Inhoudsopgave
Ontwikkelingspsychologie II: adolesentie tot late volwassenheid ....................................... 3
1. De adolescentie ......................................................................................................... 3
1.1 Adolescentie: lichamelijke en emotionele ontwikkeling .......................................... 3
A) Inleiding ........................................................................................................................... 3
B) Ontwikkelingstaken .......................................................................................................... 3
C) Lichamelijke ontwikkeling ................................................................................................. 4
D) Psychosociale ontwikkeling........................................................................................... 5
E) Topic: depressie en zelfmoord in de adolescentie .............................................................. 8
1.2 Adolescentie: neurocognitieve veranderingen en gevolgen voor identiteit en
risicogedrag .................................................................................................................... 15
A) Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ..................................................................... 15
B) Gevolgen van cognitieve ontwikkeling............................................................................. 17
C) Het Tienerbrein .............................................................................................................. 17
1.3 Internet, Smartphones, Sociale Media en hun invloed op neurocognitieve en
emotionele ontwikkeling bij adolescenten en jongvolwassenen ....................................... 22
A) Inleiding ......................................................................................................................... 22
B) Schermtijd, media consumptie en multitasken: Historische trends ................................... 23
C) Sociaal-Emotionele ontwikkeling en digitale media-multitasking ..................................... 25
D) Leren, cognitief presteren en media-multitasking ........................................................ 26
E) Overmatige digital-media consumptie en het brein ......................................................... 27
PIG en Cognitieve beperkingen: Besluitvorming en Werkgeheugen .......................................... 30
F) Overmatige smartphone gebruik en digital-media consumptie: addiction?....................... 30
2. Jongvolwassenheid.................................................................................................. 33
2.1 Lichamelijke ontwikkeling in de jongvolwassenheid ............................................. 33
A) Theorieën op vlak van DNA en celniveau......................................................................... 34
B) Veroudering op niveau van organen en weefsels ............................................................. 35
C) Motorische performantie in de volwassenheid ................................................................ 36
2.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling in de jongvolwassenheid ................................... 37
A) Trends inzake kinderen ................................................................................................... 37
B) Theorieën van volwassenenontwikkeling ........................................................................ 38
C) Beroepsontwikkeling in de vroege volwassenheid ........................................................... 40
2.3 Effecten van COVID-Lockdown/Zwangerschap ...................................................... 42
A) Corticale verdunning, lokale netwerken en langeafstandsconnecties ............................... 42
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 1
, B) Hersenontwikkeling bij adolescenten tijdens COVID-19 ................................................... 45
C) Hersenontwikkeling tijdens de overgang naar het moederschap ...................................... 49
Intelligentie doorheen de levensloop: Methodologische problemen ................................. 52
A) Methodische problemen van studies............................................................................... 52
B) Multi-Dimensionaliteit: Vloeiende en Gekristalliseerde intelligentie ................................ 58
C) Intelligentie en lang leven ............................................................................................... 60
3. Middelbare Volwassenheid ...................................................................................... 63
3.1 Lichamelijke en cognitieve ontwikkeling in de middelbare volwassenheid............. 63
A) Middelbare volwassenheid, kenmerken en uitdagingen ................................................................... 63
B) Visuele veranderingen en veranderingen inzake gehoor .................................................. 64
• 1 type van veroudering (vb. verlies van witte masssa) als oorzaak van verschillende
gevolgen ................................................................................................................................ 67
C) Specifieke lichamelijke vernderingen: Osteoporose, menopuase en seksualiteit ............... 68
D) De paradox van cognitieve veroudering en de bijzonderheid van de middelbare
volwassenheid ....................................................................................................................... 71
E) Ontwikkeling van executieve functies doorheen de levensloop ........................................ 73
1.4 Hersenontwikkeling en social-emotionele ontwikkeling in de middelbare
volwassenheid ................................................................................................................ 76
A) Hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid ...................................................... 76
Connectiviteit en het brein van de middelbare leeftijd ............................................................................... 76
Menopause en hersenenontwikkeling in de middelbare volwassenheid .................................................... 77
B) Sociaal-emotionele ontwikkeling in de middelbare volwassenheid .................................. 80
Eriksons theorie ........................................................................................................................................... 80
Levinssons seizoen van de middelbare volwassenheid ............................................................................... 80
Midlife Crisis? .............................................................................................................................................. 81
Het glazen plafond ........................................................................................... Error! Bookmark not defined.
4. De late volwassenheid ............................................................................................. 84
4.1 Levensverwachting en lichamelijke ontwikkeling in de late volwassenheid ................... 84
A) Levensverwachting in de late volwassenheid .................................................................................... 84
B) Seksualiteit in late volwassenheid...................................................................................................... 87
C) Slaap op oudere leeftijd ..................................................................................................................... 87
D) Ouderdomsdiabetes: diabetes mellitus, diabetes type 2 .............................................................. 88
4.2 Hersenontwikkeling in de late volwassenheid ............................................................. 89
A) Veranderingen op hersenniveau (overzicht) ...................................................................................... 89
B) De frontale theorie van veroudering .................................................................................................. 90
C) Functionele verschillen tussen jongere en ouderen .......................................................................... 92
D) Integriteit van de witte stof en functionele connectiviteit ............................................................ 96
E) Het Defaultnetwerk ........................................................................................................................... 96
F) Het CRUNCH Model ........................................................................................................................... 98
4.3 Mentale aandoeningen in de late volwassenheid: dementie .......................................100
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 2
, Ontwikkelingspsychologie II: adolesentie tot late volwassenheid
1. De adolescentie
1.1 Adolescentie: lichamelijke en emotionele ontwikkeling
A) Inleiding
Adolescentie: wat en wanneer?
• Wettelijke definitie: overgang tussen kindertijd en volwassenheid (11-22 jaar)
• Psychologische definitie: aanvang wordt gekenmerkt door de pubertijd
- Pubertijd: verschillende biologische gebeurtenissen die uiteindelijk leiden tot een volwassen
lichaam en seksuele maturiteit (in de biologische betekenis)
→ = 1e fase van de adolescentie
Opvattingen over adolescentie
1) Biologisch perspectief
- Puberteit = rebellie & roekeloosheid (Hall: “savages”)
- Biologische opschudding zorgt voor verhoogde emotionaliteit & conflict
→ (Storm-and-Stress-perspectief, JJ Rousseau)
- Freud: genitale fase; bewustwording van seksuele impulsen
2) Sociaal perspectief
- Taken van de adolescentie vooral bepaald door sociale en culturele invloeden; ruime
interindividuele en bepaalde interculturele verschillen (M. Mead)
3) Social-Cognitive Neurosciences
- ...a developmental period characterized by suboptimal decisions and actions that are
associated with an increased incidence of unintentional injuries, violence, substance abuse,
unintended pregnancy, and sexually transmitted diseases.
B) Ontwikkelingstaken
Ontwikkelingstaken en cultuur
• Basis ontwikkelingstaken van deze periode zijn over de hele wereld hetzelfde, maar duur periode en
specifieke vereisten verschillen tussen culturen
- Korte periode (enkele jaren) in stam- en dorps-gemeenschappen
- In de huidige geïndustrialiseerde samenlevingen zijn ontwikkelingstaken dermate complex
dat de adolescentie een decennium duurt
→ adolescentie is historisch gezien dus verlengt
Ontwikkelingstaken van de adolescentie: lichamelijk, cognitief & sociaal
• Psychologische adaptatie aan (aanvaarding van) fysieke veranderingen (volgroeid lichaam,
onevenwichtigheid) (= centrale uitdaging)
• Leren mannelijke of vrouwelijke sociale rol in te vullen
• Verwerven van volwassen manieren van denken (bv. hypothetisch-deductief redeneren)
• Bereiken van emotionele en economische onafhankelijkheid (t.o.v. ouders)
→ Ouders hebben minder invloed omdat peers belangrijker worden
• Ontwikkeling van meer volwassen manieren van omgaan met leeftijdsgenoten van beide geslachten
• Verwerven van waarden en een ethisch kader voor gedrag (morele ontwikkeling)
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 3
, • Identiteitsconstructie (veilig gevoel van ‘zelf’ in seksuele, morele en maatschappelijke termen)
→ Verschil in snelheid van lichamelijke veranderingen, verschil jongens en meisjes, verschil invloed
van de ouders
C) Lichamelijke ontwikkeling
De drie fases van adolescentie
Vroeg 11-12 tot 14j Snelle puberale verandering
→ hormoongedreven
Midden 14-16j Pubertijd bijna voltooid
Laat 16-18j Volledig volwassen uiterlijk
Anticipatie van volwassen rollen
→ Identiteitsvormingsprocessen
Hormonale veranderingen tijdens de pubertijd
• Genen beïnvloeden hormonale processen
• Groeihormoon en thyroxine – toename rond 8-9j
- Het duurt nog een tijdje voordat het tot lichamelijke veranderingen leidt
• Meisjes bereiken puberteit gemiddeld 2 jaar vroeger
• Twee soorten veranderingen:
1) Algemene groei van het lichaam
2) Maturatie van seksuele kenmerken
Geslachtsverschillen bij hormonale veranderingen
→ Verschil in relatieve concentraties van types hormonen
• Oestrogeen
- Meer bij meisjes
- Eierstokken geven oestrogeen vrij
- Bijnieren geven oestrogeen vrij
• Androgeen
- Meer bij jongens
- Testikels geven grote hoeveelheden testosteron vrij (maar ook kleine hoeveelheden
oestrogeen)
- Oestrogeen verhoogt GH-productie bij jongens en meisjes (vroeger)
Geslachtsverschillen in lichaamsgroei in de adolescentie
Jongens Meisjes
Groeispurt begint op 121/2-jarige leeftijd begint op 10-jarige leeftijd
→ maar stopt vroeger
Proporties schouders breder benen langer heupen breder
Spier-vet-verhouding winnen meer aan spiermassa, winnen meer aan vet
aerobische efficiëntie
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 4
Ontwikkelingspsychologie II: adolesentie tot late volwassenheid ....................................... 3
1. De adolescentie ......................................................................................................... 3
1.1 Adolescentie: lichamelijke en emotionele ontwikkeling .......................................... 3
A) Inleiding ........................................................................................................................... 3
B) Ontwikkelingstaken .......................................................................................................... 3
C) Lichamelijke ontwikkeling ................................................................................................. 4
D) Psychosociale ontwikkeling........................................................................................... 5
E) Topic: depressie en zelfmoord in de adolescentie .............................................................. 8
1.2 Adolescentie: neurocognitieve veranderingen en gevolgen voor identiteit en
risicogedrag .................................................................................................................... 15
A) Cognitieve ontwikkeling in de adolescentie ..................................................................... 15
B) Gevolgen van cognitieve ontwikkeling............................................................................. 17
C) Het Tienerbrein .............................................................................................................. 17
1.3 Internet, Smartphones, Sociale Media en hun invloed op neurocognitieve en
emotionele ontwikkeling bij adolescenten en jongvolwassenen ....................................... 22
A) Inleiding ......................................................................................................................... 22
B) Schermtijd, media consumptie en multitasken: Historische trends ................................... 23
C) Sociaal-Emotionele ontwikkeling en digitale media-multitasking ..................................... 25
D) Leren, cognitief presteren en media-multitasking ........................................................ 26
E) Overmatige digital-media consumptie en het brein ......................................................... 27
PIG en Cognitieve beperkingen: Besluitvorming en Werkgeheugen .......................................... 30
F) Overmatige smartphone gebruik en digital-media consumptie: addiction?....................... 30
2. Jongvolwassenheid.................................................................................................. 33
2.1 Lichamelijke ontwikkeling in de jongvolwassenheid ............................................. 33
A) Theorieën op vlak van DNA en celniveau......................................................................... 34
B) Veroudering op niveau van organen en weefsels ............................................................. 35
C) Motorische performantie in de volwassenheid ................................................................ 36
2.2 Sociaal-emotionele ontwikkeling in de jongvolwassenheid ................................... 37
A) Trends inzake kinderen ................................................................................................... 37
B) Theorieën van volwassenenontwikkeling ........................................................................ 38
C) Beroepsontwikkeling in de vroege volwassenheid ........................................................... 40
2.3 Effecten van COVID-Lockdown/Zwangerschap ...................................................... 42
A) Corticale verdunning, lokale netwerken en langeafstandsconnecties ............................... 42
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 1
, B) Hersenontwikkeling bij adolescenten tijdens COVID-19 ................................................... 45
C) Hersenontwikkeling tijdens de overgang naar het moederschap ...................................... 49
Intelligentie doorheen de levensloop: Methodologische problemen ................................. 52
A) Methodische problemen van studies............................................................................... 52
B) Multi-Dimensionaliteit: Vloeiende en Gekristalliseerde intelligentie ................................ 58
C) Intelligentie en lang leven ............................................................................................... 60
3. Middelbare Volwassenheid ...................................................................................... 63
3.1 Lichamelijke en cognitieve ontwikkeling in de middelbare volwassenheid............. 63
A) Middelbare volwassenheid, kenmerken en uitdagingen ................................................................... 63
B) Visuele veranderingen en veranderingen inzake gehoor .................................................. 64
• 1 type van veroudering (vb. verlies van witte masssa) als oorzaak van verschillende
gevolgen ................................................................................................................................ 67
C) Specifieke lichamelijke vernderingen: Osteoporose, menopuase en seksualiteit ............... 68
D) De paradox van cognitieve veroudering en de bijzonderheid van de middelbare
volwassenheid ....................................................................................................................... 71
E) Ontwikkeling van executieve functies doorheen de levensloop ........................................ 73
1.4 Hersenontwikkeling en social-emotionele ontwikkeling in de middelbare
volwassenheid ................................................................................................................ 76
A) Hersenontwikkeling in de middelbare volwassenheid ...................................................... 76
Connectiviteit en het brein van de middelbare leeftijd ............................................................................... 76
Menopause en hersenenontwikkeling in de middelbare volwassenheid .................................................... 77
B) Sociaal-emotionele ontwikkeling in de middelbare volwassenheid .................................. 80
Eriksons theorie ........................................................................................................................................... 80
Levinssons seizoen van de middelbare volwassenheid ............................................................................... 80
Midlife Crisis? .............................................................................................................................................. 81
Het glazen plafond ........................................................................................... Error! Bookmark not defined.
4. De late volwassenheid ............................................................................................. 84
4.1 Levensverwachting en lichamelijke ontwikkeling in de late volwassenheid ................... 84
A) Levensverwachting in de late volwassenheid .................................................................................... 84
B) Seksualiteit in late volwassenheid...................................................................................................... 87
C) Slaap op oudere leeftijd ..................................................................................................................... 87
D) Ouderdomsdiabetes: diabetes mellitus, diabetes type 2 .............................................................. 88
4.2 Hersenontwikkeling in de late volwassenheid ............................................................. 89
A) Veranderingen op hersenniveau (overzicht) ...................................................................................... 89
B) De frontale theorie van veroudering .................................................................................................. 90
C) Functionele verschillen tussen jongere en ouderen .......................................................................... 92
D) Integriteit van de witte stof en functionele connectiviteit ............................................................ 96
E) Het Defaultnetwerk ........................................................................................................................... 96
F) Het CRUNCH Model ........................................................................................................................... 98
4.3 Mentale aandoeningen in de late volwassenheid: dementie .......................................100
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 2
, Ontwikkelingspsychologie II: adolesentie tot late volwassenheid
1. De adolescentie
1.1 Adolescentie: lichamelijke en emotionele ontwikkeling
A) Inleiding
Adolescentie: wat en wanneer?
• Wettelijke definitie: overgang tussen kindertijd en volwassenheid (11-22 jaar)
• Psychologische definitie: aanvang wordt gekenmerkt door de pubertijd
- Pubertijd: verschillende biologische gebeurtenissen die uiteindelijk leiden tot een volwassen
lichaam en seksuele maturiteit (in de biologische betekenis)
→ = 1e fase van de adolescentie
Opvattingen over adolescentie
1) Biologisch perspectief
- Puberteit = rebellie & roekeloosheid (Hall: “savages”)
- Biologische opschudding zorgt voor verhoogde emotionaliteit & conflict
→ (Storm-and-Stress-perspectief, JJ Rousseau)
- Freud: genitale fase; bewustwording van seksuele impulsen
2) Sociaal perspectief
- Taken van de adolescentie vooral bepaald door sociale en culturele invloeden; ruime
interindividuele en bepaalde interculturele verschillen (M. Mead)
3) Social-Cognitive Neurosciences
- ...a developmental period characterized by suboptimal decisions and actions that are
associated with an increased incidence of unintentional injuries, violence, substance abuse,
unintended pregnancy, and sexually transmitted diseases.
B) Ontwikkelingstaken
Ontwikkelingstaken en cultuur
• Basis ontwikkelingstaken van deze periode zijn over de hele wereld hetzelfde, maar duur periode en
specifieke vereisten verschillen tussen culturen
- Korte periode (enkele jaren) in stam- en dorps-gemeenschappen
- In de huidige geïndustrialiseerde samenlevingen zijn ontwikkelingstaken dermate complex
dat de adolescentie een decennium duurt
→ adolescentie is historisch gezien dus verlengt
Ontwikkelingstaken van de adolescentie: lichamelijk, cognitief & sociaal
• Psychologische adaptatie aan (aanvaarding van) fysieke veranderingen (volgroeid lichaam,
onevenwichtigheid) (= centrale uitdaging)
• Leren mannelijke of vrouwelijke sociale rol in te vullen
• Verwerven van volwassen manieren van denken (bv. hypothetisch-deductief redeneren)
• Bereiken van emotionele en economische onafhankelijkheid (t.o.v. ouders)
→ Ouders hebben minder invloed omdat peers belangrijker worden
• Ontwikkeling van meer volwassen manieren van omgaan met leeftijdsgenoten van beide geslachten
• Verwerven van waarden en een ethisch kader voor gedrag (morele ontwikkeling)
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 3
, • Identiteitsconstructie (veilig gevoel van ‘zelf’ in seksuele, morele en maatschappelijke termen)
→ Verschil in snelheid van lichamelijke veranderingen, verschil jongens en meisjes, verschil invloed
van de ouders
C) Lichamelijke ontwikkeling
De drie fases van adolescentie
Vroeg 11-12 tot 14j Snelle puberale verandering
→ hormoongedreven
Midden 14-16j Pubertijd bijna voltooid
Laat 16-18j Volledig volwassen uiterlijk
Anticipatie van volwassen rollen
→ Identiteitsvormingsprocessen
Hormonale veranderingen tijdens de pubertijd
• Genen beïnvloeden hormonale processen
• Groeihormoon en thyroxine – toename rond 8-9j
- Het duurt nog een tijdje voordat het tot lichamelijke veranderingen leidt
• Meisjes bereiken puberteit gemiddeld 2 jaar vroeger
• Twee soorten veranderingen:
1) Algemene groei van het lichaam
2) Maturatie van seksuele kenmerken
Geslachtsverschillen bij hormonale veranderingen
→ Verschil in relatieve concentraties van types hormonen
• Oestrogeen
- Meer bij meisjes
- Eierstokken geven oestrogeen vrij
- Bijnieren geven oestrogeen vrij
• Androgeen
- Meer bij jongens
- Testikels geven grote hoeveelheden testosteron vrij (maar ook kleine hoeveelheden
oestrogeen)
- Oestrogeen verhoogt GH-productie bij jongens en meisjes (vroeger)
Geslachtsverschillen in lichaamsgroei in de adolescentie
Jongens Meisjes
Groeispurt begint op 121/2-jarige leeftijd begint op 10-jarige leeftijd
→ maar stopt vroeger
Proporties schouders breder benen langer heupen breder
Spier-vet-verhouding winnen meer aan spiermassa, winnen meer aan vet
aerobische efficiëntie
Axana Van Bouwel 2025 KULeuven 4
