MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING------------------------------------------------------------------------- 8
1. Wat is mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------- 8
3. Internet en slaap (!!!) -------------------------------------------------------------------------------- 8
4. internet en opstaan ----------------------------------------------------------------------------------- 8
5. historische context ----------------------------------------------------------------------------------- 8
6. Raakvlakken met andere wetenschappen -------------------------------------------------------- 9
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE -------------------------------- 10
1. Psychologie als wetenschap ----------------------------------------------------------------------- 10
2. Vroege invloeden ----------------------------------------------------------------------------------- 10
2.1 Herman Ebbinghaus --------------------------------------------------------------------------- 10
2.2 Copernicus -------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.3 Descartes ---------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.4 Empirisme --------------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.2 John Locke --------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.3 David Hume ------------------------------------------------------------------------------- 11
2.5 Darwins evolutieleer --------------------------------------------------------------------------- 11
2.6 Fysiologische invloeden ---------------------------------------------------------------------- 12
2.6.1 Hermann von Helmholtz ----------------------------------------------------------------- 12
2.6.2 Gustav Fechner ---------------------------------------------------------------------------- 12
2.7 Psychofysica ------------------------------------------------------------------------------------ 12
3. Structuralisme --------------------------------------------------------------------------------------- 13
3.1 Wilhelm Wundt --------------------------------------------------------------------------------- 13
3.2 Necker Kubus ----------------------------------------------------------------------------------- 13
4. Functionalisme -------------------------------------------------------------------------------------- 13
4.1 Stream of Consiousness ----------------------------------------------------------------------- 14
5. Gestaltpsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 14
5.1 Illusies als bewijs ------------------------------------------------------------------------------ 14
6. Psychoanalyse --------------------------------------------------------------------------------------- 14
6.1 Sigmund Freud --------------------------------------------------------------------------------- 14
7. Behaviorisme ---------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.1 Edward Thorndike ----------------------------------------------------------------------------- 15
7.2 John Watson ------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.3 B.F. Skinner ------------------------------------------------------------------------------------- 16
1
, MEDIAPSYCHOLOGIE
8. Filosofie ---------------------------------------------------------------------------------------------- 16
9. Massamedia ----------------------------------------------------------------------------------------- 17
10. Mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 17
Hoofdstuk 2 – onderzoeksmethoden van mediapsychologie --------------------------------------- 17
1. Beschrijvend onderzoek --------------------------------------------------------------------------- 17
1.1 Beschrijvend kwantitatief onderzoek ------------------------------------------------------- 18
1.2 beschrijvend onderzoek: toevallige steekproef -------------------------------------------- 18
2. Correlationeel onderzoek -------------------------------------------------------------------------- 18
2.1 correlaties: positief, negatief, nul ------------------------------------------------------------ 18
2.2 correlaties: voor- en nadelen------------------------------------------------------------------ 18
3. experimenten ---------------------------------------------------------------------------------------- 18
3.1 Experiment: twee essentiële kenmerken ---------------------------------------------------- 18
3.2 toevallige toewijzing ≠ toevallige steekproeftrekking ------------------------------------ 19
Hoofdstuk 3 – Smartphone afhankelijkheid ---------------------------------------------------------- 19
1. Feiten en cijfers ------------------------------------------------------------------------------------- 19
1.1 Waarom gedragen mensen zich online anders? -------------------------------------------- 19
2. Mere exposure -------------------------------------------------------------------------------------- 19
3. Klassieke conditionering -------------------------------------------------------------------------- 19
3.1 De inzichten van Pavlov ---------------------------------------------------------------------- 19
3.2 Kenmerken en processen van klassieke conditionering ---------------------------------- 20
4. Habituatie -------------------------------------------------------------------------------------------- 21
5. Operante conditionering --------------------------------------------------------------------------- 22
5.1 Wat is Operante conditionering -------------------------------------------------------------- 22
5.2 Thorndike en Skinner -------------------------------------------------------------------------- 22
5.3 Bekrachtiging ----------------------------------------------------------------------------------- 22
5.3.1 Bekrachtigingschema’s ------------------------------------------------------------------ 23
5.4 Straf ---------------------------------------------------------------------------------------------- 24
5.4.1 Effectiviteit van straf --------------------------------------------------------------------- 24
6. Sociaal leren ----------------------------------------------------------------------------------------- 24
6.1 Sociaal leren en socialisatie ------------------------------------------------------------------ 24
HOOFDSTUK 4 – DIGITALE COCKTAIL --------------------------------------------------------- 26
1. Zelfconcept ------------------------------------------------------------------------------------------ 26
1.1 Introspectie -------------------------------------------------------------------------------------- 26
2
, MEDIAPSYCHOLOGIE
1.2 Perceptie van eigen gedrag ------------------------------------------------------------------- 26
1.3 Perceptie van eigen emoties ------------------------------------------------------------------ 27
1.4 Perceptie van eigen motivaties --------------------------------------------------------------- 27
1.5 Invloed van anderen --------------------------------------------------------------------------- 27
1.6 Gender en cultuur ------------------------------------------------------------------------------ 28
2. Zelfwaardering -------------------------------------------------------------------------------------- 28
2.1 Waarom hebben we behoefte aan zelfwaardering? ---------------------------------------- 28
2.2 Vicieuze cirkel van zelfwaardering ---------------------------------------------------------- 29
2.3 Zelfdiscrepanties ------------------------------------------------------------------------------- 29
2.4 Zelfbewustzijnstheorie ------------------------------------------------------------------------ 30
2.5 Beperkingen van zelfregulatie---------------------------------------------------------------- 31
2.6 mechanismen van zelfverheerlijking -------------------------------------------------------- 31
2.6.1 Better – than average effect (zelfverheerlijking) ------------------------------------- 31
2.6.2 Impliciet egoïsme ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.3 Verklaringen voor zelfverheerlijking--------------------------------------------------- 32
2.6.4 Dunning – Kruger – effect --------------------------------------------------------------- 32
2.6.5 Zelfhandicapping ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.6 Backing in reflected glory (BIRGing) ------------------------------------------------- 33
2.6.7 Cutoff reflected failure (CORFing) ---------------------------------------------------- 33
2.6.8 Neerwaartse sociale vergelijking ------------------------------------------------------- 33
2.6 Zijn positieve illusies passend? -------------------------------------------------------------- 33
3. Zelfpresentatie -------------------------------------------------------------------------------------- 33
3.1 Strategische zelfpresentatie ------------------------------------------------------------------- 34
3.2 Zelfverificatie ----------------------------------------------------------------------------------- 34
3.3 Zelfsturing--------------------------------------------------------------------------------------- 34
HOOFDSTUK 5 – HOE KIJKEN WE NAAR DE ANDER? ------------------------------------- 35
1. Observatie (elementen van sociale perceptie) -------------------------------------------------- 35
1.2 Situaties------------------------------------------------------------------------------------------ 35
1.3 Gedrag ------------------------------------------------------------------------------------------- 36
1.3.1 Waarheid van leugens onderscheiden -------------------------------------------------- 36
2. Attributie --------------------------------------------------------------------------------------------- 37
2.1 Soorten attributies ------------------------------------------------------------------------------ 37
2.2 Attributietheorieën ----------------------------------------------------------------------------- 37
3
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.3 Attributievertekeningen ----------------------------------------------------------------------- 38
2.3.1 Fundamentele attributiefout ------------------------------------------------------------- 38
2.3.2 de fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen -------------------------- 39
2.3.3 Cognitieve heuristieken ------------------------------------------------------------------ 39
2.3.4 Motivationele vertekeningen ------------------------------------------------------------ 40
3. Integratie: een samenhangend beeld krijgen ---------------------------------------------------- 41
3.1 Informatie – integratietheorie (Anderson) -------------------------------------------------- 41
3.2 Basisbevindingen ------------------------------------------------------------------------------ 41
3.3 Afwijkingen van de rekenkunde ------------------------------------------------------------- 42
3.3.1 Disposities van de waarnemer ---------------------------------------------------------- 42
3.3.2 Perseveratie – effect ---------------------------------------------------------------------- 43
3.3.3 Priming ------------------------------------------------------------------------------------- 43
3.3.4 Eigenschappen van de doelpersoon ---------------------------------------------------- 44
4. Confirmatievertekeningen ------------------------------------------------------------------------- 44
4.1 persistentie van opvattingen ------------------------------------------------------------------ 44
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing -------------------------------------------------------- 44
4.3 Selffulfilling prophecy ------------------------------------------------------------------------ 45
5. Zijn we dan zo slecht in persoonsperceptie? ---------------------------------------------------- 45
HOOFDSTUK 6 – ATTITUDEVERANDERING --------------------------------------------------- 46
1. Attitudes ---------------------------------------------------------------------------------------------- 46
1.1 De drie componenten van een attitude ------------------------------------------------------ 46
1.1.1 Cognitieve component (denken) -------------------------------------------------------- 46
1.1.2 Affectieve component (gevoel) --------------------------------------------------------- 47
1.1.3 Gedragscomponent (doen) -------------------------------------------------------------- 47
1.2 Ontwikkeling van attitudes ------------------------------------------------------------------- 47
1.3 Meting van attitudes --------------------------------------------------------------------------- 48
1.4 Het verband tussen attitude en gedrag ------------------------------------------------------ 49
1.4.1 Theorie van het beredeneerd gedrag --------------------------------------------------- 49
1.4.2 Prototype bereidheidsmodel (PWM) --------------------------------------------------- 49
2. Overreding door communicatie------------------------------------------------------------------- 50
2.1 Twee wegen van overreding ------------------------------------------------------------------ 50
2.1.1 Elaboration Likelihood Model (Petty en Cacioppo) --------------------------------- 51
2.2 Boodschap--------------------------------------------------------------------------------------- 51
4
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.2.1. Informationele strategieën -------------------------------------------------------------- 51
2.2.2 Volgorde van de boodschap (Timing) ----------------------------------------------------- 51
2.2.3 Discrepantie van de boodschap --------------------------------------------------------- 52
2.2.4 Angst als overtuigingsmiddel ----------------------------------------------------------- 52
2.2.5 Positieve gevoelens ----------------------------------------------------------------------- 53
3. Overreding door gedrag --------------------------------------------------------------------------- 53
3.1 Rollenspel --------------------------------------------------------------------------------------- 53
3.2 Cognitieve dissonantietheorie ---------------------------------------------------------------- 54
3.2.1 Cognitieve dissonantie verminderen --------------------------------------------------- 54
3.2.2 Nieuwe cognities toevoegen ------------------------------------------------------------ 54
3.2.3 Onvoldoende externe rechtvaardiging ------------------------------------------------- 54
3.2.4 Zelfovertuiging ---------------------------------------------------------------------------- 55
3.2.5 Generalisatie – effect --------------------------------------------------------------------- 55
3.2.6 Hypocrisiseparadigma ------------------------------------------------------------------- 55
3.2.7 Onvoldoende afschrikking -------------------------------------------------------------- 55
3.2.8 Rechtvaardiging van inspanningen ----------------------------------------------------- 56
3.2.9 Rechtvaardiging van beslissingen (Postdecision dissonance) ---------------------- 57
3.3 Nieuwe inzichten ------------------------------------------------------------------------------- 58
3.3.1 Negatieve consequenties ----------------------------------------------------------------- 58
3.3.2 Persoonlijke verantwoordelijkheid ----------------------------------------------------- 58
3.3.3 Fysiologische opwinding ---------------------------------------------------------------- 58
3.3.5 Toeschrijving van de opwinding -------------------------------------------------------- 59
3.4 Een kritische blik ------------------------------------------------------------------------------- 59
HOOFDSTUK 7 – OPKOMST VAN HET INTERNET-------------------------------------------- 60
1. Preweb – tijdperk: de persoonlijke computer (PC) -------------------------------------------- 60
1.1 Belangrijke ontwikkelingen ------------------------------------------------------------------ 60
2. Web 1.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 60
2.1 Belangrijke momenten ------------------------------------------------------------------------ 60
2.2 Voordelen ---------------------------------------------------------------------------------------- 60
2.3 Nadelen ------------------------------------------------------------------------------------------ 61
3. Web 2.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 61
3.1 Belangrijke momenten ------------------------------------------------------------------------ 61
3.2 Kenmerken -------------------------------------------------------------------------------------- 61
5
, MEDIAPSYCHOLOGIE
3.3 Voordelen ---------------------------------------------------------------------------------------- 61
4. Web 3.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 62
4.1 Doel van web 3.0 ------------------------------------------------------------------------------- 62
4.2 Fake news en misleiding (probleem) -------------------------------------------------------- 62
4.3 Rol van AI --------------------------------------------------------------------------------------- 62
4.4 Toekomst ---------------------------------------------------------------------------------------- 62
HOOFDSTUK 8 – INTERNET RISICO’S ----------------------------------------------------------- 63
1. leeftijdsbeperking sociale media ----------------------------------------------------------------- 63
1.1 Ontwikkelingspsychologie-------------------------------------------------------------------- 63
1.2 Piaget – cognitieve ontwikkeling ------------------------------------------------------------ 63
1.2.1 De cognitieve ontwikkeling verloopt in fasen ---------------------------------------- 64
1.2.2 Kritiek op Piaget -------------------------------------------------------------------------- 64
2. Strategieën voor ouderlijke bemiddeling -------------------------------------------------------- 64
3. internetrisico’s--------------------------------------------------------------------------------------- 65
3.1 Agressief gedrag -------------------------------------------------------------------------------- 65
3.1.1 Cues die afwijkend gedrag bevorderen ------------------------------------------------ 66
3.1.2 Identiteitsverlies en Prosociaal gedrag------------------------------------------------- 66
3.2 Agressierisico’s – inhoud en contact -------------------------------------------------------- 67
3.2.1 inhoudsrisico’s ---------------------------------------------------------------------------- 67
3.2.2 Contactrisico’s----------------------------------------------------------------------------- 67
3.3 Seksuele risico’s -------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.1 Sexting ------------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.2 Niet – consensueel verspreiden van seksueel getinte beelden ---------------------- 67
3.3.3 Catfishing ---------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.4 Ghosting ------------------------------------------------------------------------------------ 67
3.3.5 Sextortion ---------------------------------------------------------------------------------- 68
3.3.6 Grooming ---------------------------------------------------------------------------------- 68
3.4 Waarde gerelateerde risico’s ------------------------------------------------------------------ 68
3.4.1 Webpagina’s ------------------------------------------------------------------------------- 68
3.4.2 Gezondheid gerelateerde (schadelijke) inhoud --------------------------------------- 68
3.4.3 Fitfluencers -------------------------------------------------------------------------------- 68
3.5 Commerciële risico’s -------------------------------------------------------------------------- 69
3.5.1 Commerciële risico’s – inhoud --------------------------------------------------------- 69
6
, MEDIAPSYCHOLOGIE
3.5.2 Commerciële risico’s – contact --------------------------------------------------------- 69
HOOFDSTUK 9 – PROSOCIAAL GEDRAG ------------------------------------------------------- 70
1. Motieven --------------------------------------------------------------------------------------------- 70
1.1 Evolutieleer ------------------------------------------------------------------------------------- 70
1.2 Normen ------------------------------------------------------------------------------------------ 70
1.2.1 Wederkerigheidsnorm -------------------------------------------------------------------- 70
1.2.2 Billijkheidsnorm -------------------------------------------------------------------------- 70
1.2.2 Billijkheidsnorm -------------------------------------------------------------------------- 71
1.2.3 Sociale verantwoordelijkheidsnorm---------------------------------------------------- 71
1.2.4 Rechtvaardigheidsnorm ------------------------------------------------------------------ 71
1.2.5 Rolmodellen ------------------------------------------------------------------------------- 71
1.3 Sociale uitwisseling ---------------------------------------------------------------------------- 71
1.4 Empathie – altruïsme -------------------------------------------------------------------------- 71
2. Persoonlijke factoren ------------------------------------------------------------------------------- 72
2.1 Gender ------------------------------------------------------------------------------------------- 72
2.2 Cultuur ------------------------------------------------------------------------------------------- 72
2.3 Gemoedstemming ------------------------------------------------------------------------------ 72
2.4 Psychofysische ongevoeligheid -------------------------------------------------------------- 73
2.4.1 Beperkte capaciteit tot medelijden ----------------------------------------------------- 73
3. Situationele factoren ------------------------------------------------------------------------------- 74
3.1 Omgeving --------------------------------------------------------------------------------------- 74
3.2 Omstanderseffect ------------------------------------------------------------------------------- 74
3.3 De 5 stappen naar hulp bieden --------------------------------------------------------------- 75
7
, MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING
Hoe gedragen mens zich in een digitale wereld (social media en smartphone gebruik)
1. Wat is mediapsychologie
Mediapsychologie is een studie van menselijk gedrag in de context van media (internet,
smartphone, sociale media, …) om interne processen te begrijpen
2. Internet is alom tegenwoordig
Internet is overal in ons dagelijks leven (vb. wekker → smartphone)
Media beïnvloeden dagelijkse routines
3. Internet en slaap (!!!)
Belangrijke bevindingen bij onderzoek naar correlatie internet en slaap
1. Smartphone in slaapkamer = slechter slapen
• Geen smartphone zorgt voor betere slaapkwaliteit, geluk, focus en relaties
2. Gebruik tijdens slaap = verstoorde slaappatronen
3. Meer gebruik = slechtere mentale gezondheid
• Veel sociale media → slechter slapen → slechtere mentale gezondheid
4. Verslaving slaap (tweerichtingsrelatie)
• Slechte slaap zorgt voor smartphone gebruik
• Meer smartphone gebruik zorgt voor slechte slaap
4. internet en opstaan
We zijn sterk afhankelijk van media → smartphone is eerste interactie van dag
5. historische context
1949 – 1984
• Wereld met constante surveillance
• Camera’s + microfoons overal
• Mensen zijn bang voor “thought crimes” (gedachten hebben van dingen strafbaar zou zijn)
1999 – Big Brother
Mensen worden constant gefilmd en publiek kijkt mee
Begin van entertainment en surveillance combineren (temptation Island)
2007 – Fitbit
• Mensen meten zichzelf ~ self tracking
Vandaag – mensen delen hun data vrijwillig
8
, MEDIAPSYCHOLOGIE
❖ Evolutie
1. Controle vanbuiten
2. Zelfcontrole
3. Vrijwillig delen
6. Raakvlakken met andere wetenschappen
Discipline Focus
Sociale psychologie Gedrag in groepen
Persoonlijkheid Stabiele eigenschappen
Klinische psychologie Problemen
Sociologie Maatschappij
Communicatiewetenschap Communicatie
9
, MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE
1. Psychologie als wetenschap
Psychologie moest evolueren van filosofie naar een echte wetenschap
Wetenschap: meten, observeren en experimenteren
→ Probleem: mentale processen zijn niet direct zichtbaar
Kant: “Psychologie kan geen echte wetenschap zijn”
→ je kan gedachten niet meten zoals fysica
Zorgt voor tegenreactie ~ psychologie wil zich bewijzen als wetenschap
2. Vroege invloeden
Hoe werd psychologie een wetenschap?
2.1 Herman Ebbinghaus
“Psychologie heeft een lang verleden, maar een korte geschiedenis”
• Lang verleden: mensen denken/ filosoferen al eeuwen
• Korte geschiedenis: psychologie als echte wetenschap bestaat pas sinds 19e eeuw
Zorgt voor startschot van psychologie als echte wetenschap
2.2 Copernicus
Veranderde het wereldbeeld van de mens volledig
• Voor Copernicus: mens stond centraal in universum
• Na Copernicus: bewijs dat aarde rond zon draait → mens toch niet zo speciaal
Mens valt onder natuurwetten en kan dus ook wetenschappelijk bestudeerd worden
2.3 Descartes
Volgens Descartes bestaat een mens uit twee delen Dualisme
1. HET LICHAAM ~ kun je zien en meten (werkt volgens natuurwetten)
Hartslag, spieren, zenuwen
2. DE GEEST ~ ziel kun je niet rechtsreeks meten
Gedachten, gevoelens, bewustzijn
• Lichaam en geest zijn verschillende dingen
• Het lichaam werkt zoals een machine met vaste regels
• Geest kunnen we begrijpen via denken en introspectie = rationalisme
10
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING------------------------------------------------------------------------- 8
1. Wat is mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------- 8
3. Internet en slaap (!!!) -------------------------------------------------------------------------------- 8
4. internet en opstaan ----------------------------------------------------------------------------------- 8
5. historische context ----------------------------------------------------------------------------------- 8
6. Raakvlakken met andere wetenschappen -------------------------------------------------------- 9
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE -------------------------------- 10
1. Psychologie als wetenschap ----------------------------------------------------------------------- 10
2. Vroege invloeden ----------------------------------------------------------------------------------- 10
2.1 Herman Ebbinghaus --------------------------------------------------------------------------- 10
2.2 Copernicus -------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.3 Descartes ---------------------------------------------------------------------------------------- 10
2.4 Empirisme --------------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.2 John Locke --------------------------------------------------------------------------------- 11
2.4.3 David Hume ------------------------------------------------------------------------------- 11
2.5 Darwins evolutieleer --------------------------------------------------------------------------- 11
2.6 Fysiologische invloeden ---------------------------------------------------------------------- 12
2.6.1 Hermann von Helmholtz ----------------------------------------------------------------- 12
2.6.2 Gustav Fechner ---------------------------------------------------------------------------- 12
2.7 Psychofysica ------------------------------------------------------------------------------------ 12
3. Structuralisme --------------------------------------------------------------------------------------- 13
3.1 Wilhelm Wundt --------------------------------------------------------------------------------- 13
3.2 Necker Kubus ----------------------------------------------------------------------------------- 13
4. Functionalisme -------------------------------------------------------------------------------------- 13
4.1 Stream of Consiousness ----------------------------------------------------------------------- 14
5. Gestaltpsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 14
5.1 Illusies als bewijs ------------------------------------------------------------------------------ 14
6. Psychoanalyse --------------------------------------------------------------------------------------- 14
6.1 Sigmund Freud --------------------------------------------------------------------------------- 14
7. Behaviorisme ---------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.1 Edward Thorndike ----------------------------------------------------------------------------- 15
7.2 John Watson ------------------------------------------------------------------------------------- 15
7.3 B.F. Skinner ------------------------------------------------------------------------------------- 16
1
, MEDIAPSYCHOLOGIE
8. Filosofie ---------------------------------------------------------------------------------------------- 16
9. Massamedia ----------------------------------------------------------------------------------------- 17
10. Mediapsychologie --------------------------------------------------------------------------------- 17
Hoofdstuk 2 – onderzoeksmethoden van mediapsychologie --------------------------------------- 17
1. Beschrijvend onderzoek --------------------------------------------------------------------------- 17
1.1 Beschrijvend kwantitatief onderzoek ------------------------------------------------------- 18
1.2 beschrijvend onderzoek: toevallige steekproef -------------------------------------------- 18
2. Correlationeel onderzoek -------------------------------------------------------------------------- 18
2.1 correlaties: positief, negatief, nul ------------------------------------------------------------ 18
2.2 correlaties: voor- en nadelen------------------------------------------------------------------ 18
3. experimenten ---------------------------------------------------------------------------------------- 18
3.1 Experiment: twee essentiële kenmerken ---------------------------------------------------- 18
3.2 toevallige toewijzing ≠ toevallige steekproeftrekking ------------------------------------ 19
Hoofdstuk 3 – Smartphone afhankelijkheid ---------------------------------------------------------- 19
1. Feiten en cijfers ------------------------------------------------------------------------------------- 19
1.1 Waarom gedragen mensen zich online anders? -------------------------------------------- 19
2. Mere exposure -------------------------------------------------------------------------------------- 19
3. Klassieke conditionering -------------------------------------------------------------------------- 19
3.1 De inzichten van Pavlov ---------------------------------------------------------------------- 19
3.2 Kenmerken en processen van klassieke conditionering ---------------------------------- 20
4. Habituatie -------------------------------------------------------------------------------------------- 21
5. Operante conditionering --------------------------------------------------------------------------- 22
5.1 Wat is Operante conditionering -------------------------------------------------------------- 22
5.2 Thorndike en Skinner -------------------------------------------------------------------------- 22
5.3 Bekrachtiging ----------------------------------------------------------------------------------- 22
5.3.1 Bekrachtigingschema’s ------------------------------------------------------------------ 23
5.4 Straf ---------------------------------------------------------------------------------------------- 24
5.4.1 Effectiviteit van straf --------------------------------------------------------------------- 24
6. Sociaal leren ----------------------------------------------------------------------------------------- 24
6.1 Sociaal leren en socialisatie ------------------------------------------------------------------ 24
HOOFDSTUK 4 – DIGITALE COCKTAIL --------------------------------------------------------- 26
1. Zelfconcept ------------------------------------------------------------------------------------------ 26
1.1 Introspectie -------------------------------------------------------------------------------------- 26
2
, MEDIAPSYCHOLOGIE
1.2 Perceptie van eigen gedrag ------------------------------------------------------------------- 26
1.3 Perceptie van eigen emoties ------------------------------------------------------------------ 27
1.4 Perceptie van eigen motivaties --------------------------------------------------------------- 27
1.5 Invloed van anderen --------------------------------------------------------------------------- 27
1.6 Gender en cultuur ------------------------------------------------------------------------------ 28
2. Zelfwaardering -------------------------------------------------------------------------------------- 28
2.1 Waarom hebben we behoefte aan zelfwaardering? ---------------------------------------- 28
2.2 Vicieuze cirkel van zelfwaardering ---------------------------------------------------------- 29
2.3 Zelfdiscrepanties ------------------------------------------------------------------------------- 29
2.4 Zelfbewustzijnstheorie ------------------------------------------------------------------------ 30
2.5 Beperkingen van zelfregulatie---------------------------------------------------------------- 31
2.6 mechanismen van zelfverheerlijking -------------------------------------------------------- 31
2.6.1 Better – than average effect (zelfverheerlijking) ------------------------------------- 31
2.6.2 Impliciet egoïsme ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.3 Verklaringen voor zelfverheerlijking--------------------------------------------------- 32
2.6.4 Dunning – Kruger – effect --------------------------------------------------------------- 32
2.6.5 Zelfhandicapping ------------------------------------------------------------------------- 32
2.6.6 Backing in reflected glory (BIRGing) ------------------------------------------------- 33
2.6.7 Cutoff reflected failure (CORFing) ---------------------------------------------------- 33
2.6.8 Neerwaartse sociale vergelijking ------------------------------------------------------- 33
2.6 Zijn positieve illusies passend? -------------------------------------------------------------- 33
3. Zelfpresentatie -------------------------------------------------------------------------------------- 33
3.1 Strategische zelfpresentatie ------------------------------------------------------------------- 34
3.2 Zelfverificatie ----------------------------------------------------------------------------------- 34
3.3 Zelfsturing--------------------------------------------------------------------------------------- 34
HOOFDSTUK 5 – HOE KIJKEN WE NAAR DE ANDER? ------------------------------------- 35
1. Observatie (elementen van sociale perceptie) -------------------------------------------------- 35
1.2 Situaties------------------------------------------------------------------------------------------ 35
1.3 Gedrag ------------------------------------------------------------------------------------------- 36
1.3.1 Waarheid van leugens onderscheiden -------------------------------------------------- 36
2. Attributie --------------------------------------------------------------------------------------------- 37
2.1 Soorten attributies ------------------------------------------------------------------------------ 37
2.2 Attributietheorieën ----------------------------------------------------------------------------- 37
3
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.3 Attributievertekeningen ----------------------------------------------------------------------- 38
2.3.1 Fundamentele attributiefout ------------------------------------------------------------- 38
2.3.2 de fundamentele attributiefout als perceptueel fenomeen -------------------------- 39
2.3.3 Cognitieve heuristieken ------------------------------------------------------------------ 39
2.3.4 Motivationele vertekeningen ------------------------------------------------------------ 40
3. Integratie: een samenhangend beeld krijgen ---------------------------------------------------- 41
3.1 Informatie – integratietheorie (Anderson) -------------------------------------------------- 41
3.2 Basisbevindingen ------------------------------------------------------------------------------ 41
3.3 Afwijkingen van de rekenkunde ------------------------------------------------------------- 42
3.3.1 Disposities van de waarnemer ---------------------------------------------------------- 42
3.3.2 Perseveratie – effect ---------------------------------------------------------------------- 43
3.3.3 Priming ------------------------------------------------------------------------------------- 43
3.3.4 Eigenschappen van de doelpersoon ---------------------------------------------------- 44
4. Confirmatievertekeningen ------------------------------------------------------------------------- 44
4.1 persistentie van opvattingen ------------------------------------------------------------------ 44
4.2 Confirmatorische hypothesetoetsing -------------------------------------------------------- 44
4.3 Selffulfilling prophecy ------------------------------------------------------------------------ 45
5. Zijn we dan zo slecht in persoonsperceptie? ---------------------------------------------------- 45
HOOFDSTUK 6 – ATTITUDEVERANDERING --------------------------------------------------- 46
1. Attitudes ---------------------------------------------------------------------------------------------- 46
1.1 De drie componenten van een attitude ------------------------------------------------------ 46
1.1.1 Cognitieve component (denken) -------------------------------------------------------- 46
1.1.2 Affectieve component (gevoel) --------------------------------------------------------- 47
1.1.3 Gedragscomponent (doen) -------------------------------------------------------------- 47
1.2 Ontwikkeling van attitudes ------------------------------------------------------------------- 47
1.3 Meting van attitudes --------------------------------------------------------------------------- 48
1.4 Het verband tussen attitude en gedrag ------------------------------------------------------ 49
1.4.1 Theorie van het beredeneerd gedrag --------------------------------------------------- 49
1.4.2 Prototype bereidheidsmodel (PWM) --------------------------------------------------- 49
2. Overreding door communicatie------------------------------------------------------------------- 50
2.1 Twee wegen van overreding ------------------------------------------------------------------ 50
2.1.1 Elaboration Likelihood Model (Petty en Cacioppo) --------------------------------- 51
2.2 Boodschap--------------------------------------------------------------------------------------- 51
4
, MEDIAPSYCHOLOGIE
2.2.1. Informationele strategieën -------------------------------------------------------------- 51
2.2.2 Volgorde van de boodschap (Timing) ----------------------------------------------------- 51
2.2.3 Discrepantie van de boodschap --------------------------------------------------------- 52
2.2.4 Angst als overtuigingsmiddel ----------------------------------------------------------- 52
2.2.5 Positieve gevoelens ----------------------------------------------------------------------- 53
3. Overreding door gedrag --------------------------------------------------------------------------- 53
3.1 Rollenspel --------------------------------------------------------------------------------------- 53
3.2 Cognitieve dissonantietheorie ---------------------------------------------------------------- 54
3.2.1 Cognitieve dissonantie verminderen --------------------------------------------------- 54
3.2.2 Nieuwe cognities toevoegen ------------------------------------------------------------ 54
3.2.3 Onvoldoende externe rechtvaardiging ------------------------------------------------- 54
3.2.4 Zelfovertuiging ---------------------------------------------------------------------------- 55
3.2.5 Generalisatie – effect --------------------------------------------------------------------- 55
3.2.6 Hypocrisiseparadigma ------------------------------------------------------------------- 55
3.2.7 Onvoldoende afschrikking -------------------------------------------------------------- 55
3.2.8 Rechtvaardiging van inspanningen ----------------------------------------------------- 56
3.2.9 Rechtvaardiging van beslissingen (Postdecision dissonance) ---------------------- 57
3.3 Nieuwe inzichten ------------------------------------------------------------------------------- 58
3.3.1 Negatieve consequenties ----------------------------------------------------------------- 58
3.3.2 Persoonlijke verantwoordelijkheid ----------------------------------------------------- 58
3.3.3 Fysiologische opwinding ---------------------------------------------------------------- 58
3.3.5 Toeschrijving van de opwinding -------------------------------------------------------- 59
3.4 Een kritische blik ------------------------------------------------------------------------------- 59
HOOFDSTUK 7 – OPKOMST VAN HET INTERNET-------------------------------------------- 60
1. Preweb – tijdperk: de persoonlijke computer (PC) -------------------------------------------- 60
1.1 Belangrijke ontwikkelingen ------------------------------------------------------------------ 60
2. Web 1.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 60
2.1 Belangrijke momenten ------------------------------------------------------------------------ 60
2.2 Voordelen ---------------------------------------------------------------------------------------- 60
2.3 Nadelen ------------------------------------------------------------------------------------------ 61
3. Web 2.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 61
3.1 Belangrijke momenten ------------------------------------------------------------------------ 61
3.2 Kenmerken -------------------------------------------------------------------------------------- 61
5
, MEDIAPSYCHOLOGIE
3.3 Voordelen ---------------------------------------------------------------------------------------- 61
4. Web 3.0 ----------------------------------------------------------------------------------------------- 62
4.1 Doel van web 3.0 ------------------------------------------------------------------------------- 62
4.2 Fake news en misleiding (probleem) -------------------------------------------------------- 62
4.3 Rol van AI --------------------------------------------------------------------------------------- 62
4.4 Toekomst ---------------------------------------------------------------------------------------- 62
HOOFDSTUK 8 – INTERNET RISICO’S ----------------------------------------------------------- 63
1. leeftijdsbeperking sociale media ----------------------------------------------------------------- 63
1.1 Ontwikkelingspsychologie-------------------------------------------------------------------- 63
1.2 Piaget – cognitieve ontwikkeling ------------------------------------------------------------ 63
1.2.1 De cognitieve ontwikkeling verloopt in fasen ---------------------------------------- 64
1.2.2 Kritiek op Piaget -------------------------------------------------------------------------- 64
2. Strategieën voor ouderlijke bemiddeling -------------------------------------------------------- 64
3. internetrisico’s--------------------------------------------------------------------------------------- 65
3.1 Agressief gedrag -------------------------------------------------------------------------------- 65
3.1.1 Cues die afwijkend gedrag bevorderen ------------------------------------------------ 66
3.1.2 Identiteitsverlies en Prosociaal gedrag------------------------------------------------- 66
3.2 Agressierisico’s – inhoud en contact -------------------------------------------------------- 67
3.2.1 inhoudsrisico’s ---------------------------------------------------------------------------- 67
3.2.2 Contactrisico’s----------------------------------------------------------------------------- 67
3.3 Seksuele risico’s -------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.1 Sexting ------------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.2 Niet – consensueel verspreiden van seksueel getinte beelden ---------------------- 67
3.3.3 Catfishing ---------------------------------------------------------------------------------- 67
3.3.4 Ghosting ------------------------------------------------------------------------------------ 67
3.3.5 Sextortion ---------------------------------------------------------------------------------- 68
3.3.6 Grooming ---------------------------------------------------------------------------------- 68
3.4 Waarde gerelateerde risico’s ------------------------------------------------------------------ 68
3.4.1 Webpagina’s ------------------------------------------------------------------------------- 68
3.4.2 Gezondheid gerelateerde (schadelijke) inhoud --------------------------------------- 68
3.4.3 Fitfluencers -------------------------------------------------------------------------------- 68
3.5 Commerciële risico’s -------------------------------------------------------------------------- 69
3.5.1 Commerciële risico’s – inhoud --------------------------------------------------------- 69
6
, MEDIAPSYCHOLOGIE
3.5.2 Commerciële risico’s – contact --------------------------------------------------------- 69
HOOFDSTUK 9 – PROSOCIAAL GEDRAG ------------------------------------------------------- 70
1. Motieven --------------------------------------------------------------------------------------------- 70
1.1 Evolutieleer ------------------------------------------------------------------------------------- 70
1.2 Normen ------------------------------------------------------------------------------------------ 70
1.2.1 Wederkerigheidsnorm -------------------------------------------------------------------- 70
1.2.2 Billijkheidsnorm -------------------------------------------------------------------------- 70
1.2.2 Billijkheidsnorm -------------------------------------------------------------------------- 71
1.2.3 Sociale verantwoordelijkheidsnorm---------------------------------------------------- 71
1.2.4 Rechtvaardigheidsnorm ------------------------------------------------------------------ 71
1.2.5 Rolmodellen ------------------------------------------------------------------------------- 71
1.3 Sociale uitwisseling ---------------------------------------------------------------------------- 71
1.4 Empathie – altruïsme -------------------------------------------------------------------------- 71
2. Persoonlijke factoren ------------------------------------------------------------------------------- 72
2.1 Gender ------------------------------------------------------------------------------------------- 72
2.2 Cultuur ------------------------------------------------------------------------------------------- 72
2.3 Gemoedstemming ------------------------------------------------------------------------------ 72
2.4 Psychofysische ongevoeligheid -------------------------------------------------------------- 73
2.4.1 Beperkte capaciteit tot medelijden ----------------------------------------------------- 73
3. Situationele factoren ------------------------------------------------------------------------------- 74
3.1 Omgeving --------------------------------------------------------------------------------------- 74
3.2 Omstanderseffect ------------------------------------------------------------------------------- 74
3.3 De 5 stappen naar hulp bieden --------------------------------------------------------------- 75
7
, MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 0 – INLEIDING
Hoe gedragen mens zich in een digitale wereld (social media en smartphone gebruik)
1. Wat is mediapsychologie
Mediapsychologie is een studie van menselijk gedrag in de context van media (internet,
smartphone, sociale media, …) om interne processen te begrijpen
2. Internet is alom tegenwoordig
Internet is overal in ons dagelijks leven (vb. wekker → smartphone)
Media beïnvloeden dagelijkse routines
3. Internet en slaap (!!!)
Belangrijke bevindingen bij onderzoek naar correlatie internet en slaap
1. Smartphone in slaapkamer = slechter slapen
• Geen smartphone zorgt voor betere slaapkwaliteit, geluk, focus en relaties
2. Gebruik tijdens slaap = verstoorde slaappatronen
3. Meer gebruik = slechtere mentale gezondheid
• Veel sociale media → slechter slapen → slechtere mentale gezondheid
4. Verslaving slaap (tweerichtingsrelatie)
• Slechte slaap zorgt voor smartphone gebruik
• Meer smartphone gebruik zorgt voor slechte slaap
4. internet en opstaan
We zijn sterk afhankelijk van media → smartphone is eerste interactie van dag
5. historische context
1949 – 1984
• Wereld met constante surveillance
• Camera’s + microfoons overal
• Mensen zijn bang voor “thought crimes” (gedachten hebben van dingen strafbaar zou zijn)
1999 – Big Brother
Mensen worden constant gefilmd en publiek kijkt mee
Begin van entertainment en surveillance combineren (temptation Island)
2007 – Fitbit
• Mensen meten zichzelf ~ self tracking
Vandaag – mensen delen hun data vrijwillig
8
, MEDIAPSYCHOLOGIE
❖ Evolutie
1. Controle vanbuiten
2. Zelfcontrole
3. Vrijwillig delen
6. Raakvlakken met andere wetenschappen
Discipline Focus
Sociale psychologie Gedrag in groepen
Persoonlijkheid Stabiele eigenschappen
Klinische psychologie Problemen
Sociologie Maatschappij
Communicatiewetenschap Communicatie
9
, MEDIAPSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1 – ONTSTAAN VAN MEDIAPSYCHOLOGIE
1. Psychologie als wetenschap
Psychologie moest evolueren van filosofie naar een echte wetenschap
Wetenschap: meten, observeren en experimenteren
→ Probleem: mentale processen zijn niet direct zichtbaar
Kant: “Psychologie kan geen echte wetenschap zijn”
→ je kan gedachten niet meten zoals fysica
Zorgt voor tegenreactie ~ psychologie wil zich bewijzen als wetenschap
2. Vroege invloeden
Hoe werd psychologie een wetenschap?
2.1 Herman Ebbinghaus
“Psychologie heeft een lang verleden, maar een korte geschiedenis”
• Lang verleden: mensen denken/ filosoferen al eeuwen
• Korte geschiedenis: psychologie als echte wetenschap bestaat pas sinds 19e eeuw
Zorgt voor startschot van psychologie als echte wetenschap
2.2 Copernicus
Veranderde het wereldbeeld van de mens volledig
• Voor Copernicus: mens stond centraal in universum
• Na Copernicus: bewijs dat aarde rond zon draait → mens toch niet zo speciaal
Mens valt onder natuurwetten en kan dus ook wetenschappelijk bestudeerd worden
2.3 Descartes
Volgens Descartes bestaat een mens uit twee delen Dualisme
1. HET LICHAAM ~ kun je zien en meten (werkt volgens natuurwetten)
Hartslag, spieren, zenuwen
2. DE GEEST ~ ziel kun je niet rechtsreeks meten
Gedachten, gevoelens, bewustzijn
• Lichaam en geest zijn verschillende dingen
• Het lichaam werkt zoals een machine met vaste regels
• Geest kunnen we begrijpen via denken en introspectie = rationalisme
10
