Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1 – BOUWSTENEN VAN EEN DISCIPLINE EN EEN PRAKTIJK............ 11
1. inleiding: communicatie is meer dan communiceren ...................................................... 11
2. Het teken als basis voor betekenisvol communiceren ...................................................... 11
2.1 Semiotiek ............................................................................................................................ 11
2.1.1 sub disciplines binnen semiotiek ............................................................................. 11
2.2 Teken, tekensysteem en tekenindeling ............................................................................... 12
2.2.1 Tekensystemen ........................................................................................................ 12
2.2.2 Tekenindelingen ...................................................................................................... 14
3. Elementen van het communicatieproces .......................................................................... 15
3.1 Communicator .................................................................................................................... 15
3.2 Boodschap .......................................................................................................................... 15
3.2.1 Referentieel/ inhoudelijk aspect .............................................................................. 15
3.2.2 Expressief/ vormelijk aspect ................................................................................... 15
3.2.3 Relationeel en appellerend aspect ........................................................................... 15
3.2.4 Encoderen en decoderen .......................................................................................... 16
3.4 Transmissie, kanaal en medium ......................................................................................... 16
3.4.1 Ruis.......................................................................................................................... 16
3.5 Ontvanger ........................................................................................................................... 17
4. Communicatiemodellen ................................................................................................... 17
4.1 Model van Lasswell (1948) ................................................................................................ 17
4.2 Model van Shanon (1949) .................................................................................................. 18
4.3 Balansmodel van Newcomb (1953) ................................................................................... 18
4.4 Model van Schramm (1954) ............................................................................................... 19
4.5 Model van Gerbner (1956) ................................................................................................. 19
4.5.1 Model van Gerbner stap voor stap .......................................................................... 20
4.6 Model van Jakobson (1960) ............................................................................................... 20
4.7 Procesmodel van Oomkes (2000) ...................................................................................... 20
5. Verschillende visies op het communicatieproces ............................................................. 21
5.1 Transmissievisie ................................................................................................................. 21
5.2 Rituele visie/ expressiemodel ..................................................................................... 21
5.3 Attentievisie/ publiciteitsmodel .......................................................................................... 21
5.4 Receptievisie ...................................................................................................................... 21
1
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
5.5 Twee theoretische scholen van Fiske ................................................................................. 21
5.5.1 Processchool ............................................................................................................ 22
5.5.2 Semiotische school .................................................................................................. 22
6. Vormen van communicatie ............................................................................................... 22
6.1 Intrapersoonlijke communicatie ......................................................................................... 22
6.2 Interpersoonlijke communicatie ......................................................................................... 22
6.3 Massacommunicatie ........................................................................................................... 23
6.4 Non – verbale communicatie .............................................................................................. 23
6.4.1 Functies van non – verbale communicatie .............................................................. 23
6.4.2 Twee niveaus van non – verbale communicatie ...................................................... 23
6.4.3 Types non – verbaal gedrag ..................................................................................... 23
6.4.4 Grammatica van lichaamstaal ................................................................................. 23
HOOFDSTUK 2 – THE YOUNG AND THE RESTLESS: DE ONTWIKKELING VAN
COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN ALS DISICIPLINE ................................................ 24
1. inleiding ............................................................................................................................ 24
2. Communicatiewetenschappen: een academische discipline ............................................ 24
3. Communicatiewetenschappen: jong veld, moeilijke afbakening ..................................... 24
4. Het ontstaan en de ontwikkeling van communicatiewetenschappen als discipline ......... 24
4.1 Voorlopers in het denken over communicatie .................................................................... 25
4.2 Institutionalisering van de communicatiewetenschappen .................................................. 25
4.2.1 De ‘Founding Fathers .............................................................................................. 25
4.3 Administratief en kritisch onderzoek ................................................................................. 26
5. Paradigmatische strijd in de communicatiewetenschappen ............................................. 26
5.1 Het paradigmabegrip .......................................................................................................... 26
5.2 Paradigma’s in de sociale wetenschappen .......................................................................... 27
5.3 Paradigma’s in de communicatiewetenschappen ............................................................... 27
5.3.1 Dominant mainstream paradigma ........................................................................... 27
5.3.2 Alternatief kritisch paradigma ................................................................................. 28
6. Theoretische diversiteit in de communicatiewetenschappen ........................................... 28
6.1 De notie theorie .................................................................................................................. 28
6.2 Classificeren van theorievorming....................................................................................... 28
6.2.1 actie structuur ..................................................................................................... 29
6.2.2 Consensus structuur ........................................................................................... 29
2
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
6.2.3 Materie geest ...................................................................................................... 29
HOOFDSTUK 3 – COMING OF AGE: ONDERZOEK NAAR MEDIA EN
COMMUNICATIE IN DE EERSTE HELFT VAN DE TWINTIGSTE EEUW ..................... 30
1. De massamaatschappij ..................................................................................................... 30
1.1 Contextualisering ............................................................................................................... 30
1.2 Concepten en ideeën in het denken over de massamaatschappij ....................................... 30
1.3 Massamaatschappijtheorie ................................................................................................. 31
1.3.1 Kritieken en evaluatie.............................................................................................. 32
2. Propaganda ....................................................................................................................... 32
2.1 De propagandatheorie van Lasswell................................................................................... 33
2.1.1 Propaganda als beheer van attitudes ........................................................................ 33
2.1.2 Twee functies van symbolen ................................................................................... 33
2.2 Het paradigma van kritische propagandastudies ................................................................ 33
2.2.1 Lasswell kritische propagandastudies ................................................................ 33
2.2.2 Technieken van propaganda .................................................................................... 33
3.3 Paradigmatische strijd ........................................................................................................ 34
3.3.1 Waarom won Lasswell? ........................................................................................... 34
HOOFDSTUK 4 – SNELLE OPKOMST EN BLOEI VAN DE
COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN: SLINGERBEWEGINGEN IN HET
MAINSTREAMPARADIGMA ............................................................................................... 35
1. Communicatiewetenschappen leent uit andere disciplines .............................................. 35
2. Communicatie wetenschappen leent uit SOCIOLOGIE ................................................. 35
2.1 Functionalisme ................................................................................................................... 35
2.2 Functionalistische mediatheorie: functies van media......................................................... 35
2.2.1 Lasswell – drie sociale functies ............................................................................... 36
2.2.2 Merton en Lazarsfeld .............................................................................................. 36
2.2.3 Wright ...................................................................................................................... 37
2.2.4 McQuail voegt de mobilisatiefunctie toe ................................................................ 37
2.3 de actiegerichte benaderingen en interpretatieve theorie (sociologie) ............................... 37
2.3.1 Symbolisch interactionisme .................................................................................... 37
2.3.2 Fenomenologie (1900s) ........................................................................................... 37
3. Communicatie wetenschappen leent uit PSYCHOLOGIE ............................................. 38
3.1 psychologie en cognitieve dissonantie ............................................................................... 38
3.1.1 Cognitieve dissonantie – Festinger ......................................................................... 38
3
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
4. Sociolinguïstiek ................................................................................................................ 38
4.1 Sociale context en communicatief gedrag .......................................................................... 39
4.2 Taal als concept .................................................................................................................. 39
4.3 Codetheorie of deficit hypothese van Bernstein ................................................................ 40
5. Media en publiek: van machtige media naar limited effects ............................................ 40
5.1 1900 – 1940: almacht van media ........................................................................................ 40
5.2 1940 – 1960: limited effects ............................................................................................... 41
5.2.1 Two and multi step flow .......................................................................................... 41
5.2.2 Mediating factors – Klapper (1960) ........................................................................ 41
5.2.3 Uses en Gratifications – Katz, Blumler en Gurevitch (1974) ................................. 41
5.3 1960 – 1980 Machtige media: de sequel ............................................................................ 41
5.3.1 Agenda – setting theory – Mcombs en Shaw (1972) .............................................. 41
5.3.2 Cultivatietheorie – Gerbner ..................................................................................... 42
5.3.1 Zwijgspiraaltheorie – Noelle Neumann (1984) ....................................................... 42
HOOFDSTUK 5 – HET ALTERNATIEVE KRITISCHE PARADIGMA .............................. 43
1. De Marxistische benadering ............................................................................................. 43
1.1 Basiselementen ................................................................................................................... 43
1.2 Onderbouw en bovenbouw................................................................................................. 44
1.3 Media .................................................................................................................................. 44
1.4 Kritiek op Marx’ visie op media......................................................................................... 45
2. Kritische theorie en de Frankfurter Schule ...................................................................... 45
2.1 Origine en onderzoeksprogramma ..................................................................................... 45
2.2 Culturele dimensie: cultuurindustrie .................................................................................. 46
2.3 Politieke dimensie: teloorgang van de publieke sfeer ........................................................ 46
2.3.1 Hoe is de publieke sfeer ontstaan ............................................................................ 46
2.4 Kritiek op de Frankfurter Schule ........................................................................................ 47
3. Politieke economie van communicatie ............................................................................. 47
3.1 Kritische politieke economie .............................................................................................. 47
3.2 Focus en onderzoek domeinen ........................................................................................... 47
3.2.1 Economische functies .............................................................................................. 48
3.3 Onderzoeksprogramma – Mosco........................................................................................ 48
3.4 Kritieken ............................................................................................................................. 48
4. Cultural studies ................................................................................................................. 48
4
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
4.1 Oorsprong ................................................................................................................... 48
4.2 Twee paradigma’s ............................................................................................................... 49
4.2.1 Structuralisme.......................................................................................................... 49
4.2.2 Culturalisme ............................................................................................................ 50
4.3 Onderzoeksprogramma ...................................................................................................... 50
4.3.1 Wat onderzoekt het BCCCS? .................................................................................. 50
4.4 Kritiek op Cultural Studies ................................................................................................. 51
5. Postbenaderingen ............................................................................................................. 51
5.1 Poststructuralisme .............................................................................................................. 51
5.2 Creatieve consumptie ......................................................................................................... 52
5.2.1 manieren waarop creatieve consumptie gebeurt ..................................................... 52
5.3 Postmodernisme ................................................................................................................. 52
HOOFDSTUK 6 – NIEUWE TIJDEN, NIEUWE MEDIA EN NIEUWE THEORIEËN ...... 54
1. Media en communicatie technologie: een onderzoeksmatig niemandsland? ................... 54
1.1 Vier zaken waarmee je rekening moet houden ................................................................... 54
2. diffusie van technologische innovaties............................................................................. 55
2.1 Diffusietheorie – Everett Rogers ........................................................................................ 55
2.2 Diffusieproces .................................................................................................................... 55
2.3 Doorbraak binnen een sociaal systeem .............................................................................. 55
2.3.1 Kenmerken van de innovatie ................................................................................... 56
2.3.2 Fasen van het adoptieproces .................................................................................... 56
3. Medium technologische benaderingen ............................................................................. 56
3.1 Toronto School ................................................................................................................... 56
3.1.1 McLuhans belangrijkste ideeën over media ............................................................ 56
4. Informatiemaatschappijtheorie ......................................................................................... 57
4.1 Verschillende perspectieven op de informatiemaatschappij ............................................... 57
4.2 Netwerkmaatschappij – Castells ........................................................................................ 57
5. “Nieuwe” mediatheorieën ................................................................................................ 58
5.1 New Media Theory ............................................................................................................. 58
5.2 Practice Theory................................................................................................................... 58
5.3 Mediatization ...................................................................................................................... 59
5.3.1 Twee visies op mediatization................................................................................... 59
HOOFDSTUK 7 – SOCIAALWETENSCHAPPELIJKE MEDIATHEORIEËN ................... 60
5
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
1. Four things you didnt’t know about media theory ........................................................... 60
2. Vier soorten mediatheorieën – Baran en Davis ................................................................ 60
3. Vier golven in het denken over media en ontvanger ........................................................ 61
HOOFDSTUK 8 – EEN HISTORISCH PERSPECTIEF OP MEDIA EN COMMUNICATIE:
EEN SOCIALE EVOLUTIE.................................................................................................... 62
1. Mediageschiedenis: media en/ in maatschappelijke omwentelingen ............................... 62
1.1 Mcluhan’s these: elke dominerende technologie bepaalt hoe we denken .......................... 62
2. Voorlopers van communicatie- en mediatechnologieën: orale en schriftelijke cultuur ... 62
2.1 Orale cultuur: gesproken taal ............................................................................................. 62
2.2 Geschreven taal .................................................................................................................. 63
2.2.1 Waarom is geschreven taal belangrijk? ................................................................... 64
2.2.2 Maatschappelijk implicaties .................................................................................... 64
3. Printmedia ........................................................................................................................ 64
3.1 Drukkunst ........................................................................................................................... 64
3.1.1 Printcultuur – The Gutenberg Galaxy ..................................................................... 64
3.1.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 65
3.2 Dagbladpers ........................................................................................................................ 65
3.2.1 Maatschappelijke context ........................................................................................ 65
3.2.2 Evolutie van de dagbladpers ................................................................................... 66
3.2.3 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 66
4. Beeld en beeldmedia ........................................................................................................ 67
4.1 Registratie van beeld: fotografie ........................................................................................ 67
4.2 De illusie van beweging: film en cinema ........................................................................... 67
4.2.1 Evolutie van film en cinema .................................................................................... 67
4.2.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 68
4.3 Van het grote naar het kleine scherm: televisie .................................................................. 68
4.3.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 69
5. Het tijdperk van telecommunicatie .................................................................................. 69
5.1 Registratie van geluid: de grammofoon ............................................................................. 70
5.1.1 Evolutie van de grammofoon .................................................................................. 70
5.1.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 70
5.2 Radio .................................................................................................................................. 70
5.2.1 Evolutie: draadloze telegrafie .................................................................................. 70
6
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
5.2.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 70
5.3 Telegrafie: van optisch naar elektronisch ........................................................................... 71
5.3.1 Evolutie van telegrafie ............................................................................................ 71
5.3.2 Maatschappelijke implicaties .................................................................................. 71
5.4 Telefonie ............................................................................................................................. 71
5.4.1 Evolutie ................................................................................................................... 72
6. Hedendaagse communicatie: digitalisering, convergentie en globalisering .................... 72
HOOFDSTUK 9 – EEN SOCIOLOGISCH PERSPECTIEF OP COMMUNICATIE EN
MEDIA ..................................................................................................................................... 73
1. Centrale thema’s van de mediasociologie ........................................................................ 73
1.1 Macht .................................................................................................................................. 73
1.1.1 Verschillende visies op macht ................................................................................. 73
1.1.2 Macht en media ....................................................................................................... 73
1.2 Sociale integratie en identiteit ............................................................................................ 74
1.3 Sociale verandering en dubbele dimensie van media ......................................................... 75
1.3.1 Dubbele dimensie van media (H10) ........................................................................ 75
1.3.2 Typologie van Rosengren ........................................................................................ 75
2. Cultuur en identiteit .......................................................................................................... 75
2.1 Een definitie van cultuur .................................................................................................... 76
2.2 Cultuur en communicatie ................................................................................................... 76
2.3 Subculturen......................................................................................................................... 76
2.3.1 Identiteit .................................................................................................................. 77
3. Een blik op de actoren: de communicator doorgelicht ..................................................... 77
3.1 Mediasystemen ................................................................................................................... 78
3.1.1 Modellen van Hallin en Mancini ............................................................................. 78
3.2 Media – instelling en mediaorganisatie .............................................................................. 78
3.2.1 Media – instelling .................................................................................................... 79
3.2.2 Mediaorganisatie ..................................................................................................... 79
3.3 Communicatorstudies: een typologie ................................................................................. 79
3.4 De gatekeeper: een bijzondere actor en communicator ..................................................... 80
3.4.1 Historische ontwikkeling......................................................................................... 80
3.4.2 Gatewatching ........................................................................................................... 80
4. De beroepsrol en professionalisering van de communicator............................................ 80
7
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
5.1 Rolconcept – sociologie ..................................................................................................... 80
5.2 Beroepssociologie – Greenwood ........................................................................................ 80
5.3 Mediaberoepsrollen – Tunstall ........................................................................................... 81
5.4 Rolconflicten en dilemma’s ................................................................................................ 81
4.5 Hoe worden deze conflicten beperkt? ................................................................................ 81
HOOFDSTUK 10 – BASISBEGINSELEN VAN MEDIA – ECONOMIE............................. 82
1. Economische basisprincipes van media ........................................................................... 82
1.1 Gebruikswaarde ruilwaarde .......................................................................................... 82
1.2 Tweezijdige markten .......................................................................................................... 82
1.2.1 Verschillende soorten gevolgen ............................................................................... 83
1.3 Bijzondere kenmerken van mediaproducten ...................................................................... 83
1.3.1 Media als (semi) publieke goederen ........................................................................ 83
1.4 Risky business en de mediakostenstructuur ....................................................................... 84
1.4.1 Mediakostenstructuur .............................................................................................. 84
1.4.2 80/20 – regel ............................................................................................................ 84
1.5 Economies of scale en economies of scope ....................................................................... 84
2. antwoorden en strategieën tegenover de risky media business ........................................ 84
2.1 Publieksmaximalisering ..................................................................................................... 84
2.2 Artificiële schaarste ............................................................................................................ 85
2.3 Controle over distributie..................................................................................................... 85
2.4 Big is beautiful: concentratie en integratie ......................................................................... 85
3. Nieuwe media – economie ............................................................................................... 86
3.1 De wetten van Moore en Metcalfe ..................................................................................... 86
3.1.1 Wet van Moore ........................................................................................................ 86
3.1.2 Wet van Metcalfe ..................................................................................................... 87
3.2 Long Tail ............................................................................................................................ 87
3.3. Platformisering .................................................................................................................. 87
3.3.1 Gevolgen van platformisering ................................................................................. 88
3.4 Transformatie continuïteit ............................................................................................. 88
HOOFDSTUK 11 – NORMATIEVE PERSPECTIEVEN, MEDIABELEID EN HET
ALGEMEEN BELANG ........................................................................................................... 89
1. Normatieve modellen ....................................................................................................... 89
1.1 Four theories of the Press ................................................................................................... 89
8
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
1.2 Aanvullende concepten....................................................................................................... 90
1.2.1 Revolutionair model ................................................................................................ 90
1.2.2 Ontwikkelingsmodel ............................................................................................... 90
1.2.3 Democratisch – participatorisch model ................................................................... 90
2. Mediabeleid ...................................................................................................................... 90
2.1 Mediabeleid als resultaat van de I-I-I- mix ........................................................................ 90
2.2 Spanningsvelden en mediabeleid ....................................................................................... 91
3. Normatieve aspecten van media ....................................................................................... 91
3.1 Normatieve spanningen ...................................................................................................... 91
3.2 Verantwoordingsrelaties ..................................................................................................... 91
3.3 Vier verantwoordingsrelaties .............................................................................................. 92
HOOFDSTUK 12 – EEN INHOUDELIJK PERSPECTIEF OP DE MEDIABOODSCHAP
EN REPRESENTATIE ............................................................................................................. 93
1. representatie, beeldvorming en media .................................................................................. 93
1.1 Kenmerken van representatie ............................................................................................. 93
2. Representatie: weerspiegeling of vertekening .................................................................. 93
2.1 Categorisering en stereotypering ........................................................................................ 94
2.2 Belang van beeldvorming in de media ............................................................................... 95
2.3 Nieuwsselectie: nieuwswaarden en selectiefactoren .......................................................... 95
2.3.1 Nieuwswaarden – Galtung en Ruge ........................................................................ 95
2.3.1 Universele nieuwswaarden ...................................................................................... 95
2.3.2 Cultuurspecifieke nieuwswaarden ........................................................................... 96
2.3.3 Rosengren – realistische visie ................................................................................. 96
3. Verschillende vormen van media – inhoud ...................................................................... 96
3.1 Genre .................................................................................................................................. 96
3.1.1 Multi – platform telling ........................................................................................... 96
3.2 Media Logic ....................................................................................................................... 97
3.4 Format ................................................................................................................................ 97
4. Een wetenschappelijke analyse van media-inhoud en boodschappen ............................. 97
HOOFDSTUK 13 – EEN PUBLIEKSPERSPECTIEF ........................................................... 98
1. Wie of Wat is de ontvanger? ............................................................................................. 98
2. Het publieksonderzoek ..................................................................................................... 98
3. Persuasieve communicatie ............................................................................................... 99
9
, COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN
3.1 Begripsverduidelijking ....................................................................................................... 99
3.2 Basismodellen van persuasie .............................................................................................. 99
3.2.1 Model van Hovland, Janis en Kelley (1953) ........................................................... 99
3.2.2 Input – outputmodel van McGuire (1973) .............................................................. 99
3.2.3 Model van Kelman (1958) .................................................................................... 100
3.2.4 Elobaration Likelihood Model (ELM) van Petty & Cacioppo (1986) .................. 100
3.2.5 Limited Capacity Model (LCM) van Annie Lang (2000) ..................................... 100
4. Mediawijsheid ................................................................................................................ 100
10