de tijd na de middeleeuwen en Franse revolutie en is gebaseerd op
rationaliteit
• Solid = vast principe
• Liquid = voortdurende versnelling van de samenleving
2) Scheiding tusssen macht en politiek groeit
• Verwijst naar neoliberalisme: macht overheid wordt kleiner en verschuift van
parlement naar markt en beurzen. (beurzen zijn nog onzekerder)
3) Sociale zekerheid verzwakt
• In heel wat landen zijn er besparingen
4) Tijdshorizon krimpt:
• Korte termijndenken heerst
5) Privatisering van risico’s
• Individuele oplossingen ipv overheid, mensen moeten zelf verzekeringen afsluiten,
zelf aan pensioensparen doen wat ook weer leidt tot meer onzekerheid
FRANK FUREDI: Leven we in een cultuur van angst?
Basisstelling: We hebben teveel onterecht schrik en onze angsten zijn overdreven.
Onzekerheid maakt mensen angstig. Volgens Furedi zijn onze angsten ‘overtrokken’ en wijst op
dubbelzinnige omgang met angst, onzekerheid en risico’s:
- Onderschatting van risico’s: bv klimaatopwarming (“oh dit komt wel goed”)
- Overschatting van risico’s: bv Dutroux (“mijn kind mag niet meer alleen naar buiten”)
MAAR: Furedi is te eenzijdig!
ROBERT CASTEL: Zoeken naar sociale bescherming
We zoeken zo hard naar zekerheid dat we ons eigen en elkaars gevoel van onzekerheid versterken.
We maken elkaar onzeker (bv studenten voor examen)
Individuen hebben niet alle mogelijkheden om met onzekerheid om te gaan. Het aantal risico’s zijn
zo groot dat we een overheid nodig hebben om basiszekerheden te brengen.
• Nood aan sociale bescherming via collectieve instituties.
o Vb sociale zekerheid: collectief sparen; iedereen spaart en als je naar dokter moet,
krijg je een stuk van die spaartpot. Dit risico is tr groot om alleen aan een individu
over te laten aangezien niet iedereen evenveel verdient.
3
, HARTMUT ROSA: De angst voor onbeheersbaarheid (& onbeschikbaarheid)
Harmut Rosa stelt dat de moderne samenleving geobsedeerd is door beheersbaarheid en controle.
Maar precies omdat we steeds op grenzen stuiten (klimaat, pandemieën), groeit het besef dat niet
alles beheersbaar of beschikbaar is. Dat vergroot paradoxaal genoeg soms net de onbeheersbaarheid
en onzekerheid.
We hebben steeds meer grip op onze samenleving (we hebben nog nooit zoveel kennis gehad) maar
dit betekent ook dat dingen waarop we géén grip hebben dat dat ons juist onzeker maakt.
ULRICH BECK biedt:
- Een krititsche analyse vd hedendaagse maatschappij (macro-perspectief)
- Een (sociologische) bril om naar maatschappelijke veranderingen vandaag te kijken
Basisvraag: “Wat zijn de meest ingrijpende veranderingen – in de (westerse) wereld- aan het einde
van de 20ste & het begin van de 21ste eeuw?”
Met zevenmijlslaarzen door de geschiedenis:
• Van jagers-verzamelaars tot agrarische samenleving
• De industriële revolutie: van een agrarische naar de industriële maatschappij van de
19de- begin 20ste eeuw
• Na WOII: leven ‘voorbij’ de industriële maatschappij
In wat voor maatschappij leven we?
• Post-industriële maatschappij?
• Diensteneconomie?
• Informatiemaatschappij?
• Kennismaatschappij?
• Digitale of internetsamenleving?
• Beck zoekt een samenhang tussen veranderingsprocessen en kijkt of er een groot
onderliggend probleem ligt → JA!: risicomaatschappij
Wat is die risicomaatschappij?
Ulrich Beck: einde 20ste eeuw geleidelijke overgang naar mondiale risicomaatschappij
Geen sluitende definitie, wel vele omschrijvingen. Er zijn 4 stellingen:
1) Risico als ‘gevaar lopen’: een concept uit de moderne tijd
o In bv de middeleeuwen kenden mensen het begrip risico niet, alles was gekoppeld
aan God. In de moderne tijd ontstaat het idee dat risico’s door de mens zelf
veroorzaakt én beheersbaar zijn.
2) Niet alleen catastrofes, ook anticipatie erop
o De risicomaatschappij draait niet enkel om rampen die gebeuren, maar ook over hoe
landen omgaan met die risico’s en hoe ze die proberen te voorkomen.
3) Samenlevingen geconfronteerd met de zelf gecreëerde mogelijkheid alle leven op aarde te
vernietigen
o Denk aan de kernramp van Fukushima. Dit risico is ontstaan door onze eigen
technologische vooruitgang
4
