Prof. Dr. Hubert Van Puyenbroeck
DEONTOLOGIE
1. INLEIDING 1
1.1 JEUGDZORG – “HET KIND VRAAGT JE OM TE WACHTEN” 1
1.2 PSYCHIATRISCHE THUISZORG – “HIJ FUNCTIONEERT BETER DAN OOIT” 1
1.3 ARBEIDSPSYCHOLOGIE – “ZIJ WIL GEHOLPEN WORDEN, NIET BEOORDEELD” 2
1.4 ONDERWIJS – “ZE FUNCTIONEERT BETER ZONDER LABEL” 2
1.5 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK – “JE WEET IETS DAT NIEMAND ANDERS WEET” 2
2. ETHIEK EN DEONTOLOGIE 5
2.1 “GOED DOEN”: PERSPECTIEVEN 5
2.1.1 DEONTOLOGIE EN ETHIEK 5
2.1.2 DEONTOLOGISCHE CODE (ZIE VOLGEND HOOFDSTUK) 5
2.1.3 WAAROM GOED DOEN? 6
2.2 ETHIEK 6
2.2.1 “GOED” VS. “KWAAD” 6
Filosofie 7
Deugdethiek 7
Plichtethiek (deontologie) 7
Utilisme of Consequentialisme (gevolgenethiek) 7
Zorgethiek 7
2.3 DEONTOLOGIE 8
2.3.1 DEONTOLOGIE = “PLICHTENLEER” 8
2.3.2 MENSENRECHTEN = DE BASIS VOOR DEONTOLOGISCHE REGELS 9
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens 9
Mensenrechten (Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 1948) 12
2.3.3 DEONTOLOGIE IN GENEESKUNDE 12
2.3.4 GENEESKUNDE & PSYCHOLOGIE… OOIT EEN MOEILIJK HUWELIJK… 14
2.3.5 DEONTOLOGISCHE CODE VAN PSYCHOLOGEN 15
De 4 algemene principes 16
3. DE DEONTOLOGISCHE CODE VOOR PSYCHOLOGEN ONTRAFELD 17
3.1 DEONTOLOGISCHE CODE VAN PSYCHOLOGEN 17
3.1.1 OFFICIËLE BENAMING 17
3.1.2 VOOR WIE? 17
3.1.3 DOELSTELLINGEN 17
,3.1.4 INHOUDOVERZICHT 18
Hoofdstuk I. Algemene bepalingen (art. 1, art. 2) 18
Hoofdstuk II. Definities (art. 3, art. 4) 19
Hoofdstuk III. Plichten van de psycholoog en Hoofdstuk IV. Algemene principes 20
Hoofdstuk III. Plichten van psychologen (artikels 5 tot 20) = PIJLER 1 20
Hoofdstuk IV. Algemene principes 20
Hoofdstuk III. Plichten van de psycholoog 21
Hoofdstuk IV. Algemene principes 24
Hoofdstuk IV. Afdeling I. Eerbiediging van de waardigheid en de rechten van de persoon 24
Hoofdstuk IV. Afdeling II. Verantwoordelijkheid van de psycholoog 30
Hoofdstuk IV. Afdeling III. Competentie van de psycholoog 32
Hoofdstuk IV. Afdeling IV. Eerlijkheid en integriteit van de psycholoog 35
4. PSYCHOLOOG IN CONTEXT VAN COACHING & DE ORGANISATIECONTEXT 43
4.1 PSYCHOLOOG IN DE CONTEXT VAN COACHING 43
4.1.1 VASTSTELLINGEN 43
4.1.2 REGULERING 43
Ontwerpresolutie 43
International Coach Federation (ICF) 44
Doelstellingen ICF 44
Termen 44
Definitie coaching volgens ICF 45
8 kerncompetenties ICF 45
ICF normen voor ethisch gedrag 45
European Mentoring & Coaching Council (EMCC) 45
Waartoe dient een professionele coaching vereniging? 46
Doelstellingen EMPCC 46
Ethisch charter van de EMCC 46
Definitie coaching EMCC 46
4.1.3 ROLLEN BINNEN COACHINGRELATIE 47
4.1.4 TYPES COACHING 47
Coaching i.f.v. nagestreefde doelstellingen 47
Individuele coaching 47
Team coaching 48
4.1.5 CONTRACTING 48
Intakegesprek 48
VOORBEELD van contracting 49
4.1.6 POSITIE VAN DE COACH 49
4.1.7 CASES COACHING 49
4.2 PSYCHOLOOG IN DE ORGANISATIECONTEXT 51
4.2.1 ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGEN 51
Vaststellingen 51
Compsy – model biedt handvaten 51
Kaders om “correct” handelen te bepalen 51
4.2.2 ETHISCHE DILEMMA’S IN DE A&O CONTEXT 52
,DE PSYCHOLOOG IN GERECHTELIJKE CONTEXT 53
1. INLEIDING 53
1.1 WAT IS DE GERECHTELIJKE CONTEXT? 53
1.2 STRAFRECHT VS. BURGERLIJK RECHT 54
1.3 OVERZICHT VAN RECHTBANKEN 54
1.4 ROL VAN ACTOREN BINNEN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 55
1.5 IMPACT VAN DE GERECHTELIJKE CONTEXT OP PSYCHOLOGISCH HANDELEN 55
REFLECTIE OEFENINGEN 55
1.6 MANDAAT EN POSITIE VAN DE PSYCHOLOOG IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 56
1.6.1 WIE IS DE OPDRACHTGEVER? 56
1.6.2 MANDAAT EN OPDRACHTOMSCHRIJVING 56
1.6.3 VERSCHILLENDE ROLLEN VAN DE PSYCHOLOOG 57
1.6.4 ROLCONFLICTEN EN DUBBELE MANDATEN 57
REFLECTIE OEFENINGEN 58
1.7 PLAATS EN ROL VAN DE PSYCHOLOOG IN SPECIFIEKE GERECHTELIJKE CONTEXTEN 58
1.8 DE PSYCHOLOOG ALS GERECHTSDESKUNDIGE 61
1.8.1 DEFINITIE EN ROL VAN DE GERECHTSDESKUNDIGE 61
1.8.2 VERSCHIL MET DE BEHANDELEND PSYCHOLOOG 61
1.8.3 HET EXPERTISEPROCES 62
1.8.4 KWALITEITSCRITERIA VOOR DESKUNDIGENONDERZOEK 62
1.8.5 BIAS EN BEPERKINGEN 63
1.9 INBESLAGNAME VAN DOSSIERS EN VERTROUWELIJKHEID 63
1.9.1 WAT IS INBESLAGNAME? 63
1.9.2 WETTELIJK KADER 64
1.9.3 RECHTEN EN PLICHTEN VAN DE PSYCHOLOOG 64
1.9.4 VERSCHIL TUSSEN INFORMATIEVERSTREKKING, INBESLAGNAME EN HUISZOEKING 65
1.9.5 BESCHERMING VAN CLIËNTGEGEVENS 66
1.9.6 AANGEKONDIGDE VS. ONAANGEKONDIGDE INBESLAGNAME 66
Wat met beroepsgeheim? 66
Is er hierbij een rol voor een beroepsorde? 67
Onder welke voorwaarden mag onaangekondigde inbeslagname? 67
Wat betekent dit concreet voor jou als psycholoog? 67
1.9.7 INBESLAGNAME VAN DOSSIERS – MYTHES VS. REALITEIT 67
Praktisch stappenplan – Wat te doen (en niet te doen) bij politie aan de deur? 68
Kernprincipe om te onthouden 70
Reflectievraag 70
2. INFORMED CONSENT EN AUTONOMIE IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 71
Autonomie onder druk: toestemming zelden volledig vrij 71
2.1 INFORMED CONSENT IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 71
2.2 GRENZEN AAN VRIJWILLIGHEID 72
2.3 SPECIFIEKE SITUATIES 72
2.4 INFORMED CONSENT IN DE ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE 73
2.5 INFORMED CONSENT IN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK 73
2.5.1 FUNDAMENTELE PRINCIPES 74
,2.5.2 INFORMATIEVEREISTEN 74
Rol van ethische commissie 75
2.6 ETHISCHE SPANNINGEN EN PROFESSIONELE AFWEGING 76
3. RISICOTAXATIE EN FORENSISCHE DIAGNOSTIEK 77
3.1 RISICOTAXATIE IN GERECHTELIJKE CONTEXT 77
3.2 INSTRUMENTEN EN METHODEN 78
3.2.1 GRENZEN VAN PREDICTIE 78
3.3 ETHISCHE IMPLICATIES 79
3.4 REFLECTIEVE PRAKTIJK 79
4. MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 80
4.1 SAMENWERKING MET VERSCHILLENDE ACTOREN 80
4.2 VERSCHILLENDE PROFESSIONELE LOGICA’S 81
4.3 CONFLICTEN EN COMMUNICATIE 82
4.4 REFLECTIEVE SAMENWERKING 82
5. RAPPORTAGE IN GERECHTELIJKE CONTEXT 83
5.1 SOORTEN VERSLAGEN 83
5.2 STRUCTUUR EN INHOUD VAN EEN VERSLAG 84
5.3 VALKUILEN IN RAPPORTAGE 85
5.4 LEZERSPERSPECTIEF 85
6. DEONTOLOGISCHE CODE EN GERECHTELIJKE CONTEXT, EN ZELFZORG 87
6.1 RELEVANTE DEONTOLOGISCHE PRINCIPES 87
6.2 TOEPASSING OP CONCRETE DOMEINEN 88
6.3 ETHISCH REDENEREN 89
6.4 REFLECTIEVE PROFESSIONALITEIT 89
6.5 ZELFZORG EN PROFESSIONELE GRENZEN 89
6.6 REFLECTIEVE AFSLUITING 91
BEROEPSGEHEIM, HULPVERLENINGSPLICHT EN SCHULDIG VERZUIM 93
1. INLEIDING 93
1.1 BEROEPSGEHEIM ONDER DRUK 93
1.2 HOE OMGAAN MET BEROEPSGEHEIM? 94
2. BEROEPSGEHEIM: DOELSTELLINGEN EN BESCHERMDE BELANGEN 95
2.1 FUNDAMENTELE BELANGEN 95
2.2 SPANNINGSVELDEN EN UITZONDERINGEN 95
3. JURIDISCH KADER 98
3.1 ARTIKEL 458 STRAFWETBOEK 98
3.2 TOEPASSINGSGEBIED 98
3.2.1 WIE? 99
3.2.2 WAT? 99
3.2.3 WAT IS EEN SCHENDING VAN HET BEROEPSGEHEIM? 99
,4. UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM 101
4.1 UITZONDERING 1: BESCHERMING VAN DE INTEGRITEIT OF VEILIGHEID VAN PERSONEN 101
4.2 UITZONDERING 2: HULPVERLENING AAN DE CLIËNT 103
4.3 UITZONDERING 3: WAARHEIDSVINDING 106
4.4 UITZONDERING 4: CONTROLE EN RAPPORTAGE (WERKEN ONDER MANDAAT) 110
5. ANDERE GEHEIMHOUDINGSPLICHTEN 112
5.1 GEGEVENSBESCHERMING (PRIVACY) 112
5.1.1 DOEL EN UITGANGSPUNT 112
5.1.2 TOEPASSINGSGEBIED 112
5.1.3 BELANGRIJKE PRINCIPES 112
5.1.4 RELATIE MET BEROEPSGEHEIM 112
5.1.5 PRAKTISCHE IMPLICATIES VOOR DE PSYCHOLOOG 113
5.2 DISCRETIEPLICHT 113
5.2.1 VERSCHIL TUSSEN BEROEPSGEHEIM EN DISCRETIEPLICHT 113
5.2.2 TOEPASSINGSGEBIED VAN DE DISCRETIEPLICHT – WIE? 113
5.2.3 TOEPASSINGSGEBIED VAN DE DISCRETIEPLICHT – WAT? 113
5.2.4 DRAAGWIJDTE 114
5.2.5 UITZONDERINGEN EN SANCTIES 114
5.2.6 SAMENLOOP MET BEROEPSGEHEIM 114
5.3 OMGAAN MET INFORMATIE BINNEN EEN MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 114
6. CONCLUSIE 115
6.1 GEEN ABSOLUTE ZWIJGPLICHT 115
6.2 ONNODIGE BEGRIPSVERWARRING 115
6.3 HET JURIDISCH KADER 115
6.4 UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM 115
6.5 MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 116
6.6 REFLECTIEF BESLISSINGSPROCES 116
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN DEONTOLOGISCHE KRIJTLIJNEN 117
7.1 PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST (POD) WETENSCHAPSBELEID 117
7.2 EUROPEAN FEDERATION OF ACADEMIES OF SCIENCES AND HUMANITIES (ALLEA) 117
7.3 ETHIEK EN INTEGRITEIT (@VUB) 117
7.3.1 DEONTOLOGISCHE CODE PSYCHOLOGEN 117
7.3.2 REGISTER VAN DE VERWERKINGSACTIVITEIT 118
7.3.3 TOESTEMMINGSFORMULIER ONDERZOEK 118
7.3.4 PRIVACYVERKLARING (TITEL STUDIE) 119
,
,1. INLEIDING
1.1 Jeugdzorg – “Het kind vraagt je om te wachten”
• Leon is een 15-jarige jongen in een dagcentrum, die je begeleidt als individueel begeleider.
• Hij vertelt dat zijn moeder soms “te ver gaat” wanneer ze gedronken heeft: schreeuwen, spullen gooien, hem
’s nachts uit bed halen om te “praten”. Er is geen fysiek geweld, hij zegt dat hij zich meestal kan redden, en
hij vraagt je expliciet om nog niets te ondernemen tot na zijn examens. Hij zegt: “Als je nu iets doet, maak je
het erger. Dan zeg ik nooit meer iets.”
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw eerste intuïtieve reactie?
• Wat zegt de wetgeving?
• Wat zegt de deontologische code?
• Wat doe je uiteindelijk, en hoe neem je verantwoordelijkheid voor de gevolgen?
Nota’s van de prof:
• Emotionele mishandeling zonder acute signalen
• Jongere toont maturiteit en vraagt om uitstel
• Vertrouwensbreuk dreigt bij ingrijpen
1.2 Psychiatrische thuiszorg – “Hij functioneert beter dan ooit”
• Idris is een vrouw met een voorgeschiedenis van psychotische depressie, en stopt zelfstandig haar medicatie.
• Ze oogt energiek, creatief en zegt dat ze opnieuw werkt en sociale contacten heeft. Haar partner belt jou
echter apart en zegt dat ze ’s nachts plannen maakt om “alles achter zich te laten”. De patiënte zelf ontkent
elk risico en vraagt je expliciet om niets te bespreken met haar partner of het team.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw klinische buikgevoel?
• Wat zegt de wetgeving rond autonomie en gevaar?
• Wat zegt de deontologische code over informatie van derden?
• Hoe handel je, en welke ethische keuze maak je expliciet?
Nota’s van de prof:
• Geen duidelijke desorganisatie
• Subjectief goed functioneren
• Informatie via derden, zonder toestemming
1
,1.3 Arbeidspsychologie – “Zij wil geholpen worden, niet beoordeeld”
• Tijdens een loopbaanassessment in opdracht van HR barst Gaëlle in tranen uit en vertelt over paniekaanvallen
en suïcidale gedachten.
• Ze vraagt jou om haar te helpen dit eerst zelf aan te pakken, zonder dat HR iets te weten komt. Het contract
vermeldt echter expliciet dat je moet rapporteren over psychologische belastbaarheid.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw menselijke reflex?
• Wat zegt de wet over beroepsgeheim en zorgplicht?
• Wat zegt de deontologische code over opdrachtgeverschap?
• Wat rapporteer je (of niet), en waarom?
Nota’s van de prof:
• Contractuele verplichtingen
• Kwetsbare cliënt in evaluatiecontext
• Mogelijk risico, maar geen acute crisis
1.4 Onderwijs – “Ze functioneert beter zonder label”
Meyrem, een 17-jarige leerlinge, krijgt van jou als klinisch psycholoog begeleiding voor angstklachten. Ze
functioneert duidelijk beter sinds de begeleiding, maar weigert formele diagnostiek. De schooldirectie vraagt een
schriftelijk attest om redelijke aanpassingen te kunnen verantwoorden bij de inspectie. Meyrem zegt jou: “Als ik een
label krijg, stopt dit hier voor mij.”
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw intuïtie?
• Wat zegt de wetgeving rond attestering en dossiers?
• Wat zegt de deontologie over diagnostiek en indicatiestelling?
• Hoe balanceer je zorg, eerlijkheid en verantwoordelijkheid?
Nota’s van de prof:
• Ondersteuning zonder diagnose
• Institutionele druk
• Bescherming van toekomstige kansen
1.5 Wetenschappelijk onderzoek – “Je weet iets dat niemand anders weet”
• In een onderzoeksproject analyseer je transcripties van interviews.
• Een participant uit het onderzoek beschrijft herhaaldelijk gedachten aan zelfbeschadiging, maar steeds in
hypothetische termen: “Ik zeg niet dat ik het doe, maar het idee dat je jezelf pijn kan doen om iets te voelen… dat idee
komt wel eens voorbij.” In het informed consent staat dat de onderzoeker geen therapeutische rol heeft.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw persoonlijke intuïtie?
• Wat zegt de wet rond onderzoek en zorgplicht?
• Wat zegt de deontologische code over dubbele rollen?
• Wat doe je, en hoe verdedig je die keuze achteraf?
Nota’s van de prof:
• Geen expliciete crisis
• Duidelijke rolafbakening in protocol
• Persoonlijke morele onrust
2
, OVERZICHT
(1) Casus
(2) Domeinen:
• Klinische psychologie
• Arbeids- en Organisatiepsychologie
• Wetenschappelijk onderzoek
(3) Onderscheiden begrippen:
• Ethische principes
• Deontologische code
• Recht
• Culturele waarden en normen
• Klinische inschatting en praktijkervaring
• Intuïtie
3
DEONTOLOGIE
1. INLEIDING 1
1.1 JEUGDZORG – “HET KIND VRAAGT JE OM TE WACHTEN” 1
1.2 PSYCHIATRISCHE THUISZORG – “HIJ FUNCTIONEERT BETER DAN OOIT” 1
1.3 ARBEIDSPSYCHOLOGIE – “ZIJ WIL GEHOLPEN WORDEN, NIET BEOORDEELD” 2
1.4 ONDERWIJS – “ZE FUNCTIONEERT BETER ZONDER LABEL” 2
1.5 WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK – “JE WEET IETS DAT NIEMAND ANDERS WEET” 2
2. ETHIEK EN DEONTOLOGIE 5
2.1 “GOED DOEN”: PERSPECTIEVEN 5
2.1.1 DEONTOLOGIE EN ETHIEK 5
2.1.2 DEONTOLOGISCHE CODE (ZIE VOLGEND HOOFDSTUK) 5
2.1.3 WAAROM GOED DOEN? 6
2.2 ETHIEK 6
2.2.1 “GOED” VS. “KWAAD” 6
Filosofie 7
Deugdethiek 7
Plichtethiek (deontologie) 7
Utilisme of Consequentialisme (gevolgenethiek) 7
Zorgethiek 7
2.3 DEONTOLOGIE 8
2.3.1 DEONTOLOGIE = “PLICHTENLEER” 8
2.3.2 MENSENRECHTEN = DE BASIS VOOR DEONTOLOGISCHE REGELS 9
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens 9
Mensenrechten (Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, 1948) 12
2.3.3 DEONTOLOGIE IN GENEESKUNDE 12
2.3.4 GENEESKUNDE & PSYCHOLOGIE… OOIT EEN MOEILIJK HUWELIJK… 14
2.3.5 DEONTOLOGISCHE CODE VAN PSYCHOLOGEN 15
De 4 algemene principes 16
3. DE DEONTOLOGISCHE CODE VOOR PSYCHOLOGEN ONTRAFELD 17
3.1 DEONTOLOGISCHE CODE VAN PSYCHOLOGEN 17
3.1.1 OFFICIËLE BENAMING 17
3.1.2 VOOR WIE? 17
3.1.3 DOELSTELLINGEN 17
,3.1.4 INHOUDOVERZICHT 18
Hoofdstuk I. Algemene bepalingen (art. 1, art. 2) 18
Hoofdstuk II. Definities (art. 3, art. 4) 19
Hoofdstuk III. Plichten van de psycholoog en Hoofdstuk IV. Algemene principes 20
Hoofdstuk III. Plichten van psychologen (artikels 5 tot 20) = PIJLER 1 20
Hoofdstuk IV. Algemene principes 20
Hoofdstuk III. Plichten van de psycholoog 21
Hoofdstuk IV. Algemene principes 24
Hoofdstuk IV. Afdeling I. Eerbiediging van de waardigheid en de rechten van de persoon 24
Hoofdstuk IV. Afdeling II. Verantwoordelijkheid van de psycholoog 30
Hoofdstuk IV. Afdeling III. Competentie van de psycholoog 32
Hoofdstuk IV. Afdeling IV. Eerlijkheid en integriteit van de psycholoog 35
4. PSYCHOLOOG IN CONTEXT VAN COACHING & DE ORGANISATIECONTEXT 43
4.1 PSYCHOLOOG IN DE CONTEXT VAN COACHING 43
4.1.1 VASTSTELLINGEN 43
4.1.2 REGULERING 43
Ontwerpresolutie 43
International Coach Federation (ICF) 44
Doelstellingen ICF 44
Termen 44
Definitie coaching volgens ICF 45
8 kerncompetenties ICF 45
ICF normen voor ethisch gedrag 45
European Mentoring & Coaching Council (EMCC) 45
Waartoe dient een professionele coaching vereniging? 46
Doelstellingen EMPCC 46
Ethisch charter van de EMCC 46
Definitie coaching EMCC 46
4.1.3 ROLLEN BINNEN COACHINGRELATIE 47
4.1.4 TYPES COACHING 47
Coaching i.f.v. nagestreefde doelstellingen 47
Individuele coaching 47
Team coaching 48
4.1.5 CONTRACTING 48
Intakegesprek 48
VOORBEELD van contracting 49
4.1.6 POSITIE VAN DE COACH 49
4.1.7 CASES COACHING 49
4.2 PSYCHOLOOG IN DE ORGANISATIECONTEXT 51
4.2.1 ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGEN 51
Vaststellingen 51
Compsy – model biedt handvaten 51
Kaders om “correct” handelen te bepalen 51
4.2.2 ETHISCHE DILEMMA’S IN DE A&O CONTEXT 52
,DE PSYCHOLOOG IN GERECHTELIJKE CONTEXT 53
1. INLEIDING 53
1.1 WAT IS DE GERECHTELIJKE CONTEXT? 53
1.2 STRAFRECHT VS. BURGERLIJK RECHT 54
1.3 OVERZICHT VAN RECHTBANKEN 54
1.4 ROL VAN ACTOREN BINNEN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 55
1.5 IMPACT VAN DE GERECHTELIJKE CONTEXT OP PSYCHOLOGISCH HANDELEN 55
REFLECTIE OEFENINGEN 55
1.6 MANDAAT EN POSITIE VAN DE PSYCHOLOOG IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 56
1.6.1 WIE IS DE OPDRACHTGEVER? 56
1.6.2 MANDAAT EN OPDRACHTOMSCHRIJVING 56
1.6.3 VERSCHILLENDE ROLLEN VAN DE PSYCHOLOOG 57
1.6.4 ROLCONFLICTEN EN DUBBELE MANDATEN 57
REFLECTIE OEFENINGEN 58
1.7 PLAATS EN ROL VAN DE PSYCHOLOOG IN SPECIFIEKE GERECHTELIJKE CONTEXTEN 58
1.8 DE PSYCHOLOOG ALS GERECHTSDESKUNDIGE 61
1.8.1 DEFINITIE EN ROL VAN DE GERECHTSDESKUNDIGE 61
1.8.2 VERSCHIL MET DE BEHANDELEND PSYCHOLOOG 61
1.8.3 HET EXPERTISEPROCES 62
1.8.4 KWALITEITSCRITERIA VOOR DESKUNDIGENONDERZOEK 62
1.8.5 BIAS EN BEPERKINGEN 63
1.9 INBESLAGNAME VAN DOSSIERS EN VERTROUWELIJKHEID 63
1.9.1 WAT IS INBESLAGNAME? 63
1.9.2 WETTELIJK KADER 64
1.9.3 RECHTEN EN PLICHTEN VAN DE PSYCHOLOOG 64
1.9.4 VERSCHIL TUSSEN INFORMATIEVERSTREKKING, INBESLAGNAME EN HUISZOEKING 65
1.9.5 BESCHERMING VAN CLIËNTGEGEVENS 66
1.9.6 AANGEKONDIGDE VS. ONAANGEKONDIGDE INBESLAGNAME 66
Wat met beroepsgeheim? 66
Is er hierbij een rol voor een beroepsorde? 67
Onder welke voorwaarden mag onaangekondigde inbeslagname? 67
Wat betekent dit concreet voor jou als psycholoog? 67
1.9.7 INBESLAGNAME VAN DOSSIERS – MYTHES VS. REALITEIT 67
Praktisch stappenplan – Wat te doen (en niet te doen) bij politie aan de deur? 68
Kernprincipe om te onthouden 70
Reflectievraag 70
2. INFORMED CONSENT EN AUTONOMIE IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 71
Autonomie onder druk: toestemming zelden volledig vrij 71
2.1 INFORMED CONSENT IN DE GERECHTELIJKE CONTEXT 71
2.2 GRENZEN AAN VRIJWILLIGHEID 72
2.3 SPECIFIEKE SITUATIES 72
2.4 INFORMED CONSENT IN DE ARBEIDS- EN ORGANISATIEPSYCHOLOGIE 73
2.5 INFORMED CONSENT IN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK 73
2.5.1 FUNDAMENTELE PRINCIPES 74
,2.5.2 INFORMATIEVEREISTEN 74
Rol van ethische commissie 75
2.6 ETHISCHE SPANNINGEN EN PROFESSIONELE AFWEGING 76
3. RISICOTAXATIE EN FORENSISCHE DIAGNOSTIEK 77
3.1 RISICOTAXATIE IN GERECHTELIJKE CONTEXT 77
3.2 INSTRUMENTEN EN METHODEN 78
3.2.1 GRENZEN VAN PREDICTIE 78
3.3 ETHISCHE IMPLICATIES 79
3.4 REFLECTIEVE PRAKTIJK 79
4. MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 80
4.1 SAMENWERKING MET VERSCHILLENDE ACTOREN 80
4.2 VERSCHILLENDE PROFESSIONELE LOGICA’S 81
4.3 CONFLICTEN EN COMMUNICATIE 82
4.4 REFLECTIEVE SAMENWERKING 82
5. RAPPORTAGE IN GERECHTELIJKE CONTEXT 83
5.1 SOORTEN VERSLAGEN 83
5.2 STRUCTUUR EN INHOUD VAN EEN VERSLAG 84
5.3 VALKUILEN IN RAPPORTAGE 85
5.4 LEZERSPERSPECTIEF 85
6. DEONTOLOGISCHE CODE EN GERECHTELIJKE CONTEXT, EN ZELFZORG 87
6.1 RELEVANTE DEONTOLOGISCHE PRINCIPES 87
6.2 TOEPASSING OP CONCRETE DOMEINEN 88
6.3 ETHISCH REDENEREN 89
6.4 REFLECTIEVE PROFESSIONALITEIT 89
6.5 ZELFZORG EN PROFESSIONELE GRENZEN 89
6.6 REFLECTIEVE AFSLUITING 91
BEROEPSGEHEIM, HULPVERLENINGSPLICHT EN SCHULDIG VERZUIM 93
1. INLEIDING 93
1.1 BEROEPSGEHEIM ONDER DRUK 93
1.2 HOE OMGAAN MET BEROEPSGEHEIM? 94
2. BEROEPSGEHEIM: DOELSTELLINGEN EN BESCHERMDE BELANGEN 95
2.1 FUNDAMENTELE BELANGEN 95
2.2 SPANNINGSVELDEN EN UITZONDERINGEN 95
3. JURIDISCH KADER 98
3.1 ARTIKEL 458 STRAFWETBOEK 98
3.2 TOEPASSINGSGEBIED 98
3.2.1 WIE? 99
3.2.2 WAT? 99
3.2.3 WAT IS EEN SCHENDING VAN HET BEROEPSGEHEIM? 99
,4. UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM 101
4.1 UITZONDERING 1: BESCHERMING VAN DE INTEGRITEIT OF VEILIGHEID VAN PERSONEN 101
4.2 UITZONDERING 2: HULPVERLENING AAN DE CLIËNT 103
4.3 UITZONDERING 3: WAARHEIDSVINDING 106
4.4 UITZONDERING 4: CONTROLE EN RAPPORTAGE (WERKEN ONDER MANDAAT) 110
5. ANDERE GEHEIMHOUDINGSPLICHTEN 112
5.1 GEGEVENSBESCHERMING (PRIVACY) 112
5.1.1 DOEL EN UITGANGSPUNT 112
5.1.2 TOEPASSINGSGEBIED 112
5.1.3 BELANGRIJKE PRINCIPES 112
5.1.4 RELATIE MET BEROEPSGEHEIM 112
5.1.5 PRAKTISCHE IMPLICATIES VOOR DE PSYCHOLOOG 113
5.2 DISCRETIEPLICHT 113
5.2.1 VERSCHIL TUSSEN BEROEPSGEHEIM EN DISCRETIEPLICHT 113
5.2.2 TOEPASSINGSGEBIED VAN DE DISCRETIEPLICHT – WIE? 113
5.2.3 TOEPASSINGSGEBIED VAN DE DISCRETIEPLICHT – WAT? 113
5.2.4 DRAAGWIJDTE 114
5.2.5 UITZONDERINGEN EN SANCTIES 114
5.2.6 SAMENLOOP MET BEROEPSGEHEIM 114
5.3 OMGAAN MET INFORMATIE BINNEN EEN MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 114
6. CONCLUSIE 115
6.1 GEEN ABSOLUTE ZWIJGPLICHT 115
6.2 ONNODIGE BEGRIPSVERWARRING 115
6.3 HET JURIDISCH KADER 115
6.4 UITZONDERINGEN OP HET BEROEPSGEHEIM 115
6.5 MULTIDISCIPLINAIRE SAMENWERKING 116
6.6 REFLECTIEF BESLISSINGSPROCES 116
WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN DEONTOLOGISCHE KRIJTLIJNEN 117
7.1 PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST (POD) WETENSCHAPSBELEID 117
7.2 EUROPEAN FEDERATION OF ACADEMIES OF SCIENCES AND HUMANITIES (ALLEA) 117
7.3 ETHIEK EN INTEGRITEIT (@VUB) 117
7.3.1 DEONTOLOGISCHE CODE PSYCHOLOGEN 117
7.3.2 REGISTER VAN DE VERWERKINGSACTIVITEIT 118
7.3.3 TOESTEMMINGSFORMULIER ONDERZOEK 118
7.3.4 PRIVACYVERKLARING (TITEL STUDIE) 119
,
,1. INLEIDING
1.1 Jeugdzorg – “Het kind vraagt je om te wachten”
• Leon is een 15-jarige jongen in een dagcentrum, die je begeleidt als individueel begeleider.
• Hij vertelt dat zijn moeder soms “te ver gaat” wanneer ze gedronken heeft: schreeuwen, spullen gooien, hem
’s nachts uit bed halen om te “praten”. Er is geen fysiek geweld, hij zegt dat hij zich meestal kan redden, en
hij vraagt je expliciet om nog niets te ondernemen tot na zijn examens. Hij zegt: “Als je nu iets doet, maak je
het erger. Dan zeg ik nooit meer iets.”
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw eerste intuïtieve reactie?
• Wat zegt de wetgeving?
• Wat zegt de deontologische code?
• Wat doe je uiteindelijk, en hoe neem je verantwoordelijkheid voor de gevolgen?
Nota’s van de prof:
• Emotionele mishandeling zonder acute signalen
• Jongere toont maturiteit en vraagt om uitstel
• Vertrouwensbreuk dreigt bij ingrijpen
1.2 Psychiatrische thuiszorg – “Hij functioneert beter dan ooit”
• Idris is een vrouw met een voorgeschiedenis van psychotische depressie, en stopt zelfstandig haar medicatie.
• Ze oogt energiek, creatief en zegt dat ze opnieuw werkt en sociale contacten heeft. Haar partner belt jou
echter apart en zegt dat ze ’s nachts plannen maakt om “alles achter zich te laten”. De patiënte zelf ontkent
elk risico en vraagt je expliciet om niets te bespreken met haar partner of het team.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw klinische buikgevoel?
• Wat zegt de wetgeving rond autonomie en gevaar?
• Wat zegt de deontologische code over informatie van derden?
• Hoe handel je, en welke ethische keuze maak je expliciet?
Nota’s van de prof:
• Geen duidelijke desorganisatie
• Subjectief goed functioneren
• Informatie via derden, zonder toestemming
1
,1.3 Arbeidspsychologie – “Zij wil geholpen worden, niet beoordeeld”
• Tijdens een loopbaanassessment in opdracht van HR barst Gaëlle in tranen uit en vertelt over paniekaanvallen
en suïcidale gedachten.
• Ze vraagt jou om haar te helpen dit eerst zelf aan te pakken, zonder dat HR iets te weten komt. Het contract
vermeldt echter expliciet dat je moet rapporteren over psychologische belastbaarheid.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw menselijke reflex?
• Wat zegt de wet over beroepsgeheim en zorgplicht?
• Wat zegt de deontologische code over opdrachtgeverschap?
• Wat rapporteer je (of niet), en waarom?
Nota’s van de prof:
• Contractuele verplichtingen
• Kwetsbare cliënt in evaluatiecontext
• Mogelijk risico, maar geen acute crisis
1.4 Onderwijs – “Ze functioneert beter zonder label”
Meyrem, een 17-jarige leerlinge, krijgt van jou als klinisch psycholoog begeleiding voor angstklachten. Ze
functioneert duidelijk beter sinds de begeleiding, maar weigert formele diagnostiek. De schooldirectie vraagt een
schriftelijk attest om redelijke aanpassingen te kunnen verantwoorden bij de inspectie. Meyrem zegt jou: “Als ik een
label krijg, stopt dit hier voor mij.”
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw intuïtie?
• Wat zegt de wetgeving rond attestering en dossiers?
• Wat zegt de deontologie over diagnostiek en indicatiestelling?
• Hoe balanceer je zorg, eerlijkheid en verantwoordelijkheid?
Nota’s van de prof:
• Ondersteuning zonder diagnose
• Institutionele druk
• Bescherming van toekomstige kansen
1.5 Wetenschappelijk onderzoek – “Je weet iets dat niemand anders weet”
• In een onderzoeksproject analyseer je transcripties van interviews.
• Een participant uit het onderzoek beschrijft herhaaldelijk gedachten aan zelfbeschadiging, maar steeds in
hypothetische termen: “Ik zeg niet dat ik het doe, maar het idee dat je jezelf pijn kan doen om iets te voelen… dat idee
komt wel eens voorbij.” In het informed consent staat dat de onderzoeker geen therapeutische rol heeft.
Vragen hierbij:
• Wat zegt jouw persoonlijke intuïtie?
• Wat zegt de wet rond onderzoek en zorgplicht?
• Wat zegt de deontologische code over dubbele rollen?
• Wat doe je, en hoe verdedig je die keuze achteraf?
Nota’s van de prof:
• Geen expliciete crisis
• Duidelijke rolafbakening in protocol
• Persoonlijke morele onrust
2
, OVERZICHT
(1) Casus
(2) Domeinen:
• Klinische psychologie
• Arbeids- en Organisatiepsychologie
• Wetenschappelijk onderzoek
(3) Onderscheiden begrippen:
• Ethische principes
• Deontologische code
• Recht
• Culturele waarden en normen
• Klinische inschatting en praktijkervaring
• Intuïtie
3
