Gepersonaliseerde
geneeskunde in diagnose en
therapie
HC 1: introductiecollege
Doelstellingen:
• Je begrijpt de kernprincipes van de gepersonaliseerde geneeskunde
aanpak en kan deze toelichten aan de hand van een voorbeeld
Gepersonaliseerde geneeskunde is een medisch model dat gebruik maakt van
karakterisering van de fenotypen en genotypen van individuen:
- Moleculaire profilering
- Medische profilering
- Levensstijlgegevens
- …
Voor:
- Afstemmen van de juiste therapeutische/medische strategie op de juiste
persoon op het juiste moment
- Bepalen van de aanleg voor ziekten om tijdige en gerichte preventie te
leveren
Waarom nodig ?
- Vroeger ‘one-size-fits-all’
o Medische beslissingen/behandelingen ontworpen voor de
gemiddelde patiënt
o Maar een deel van de patiënten zullen geholpen worden
- MAAR iedere patiënt = uniek
o DUS zo snel mogelijk de juiste behandeling voor iedere patiënt
zodat er zo weinig mogelijk tijd en middelen verloren gaan
Precision medicin:
- Identificatie van subgroepen van patiënten
- Nieuwe technologische inzichten in de moleculaire drivers van de ziekte
- Vertaling naar doelgerichte therapie
Doelgerichte therapie: een vorm van kankerbehandeling waarbij medicijnen
worden gebruikt die kankercellen targetten zonder normale cellen te
beïnvloeden
- Richt zich op specifieke moleculen die kankercellen nodig hebben voor
overleving en verspreiding
Theragnostiek: behandelingsstrategie die therapie combineert met diagnostiek
Pharmacogenomica: de studie van hoe genen de reactie van een persoon of
bepaalde medicijnen beïnvloedt
Biomerker: een objectieve en kwantificeerbare maatstaf voor een fysiologisch
proces, pathologisch proces of reactie op een behandeling
Voorbeeld: cystic fibrosis (= mucovisidose)
- Wat?
o Monogeen autosomaal recessieve ziekte (mutaties in CFTR-gen)
1
, o Eiwit: epitheeliaal ionenkanaal (Cl-) => abnormale regulatie van
zout en water
o Veel varianten van mogelijk elk met hun eigen gevolgen
- 2 mogelijke drugs op basis van de mutatie:
o Potentiator: gaat de ‘gate’ van het ionenkanaal openhouden
o Conector: zorgt dat het proteïne toch de juiste vorm aanneemt
Drug attrition: het hoge percentage aan mislukkingen dat
kandidaatgeneesmiddelen ervaren tijdens de klinische ontwikkeling
- Gepersonaliseerde geneeskunde modellen helpen om de efficiëntie van
studiemodellen te verhogen
2
,HC 2: Kanker – Diagnose en prognose
Doelstellingen:
- Je kan enkele sleutelconcepten in de moleculaire pathogenese van
kanker toelichten die een belangrijke rol zullen spelen in onze
verdere behandeling van precision oncology: oncogen activering,
oncogene addiction, tumor suppressor gen inactivering,
genoominstabiliteit, meerstaps-oncogenese, heterogeniteit en
klonale evolutie, de tumor micro-omgeving (TME).
- Je kan de werkwijze bij diagnostiek van kanker en de vaak gebruikte
medische beeldvormingstechnieken en probes uitleggen alsook hun
nut en beperkingen (mammografie, echografie, CT, MRI, SPECT en
PET)
- Je kan het verschil tussen anatomische en moleculaire
beeldvormingstechnieken definiëren en toelichten.
- Je kan de werkwijze , het nut en de beperkingen van bij stadiëring
van kanker toelichten.
- Je kan de werkwijze, het nut en de beperkingen van verschillende
types van biopsie toelichten.
- Je kan het principe en gebruik van tumormarkers uitleggen. Je kan
het verschil tussen circulerende en niet-circulerende tumormarkers
definiëren alsook hun nut en beperkingen. Je kan enkele goed
gekende voorbeelden bespreken: EGFR, HER2, ER, PR, Ki-67, PSA,
CA 15-3.
- Je kan de werkwijze van de cytogenetische en moleculaire
diagnostiek van maligne aandoeningen uitleggen.
- Je kan deze kennis toepassen aan de hand van voorbeelden of
casussen
Basiskennis kanker:
- Def. verzamelnaam van een groep ziekten wanneer abnormale
cellen ongecontroleerd delen, hun gebruikelijke grenzen
overschrijden en aangrenzende delen van het lichaam
binnendringen en/of zich naar andere organen verspreiden
- Oorzaak mutaties, epigenetische veranderingen in genen die
bepalen hoe cellen groeien en zich vermenigvuldigen
o Willekeurige fouten in DNA (tijdens vermenigvuldiging)
o Omgeving (blootstelling aan kankerverwekkende stoffen)
o Overerving
- Opeenstapeling van mutaties = gevaarlijk
Klassieke kankermodel:
- Late detectie (= slechtere prognose)
- Grove classificering op basis van anatomische en morfologische
features
- Vooral histopathology
- Klassieke therapieën
- One-size-fits all
3
, Precision oncology model:
- Preventie
- Vroege detectie (= betere prognose)
- Moleculaire profilering van de tumor stratificeren
- Vertaling naar targeted therapieën
- Translationele ziektemodellen voor functionele tests
- Juiste therapie voor juiste patiënt
- Medische beslissingen en monitoring op basis van liquid biopsy en
gevoelige detectietechnieken
Opfrissen en nieuwe inzichten in de moleculaire
pathologie van kanker
Proto-oncogenen: genen die normaal een rol spelen in celdeling, -
overleving of differentiatie.
- Oncogen: een proto-oncogen dat geactiveerd wordt als het niet
moet
o Ongecontroleerde deling => kanker
o Mutante oncogenen = dominant
- Soorten:
o Groeifactoren of hun receptoren (EGF-receptor)
o Signaaloverdracht proteïnen (K-Ras)
o Transcriptiefactoren (c-Myc)
- Hoe geactiveerd?
o Genvarianten/mutaties
o Niet mutationele/epigenetische veranderingen
o Chromosoomherschikkingen
o Genduplicatie/amplificatie
Oncogene addiction: het concept dat sommige vormen van kanker
afhankelijk zijn van of verslaafd zijn aan één of enkele genen voor het
behoud van het kwaadaardige fenotype en de cel overleving
- Omkeren van één of enkele afwijkingen groei van kankercellen
remmen
4
geneeskunde in diagnose en
therapie
HC 1: introductiecollege
Doelstellingen:
• Je begrijpt de kernprincipes van de gepersonaliseerde geneeskunde
aanpak en kan deze toelichten aan de hand van een voorbeeld
Gepersonaliseerde geneeskunde is een medisch model dat gebruik maakt van
karakterisering van de fenotypen en genotypen van individuen:
- Moleculaire profilering
- Medische profilering
- Levensstijlgegevens
- …
Voor:
- Afstemmen van de juiste therapeutische/medische strategie op de juiste
persoon op het juiste moment
- Bepalen van de aanleg voor ziekten om tijdige en gerichte preventie te
leveren
Waarom nodig ?
- Vroeger ‘one-size-fits-all’
o Medische beslissingen/behandelingen ontworpen voor de
gemiddelde patiënt
o Maar een deel van de patiënten zullen geholpen worden
- MAAR iedere patiënt = uniek
o DUS zo snel mogelijk de juiste behandeling voor iedere patiënt
zodat er zo weinig mogelijk tijd en middelen verloren gaan
Precision medicin:
- Identificatie van subgroepen van patiënten
- Nieuwe technologische inzichten in de moleculaire drivers van de ziekte
- Vertaling naar doelgerichte therapie
Doelgerichte therapie: een vorm van kankerbehandeling waarbij medicijnen
worden gebruikt die kankercellen targetten zonder normale cellen te
beïnvloeden
- Richt zich op specifieke moleculen die kankercellen nodig hebben voor
overleving en verspreiding
Theragnostiek: behandelingsstrategie die therapie combineert met diagnostiek
Pharmacogenomica: de studie van hoe genen de reactie van een persoon of
bepaalde medicijnen beïnvloedt
Biomerker: een objectieve en kwantificeerbare maatstaf voor een fysiologisch
proces, pathologisch proces of reactie op een behandeling
Voorbeeld: cystic fibrosis (= mucovisidose)
- Wat?
o Monogeen autosomaal recessieve ziekte (mutaties in CFTR-gen)
1
, o Eiwit: epitheeliaal ionenkanaal (Cl-) => abnormale regulatie van
zout en water
o Veel varianten van mogelijk elk met hun eigen gevolgen
- 2 mogelijke drugs op basis van de mutatie:
o Potentiator: gaat de ‘gate’ van het ionenkanaal openhouden
o Conector: zorgt dat het proteïne toch de juiste vorm aanneemt
Drug attrition: het hoge percentage aan mislukkingen dat
kandidaatgeneesmiddelen ervaren tijdens de klinische ontwikkeling
- Gepersonaliseerde geneeskunde modellen helpen om de efficiëntie van
studiemodellen te verhogen
2
,HC 2: Kanker – Diagnose en prognose
Doelstellingen:
- Je kan enkele sleutelconcepten in de moleculaire pathogenese van
kanker toelichten die een belangrijke rol zullen spelen in onze
verdere behandeling van precision oncology: oncogen activering,
oncogene addiction, tumor suppressor gen inactivering,
genoominstabiliteit, meerstaps-oncogenese, heterogeniteit en
klonale evolutie, de tumor micro-omgeving (TME).
- Je kan de werkwijze bij diagnostiek van kanker en de vaak gebruikte
medische beeldvormingstechnieken en probes uitleggen alsook hun
nut en beperkingen (mammografie, echografie, CT, MRI, SPECT en
PET)
- Je kan het verschil tussen anatomische en moleculaire
beeldvormingstechnieken definiëren en toelichten.
- Je kan de werkwijze , het nut en de beperkingen van bij stadiëring
van kanker toelichten.
- Je kan de werkwijze, het nut en de beperkingen van verschillende
types van biopsie toelichten.
- Je kan het principe en gebruik van tumormarkers uitleggen. Je kan
het verschil tussen circulerende en niet-circulerende tumormarkers
definiëren alsook hun nut en beperkingen. Je kan enkele goed
gekende voorbeelden bespreken: EGFR, HER2, ER, PR, Ki-67, PSA,
CA 15-3.
- Je kan de werkwijze van de cytogenetische en moleculaire
diagnostiek van maligne aandoeningen uitleggen.
- Je kan deze kennis toepassen aan de hand van voorbeelden of
casussen
Basiskennis kanker:
- Def. verzamelnaam van een groep ziekten wanneer abnormale
cellen ongecontroleerd delen, hun gebruikelijke grenzen
overschrijden en aangrenzende delen van het lichaam
binnendringen en/of zich naar andere organen verspreiden
- Oorzaak mutaties, epigenetische veranderingen in genen die
bepalen hoe cellen groeien en zich vermenigvuldigen
o Willekeurige fouten in DNA (tijdens vermenigvuldiging)
o Omgeving (blootstelling aan kankerverwekkende stoffen)
o Overerving
- Opeenstapeling van mutaties = gevaarlijk
Klassieke kankermodel:
- Late detectie (= slechtere prognose)
- Grove classificering op basis van anatomische en morfologische
features
- Vooral histopathology
- Klassieke therapieën
- One-size-fits all
3
, Precision oncology model:
- Preventie
- Vroege detectie (= betere prognose)
- Moleculaire profilering van de tumor stratificeren
- Vertaling naar targeted therapieën
- Translationele ziektemodellen voor functionele tests
- Juiste therapie voor juiste patiënt
- Medische beslissingen en monitoring op basis van liquid biopsy en
gevoelige detectietechnieken
Opfrissen en nieuwe inzichten in de moleculaire
pathologie van kanker
Proto-oncogenen: genen die normaal een rol spelen in celdeling, -
overleving of differentiatie.
- Oncogen: een proto-oncogen dat geactiveerd wordt als het niet
moet
o Ongecontroleerde deling => kanker
o Mutante oncogenen = dominant
- Soorten:
o Groeifactoren of hun receptoren (EGF-receptor)
o Signaaloverdracht proteïnen (K-Ras)
o Transcriptiefactoren (c-Myc)
- Hoe geactiveerd?
o Genvarianten/mutaties
o Niet mutationele/epigenetische veranderingen
o Chromosoomherschikkingen
o Genduplicatie/amplificatie
Oncogene addiction: het concept dat sommige vormen van kanker
afhankelijk zijn van of verslaafd zijn aan één of enkele genen voor het
behoud van het kwaadaardige fenotype en de cel overleving
- Omkeren van één of enkele afwijkingen groei van kankercellen
remmen
4
