ROMEINS RECHT HOOFDLIJNEN
1. Vermenging canonistiek - legistiek
Vanaf 3de eeuw: Kerkelijk recht als vector van Romeins recht (Constantijn: exsequatur); namen
de cognitieprocedure over
Vanaf de 4de eeuw: vermenging Romeins recht (romanitas) en joods-christelijke theologie
(christianitas) => Latijnse cultuur
Latijnse kerkvaders, die gebruik maken van Romeinsrechtelijke termen; Lactianus (boek in
theologie verwees naar instituten Gaius en Ulpianus), Ambrosius (verhouding tss God en de
mens als tss schuldeiser en schuldenaar ), Hieronymus van Stridon (Latijnse bijbelvertaling
(Vulgaat),vertaling Romeinsrechtelijke begrippen ), Augustinus (over de stad van God met
verwijzingen Romeinse rechtstermen)
In de 12 de-13 de eeuw ontwikkelden zich de Middeleeuwse universiteiten. En vaak was er
zowel een faculteit kerkelijk, als een faculteit Romeins recht. Vele licentiaten en doctores
waren geleerd in de “beide rechten”. De mengeling van kerkelijk en Romeins recht (canonistiek
+ legistiek), zoals het zich aan de universiteiten ontwikkelde, werd het ius commune genoemd.
De middeleeuwse canonistiek was van groot belang voor de receptie van het Romeinse recht
(op 2 manieren):
• de canonisten bestudeerden het RR voor hun eigen vakken en zorgden voor de receptie
in 5 grote takken vh recht (iudex, iudicium, clerus, conubium en crimen)
• een tweede invloed kwam er door de vertrouwdheid vd canonisten met de theologie en
de moraalfilosofie
In 16de-17de eeuw: Vermenging canonistiek en legistiek in de rechtspraktijk
- Verstatelijking (Scandinavië): De bisschoppen werden ambtenaren en alle kerkelijke
beslissingen vielen onder toezicht van vorstelijke raden.
- Vergemeentelijking (H. Roomse Rijk + Noordelijke Nederlanden(protestantse
gebieden)): conflicten uit kerkelijke sfeer door de stedelijke schepenbanken behandeld
en in beroep door vorstelijke raden.
• Voor protestantse hervormers lagen recht en theologie dicht bij elkaar.;
ontwikkeling door onder andere Grotius, Hugues Doneau het Rooms-Hollands
recht (calvinistische signatuur) (Ius commune zonder canonistiek )
- Concurrerende bevoegdheden (onze regio’s: Zuidelijke Nederlanden, landen met
katholieke vorsten) : De vorstelijke rechtbanken lieten vorderingen op grond van
canonieke middelen toe en pasten op die gevallen kerkelijk recht toe
=> Canoniek recht en bartolisme te versmelten
- In Engeland geen vermenging... Kerk deed autonoom verder: Hoogste instantie
kerkelijke rechtbanken (Privy Council) was niet dezelfde als die voor koninklijke
rechtbanken (King’s Bench)
Concrete rechtsgevolgen:
1
,- Romanocanoniek procesrecht:
• Hoger beroep:
§ Verschil oosten en Westen:
è Westen; geen hoger beroep tegen uitspraak kerkelijke rechtbank
bij keizerlijke rechtbank
è Oosten ; wel caesaropapsime.
§ Rechtmatigheidstoetsing van pauselijke beslissingen door gewone
rechter ; keizerlijk rescript dat in strijd was met het justiniaanse recht
kon door alle rechters worden verworpen.
§ Nieuwe tijd : tegen beslissing van een vorst kon worden gereageerd als
die niet in lijn lag met het Europees Ius Commune.
§ Inquisitoire procedure: accusatoire procedure (gaat uit van
lijdelijkheidbeginsel: rechter mocht enkel oordelen rekening houdend
met wat ingeroepen was door partijen) oorspronkelijk toegepast door
legisten - werd vervangen door inquisitoire procedure (rechter had
onderzoeksplicht, zelfs buiten de rechtbank – uitz: notoriëteit) –
oorspronkelijk toegepast door canonisten
- Romeinse familia -> christelijke familie:
• Romeinse familia (aansprakelijkheidsstructuur) leefde nog voort in de
middeleeuwen, PF stond aan het hoofd van de familia en was aansprakelijk
voor de goederen en personen in zijn familia. – we vinden dit ook nog terug in de
middeleeuwen in het canoniek recht : pauselijke familia en bisschoppelijke
familia
• Vanaf 5de eeuw nieuwe famille in canoniek recht -> samenwonende koppels
kwamen los uit hun oude familiae en stichtten een nieuwe familia, dit gebeurde
door een stilzwijgende mancipatie – man en vrouw samen aan het hoofd van 1
familia
• Vanaf 12de eeuw: gekoppeld aan huwelijk* en niet langer aan samenwonen +
romeinse teksten over familia gelezen uit het corpus iuris Civilis:
§ legisten en canonisten pasten die bepalingen toe op de nieuwe
christelijke familie. Kwamen tot de conclusie dat er maar 1 iemand aan
het hoofd van de familia kon staan -> echtgenote werd afhankelijk van
haar man, die opnieuw alleen aan het hoofd van de familia kwam staan
als PF.
• Vanaf 14de eeuw: vrouw verloor handelingsbekwaamheid ; kon familie enkel
nog binden door ‘huishoudelijk mandaat’ – bleef aanwezig in code civil:
§ Grote invloed op abintestaatserfrecht ( vrouw geen erfgename)
§ Mengeling christelijke familie en Romeinse achtergrond beïnvloed de de
westere visie op de familia tot in de 20ste eeuw.
- Erfrecht:
• Testamentenrecht: door concordaat van Worms: Clerus voerde het zichzelf
het Romeinse testamentenrecht in, in europa was het testament voor een groot
deel verdwenen door het feodale recht, zij koppelde testamentenrecht ook
2
, terug naar de clerus en zo werd het testamentenrecht in vele streken een
canonieke materie. Zij accepteerden ook het testament zonder erfstelling.
§ Werd door Bartolus en Baldus verspreid naar de universiteiten.
- Zakenrecht:
• Belang van de goede trouw (bona fides) in het bezitsrecht: belangrijk bij
bevrijdende verjaring, als met de actie verjaring van lange duur wou inroepen
werd dit e bona fide beoordeeld, men hield rekening met de christelijke
betrouwbaarheid en bezorgdheid.
- Verbintenissenrecht:
• Goede trouw bij alle verbintenissen: alle verbintenissen moesten ter goeder
trouw tot stand komen
• Afdwingbaarheid van vormloze afspraken, theologen wouden iedere
mondelinge afspraak afdwingbaar maken,
• Stilzwijgend ontbindend beding: partij kon vernietiging vorderen als andere
partij zijn verbintenis niet naleefde + ENAC
• Benadeling: bij elke transactie hechtten veel belang aan de waarde van een
belofte
• De clausula rebus sic stantibus: je bleef maar gebonden aan een
overeenkomst zolang de omstandigheden niet veranderden
• Stilzwijgend ontbindend moeten beide partijen evenveel voordeel krijgen.
• Causaliteit van verbintenissen – causa ging onder invloed van aristotelische
denken oorzaak beteken – oorzakelijk verband werd belangrijk (causa eiiciens
en causa finalis)
• Wil als bron van aansprakelijkheid – wilsovereenstemming noodzakelijk (ENG
NIET)
• Aquiliaanse aansprakelijkheid: evenwichtsleer en schuldleer groeide van een
gesloten en beperkte actie tot een algemene open actie met aansprakelijkheid
voor alle aangerichte schade.
2. Invloed aristotelische filosofie
4de eeuw v. Chr.: Aristoteles
6de eeuw: Aristotels verandere de visie op vrijheid: Aristotelische visie
- Apostel Paulus ; vrijheid gekoppeld aan verantwoordelijkheid.
- Aristotels op vrijheid (eleutheria) in de Instituten van Justinianus
- Vrijheid als ongebondenheid
§ Thomas van Aquino ; ; nam de aristotelische visie op vrijheid over
in eigen filosofie : vrijheid werd aan ongebondenheid gekoppeld.
(Doen wat je wil, maar andermans vrijheid ook respecteren)
§ Legisten namen dit ook over
Boëthius op het Italische schiereiland focuste op studie Griekse Filosofie, maar gedood,
omdat Theoderik de Grote geen Griekse invloeden wou, dus op andere manier bij ons
geraakt – zie hieronder
3
1. Vermenging canonistiek - legistiek
Vanaf 3de eeuw: Kerkelijk recht als vector van Romeins recht (Constantijn: exsequatur); namen
de cognitieprocedure over
Vanaf de 4de eeuw: vermenging Romeins recht (romanitas) en joods-christelijke theologie
(christianitas) => Latijnse cultuur
Latijnse kerkvaders, die gebruik maken van Romeinsrechtelijke termen; Lactianus (boek in
theologie verwees naar instituten Gaius en Ulpianus), Ambrosius (verhouding tss God en de
mens als tss schuldeiser en schuldenaar ), Hieronymus van Stridon (Latijnse bijbelvertaling
(Vulgaat),vertaling Romeinsrechtelijke begrippen ), Augustinus (over de stad van God met
verwijzingen Romeinse rechtstermen)
In de 12 de-13 de eeuw ontwikkelden zich de Middeleeuwse universiteiten. En vaak was er
zowel een faculteit kerkelijk, als een faculteit Romeins recht. Vele licentiaten en doctores
waren geleerd in de “beide rechten”. De mengeling van kerkelijk en Romeins recht (canonistiek
+ legistiek), zoals het zich aan de universiteiten ontwikkelde, werd het ius commune genoemd.
De middeleeuwse canonistiek was van groot belang voor de receptie van het Romeinse recht
(op 2 manieren):
• de canonisten bestudeerden het RR voor hun eigen vakken en zorgden voor de receptie
in 5 grote takken vh recht (iudex, iudicium, clerus, conubium en crimen)
• een tweede invloed kwam er door de vertrouwdheid vd canonisten met de theologie en
de moraalfilosofie
In 16de-17de eeuw: Vermenging canonistiek en legistiek in de rechtspraktijk
- Verstatelijking (Scandinavië): De bisschoppen werden ambtenaren en alle kerkelijke
beslissingen vielen onder toezicht van vorstelijke raden.
- Vergemeentelijking (H. Roomse Rijk + Noordelijke Nederlanden(protestantse
gebieden)): conflicten uit kerkelijke sfeer door de stedelijke schepenbanken behandeld
en in beroep door vorstelijke raden.
• Voor protestantse hervormers lagen recht en theologie dicht bij elkaar.;
ontwikkeling door onder andere Grotius, Hugues Doneau het Rooms-Hollands
recht (calvinistische signatuur) (Ius commune zonder canonistiek )
- Concurrerende bevoegdheden (onze regio’s: Zuidelijke Nederlanden, landen met
katholieke vorsten) : De vorstelijke rechtbanken lieten vorderingen op grond van
canonieke middelen toe en pasten op die gevallen kerkelijk recht toe
=> Canoniek recht en bartolisme te versmelten
- In Engeland geen vermenging... Kerk deed autonoom verder: Hoogste instantie
kerkelijke rechtbanken (Privy Council) was niet dezelfde als die voor koninklijke
rechtbanken (King’s Bench)
Concrete rechtsgevolgen:
1
,- Romanocanoniek procesrecht:
• Hoger beroep:
§ Verschil oosten en Westen:
è Westen; geen hoger beroep tegen uitspraak kerkelijke rechtbank
bij keizerlijke rechtbank
è Oosten ; wel caesaropapsime.
§ Rechtmatigheidstoetsing van pauselijke beslissingen door gewone
rechter ; keizerlijk rescript dat in strijd was met het justiniaanse recht
kon door alle rechters worden verworpen.
§ Nieuwe tijd : tegen beslissing van een vorst kon worden gereageerd als
die niet in lijn lag met het Europees Ius Commune.
§ Inquisitoire procedure: accusatoire procedure (gaat uit van
lijdelijkheidbeginsel: rechter mocht enkel oordelen rekening houdend
met wat ingeroepen was door partijen) oorspronkelijk toegepast door
legisten - werd vervangen door inquisitoire procedure (rechter had
onderzoeksplicht, zelfs buiten de rechtbank – uitz: notoriëteit) –
oorspronkelijk toegepast door canonisten
- Romeinse familia -> christelijke familie:
• Romeinse familia (aansprakelijkheidsstructuur) leefde nog voort in de
middeleeuwen, PF stond aan het hoofd van de familia en was aansprakelijk
voor de goederen en personen in zijn familia. – we vinden dit ook nog terug in de
middeleeuwen in het canoniek recht : pauselijke familia en bisschoppelijke
familia
• Vanaf 5de eeuw nieuwe famille in canoniek recht -> samenwonende koppels
kwamen los uit hun oude familiae en stichtten een nieuwe familia, dit gebeurde
door een stilzwijgende mancipatie – man en vrouw samen aan het hoofd van 1
familia
• Vanaf 12de eeuw: gekoppeld aan huwelijk* en niet langer aan samenwonen +
romeinse teksten over familia gelezen uit het corpus iuris Civilis:
§ legisten en canonisten pasten die bepalingen toe op de nieuwe
christelijke familie. Kwamen tot de conclusie dat er maar 1 iemand aan
het hoofd van de familia kon staan -> echtgenote werd afhankelijk van
haar man, die opnieuw alleen aan het hoofd van de familia kwam staan
als PF.
• Vanaf 14de eeuw: vrouw verloor handelingsbekwaamheid ; kon familie enkel
nog binden door ‘huishoudelijk mandaat’ – bleef aanwezig in code civil:
§ Grote invloed op abintestaatserfrecht ( vrouw geen erfgename)
§ Mengeling christelijke familie en Romeinse achtergrond beïnvloed de de
westere visie op de familia tot in de 20ste eeuw.
- Erfrecht:
• Testamentenrecht: door concordaat van Worms: Clerus voerde het zichzelf
het Romeinse testamentenrecht in, in europa was het testament voor een groot
deel verdwenen door het feodale recht, zij koppelde testamentenrecht ook
2
, terug naar de clerus en zo werd het testamentenrecht in vele streken een
canonieke materie. Zij accepteerden ook het testament zonder erfstelling.
§ Werd door Bartolus en Baldus verspreid naar de universiteiten.
- Zakenrecht:
• Belang van de goede trouw (bona fides) in het bezitsrecht: belangrijk bij
bevrijdende verjaring, als met de actie verjaring van lange duur wou inroepen
werd dit e bona fide beoordeeld, men hield rekening met de christelijke
betrouwbaarheid en bezorgdheid.
- Verbintenissenrecht:
• Goede trouw bij alle verbintenissen: alle verbintenissen moesten ter goeder
trouw tot stand komen
• Afdwingbaarheid van vormloze afspraken, theologen wouden iedere
mondelinge afspraak afdwingbaar maken,
• Stilzwijgend ontbindend beding: partij kon vernietiging vorderen als andere
partij zijn verbintenis niet naleefde + ENAC
• Benadeling: bij elke transactie hechtten veel belang aan de waarde van een
belofte
• De clausula rebus sic stantibus: je bleef maar gebonden aan een
overeenkomst zolang de omstandigheden niet veranderden
• Stilzwijgend ontbindend moeten beide partijen evenveel voordeel krijgen.
• Causaliteit van verbintenissen – causa ging onder invloed van aristotelische
denken oorzaak beteken – oorzakelijk verband werd belangrijk (causa eiiciens
en causa finalis)
• Wil als bron van aansprakelijkheid – wilsovereenstemming noodzakelijk (ENG
NIET)
• Aquiliaanse aansprakelijkheid: evenwichtsleer en schuldleer groeide van een
gesloten en beperkte actie tot een algemene open actie met aansprakelijkheid
voor alle aangerichte schade.
2. Invloed aristotelische filosofie
4de eeuw v. Chr.: Aristoteles
6de eeuw: Aristotels verandere de visie op vrijheid: Aristotelische visie
- Apostel Paulus ; vrijheid gekoppeld aan verantwoordelijkheid.
- Aristotels op vrijheid (eleutheria) in de Instituten van Justinianus
- Vrijheid als ongebondenheid
§ Thomas van Aquino ; ; nam de aristotelische visie op vrijheid over
in eigen filosofie : vrijheid werd aan ongebondenheid gekoppeld.
(Doen wat je wil, maar andermans vrijheid ook respecteren)
§ Legisten namen dit ook over
Boëthius op het Italische schiereiland focuste op studie Griekse Filosofie, maar gedood,
omdat Theoderik de Grote geen Griekse invloeden wou, dus op andere manier bij ons
geraakt – zie hieronder
3
