(GESLAAGD 1ste zit!) Personen- en familierecht volledige samenvatting - Prof. Frederik Swennen I UA I 2025/2026

Marjolein Dens

Personen- en familierecht

Algemeen personenrecht: regels die van toepassing zijn op personen
zonder dat er hier een onderscheid in wordt gemaakt

PERSONENRECHT
Hoofdstuk 2: personen

AFDELING 1: Waarover gaat het?
 Wettelijke aanknopingspunten




§ De wet definieert het rechtsbegrip personen niet
 onrechtstreekse aanwijzigingen die inhoud ervan bepalen
 3 categorieën:
 1. Personen – natuurlijke en rechtspersonen
 2. Voorwerpen art. 3.38 BW
 3. Dieren
 alles zit maar in 1 categorie
 niets kan tot 2 categorieën behoren
 van elkaar te onderscheiden – strikte verdeling
 Persoon
§ Gaius  introduceerde het woord persona
o Etymologische Lantijnse betekenis
o = “toneelmasker” / rol op een toneel
o Bundel van rechten en verplichtingen  sterke verschillen

 Antropocentrisch recht
§ Gemaakt door en voor mensen
§ 2 soorten entiteiten:
o Natuurlijke personen
 Mensen zelf
o Rechtspersonen
 door en met mensen gecreëerd
 = de juridische persoon
 Mogelijkheid rechten en plichten dragen
§  deze antropocentrische benadering in het recht volstaat niet meer
 Natuurlijke persoon

, § = personen achter wier juridisch masker een menselijke persoon
‘van vlees en bloed’ schuilgaat
§ Bestaat uit 2 facetten:
o Mens van vlees en bloed met de persoonlijkheid die daarachter
zit
o Juridische persoon: de manier waarop de persoon in ons recht
verschijnt
 Rechtspersoon
§ = elke andere identiteit dan de natuurlijke persoon van wie het recht
een deelnemer aan de rechtsgemeenschap maakt
§ Publieke- en privaatrechtelijke entiteiten  krijgen
rechtspersoonlijkheid
o Vb. OH, vennootschappen, stichtingen, …
o  door en met natuurlijke personen gecreëerd
§ Dieren of voorwerpen  kunnen ook rechtspersoonlijkheid
toegekend krijgen
o  niet door of met natuurlijke persoon gecreëerd
 FOCUS 2. Over personen, voorwerpen en dieren
 deze 3 beïnvloeden elkaar
§ Basisonderscheid categorieën
§ Dieren
o Moeten rechten hebben
 Bescherming van en zorg voor dieren als wezens met gevoel
(artikel 3.38-3.39 BW)
 MAAR weinig praktisch nut
  Eerder symbolisch
o Eigen belang!  NIET algemeen belang
o Voorbeeld: verblijfsregeling voor hond invoeren (net zoals
kinderen week om week)
§ Andere dragers van leven
o Objectiefrechtelijke bescherming
o Zoals lucht, water, aarde
o  zo ontstaan rechtspraken over rechten van natuurlijke
fenomenen
§ Levenloze entiteiten
o Algemeen belang
o Immateriële waarde
o Voorbeeld: gebouwen beschermen  cultuur herdenken en
overdragen

AFDELING 2: de natuurlijke persoon
“Bestaan”:
1. Wie

, 2. Vanaf wanneer
3. Tot wanneer

1 DE MENS
Als mens (cf. ‘monstres’; cyborgs)?
Elke entiteit
die uit een mens is geboren
op basis van menselijke gameten
2 VANAF DE GEBOORTE
A) Uitgangspunt: Levende (en levensvatbare) geboorte
§ Situering
o De natuurlijke persoon verkrijgt pas rechtspersoonlijkheid op de
dag en het uur van de levende (en levensvatbare) geboorte
  (onrechtsreeks afleiden uit wetsbepalingen)
§ Begrip (art. 42 oud BW)
o Geboorte  geen rechtsbegrip (gewone woord “bevalling” is van
toepassing)
o = Levend (en levensvatbaar) uit baarmoeder gekomen
  vaststelling door arts/vroedvrouw
o Levend = enig teken van leven: hij heeft in-en uitgeademd
o Levensvatbaar
  na 180 dagen/6 maanden
 GEEN algemene vereiste (enkele uitzonderingen)
 Wel vereiste wanneer rechter vindt dat het niet-evenredig zou
zijn dat rechtgevolgen intreden na een niet-levensvatbare
geboorte
§ Akte van geboorte (art. 44 oud BW)
o Levende geboorte wordt vastgesteld in medisch attest
o Opgesteld door arts/vroedvrouw
 Eerste werkdag erna ter kennis brengen aan ambtenaar
vd burgerlijke stand van de gegboorteplaats (art. 43 oud
BW)
o Ouders moeten bij dezelfde ambtenaar aangifte doen
 Binnen de 15 dagen na de bevalling
o Ambtenaar stelt akte van geboorte op
 Vereisten (art. 44 oud BW)
§ Akte van geboorte en van overlijden
o Wanneer het kind overlijdt na de vaststelling maar voor de
aangifte van de levende geboorte
o Kind verwerft rechtspersoonlijkheid
B) Doodgeboorte
§ = Levenloze geboorte van een kind
§ Evolutie:

, o Vanuit juridisch oogpunt: lange tijd onbelangrijk
o Vanuit menselijk oogpunt: veel weerstand
o Sinds 1999: aandacht voor rouwverwerking met de volgende
oplossingen
 Begrafenis of crematie
 Geen minimumzwangerschapsduur vereist
 Alle kinderen die levensvatbaarheidsgrens nog niet
hebben bereikt  mogelijk op verzoek van ouders
 Verplicht  wanneer wettelijke levensvatbaarheidsgrens
is bereikt
 Akte van een levenloos kind
  voor rouwverwerking
 Ambtenaar moet dit opstellen (art. 58-59 oud BW)
 Zwangerschapsduur > 180 dagen: aangifte
doodgeboorte verplicht + ambtenaar moet akte
opstellen
 Zwangerschapsduur > 140 dagen: akte slechts op
verzoek van ouders
 Zwangerschapsduur < 140 dagen: juridisch niet
relevant, geen akte
 Vermeldingen: verplichte / voornamen / naam
 Geen rechtspersoonlijkheid
 * anders zou er een familierechtelijke band gevestigd
worden
C) Nog geen geboorte
§ Infans-conceptusregel: retroactieve toekenning van
rechtspersoonlijkheid aan het verwekte kind
o  verwekt kind wordt als reeds geboren (als natuurlijke persoon)
beschouwd als dit in zijn belang is
o Fictieregel
 Het kind is nog niet geboren, maar voor de toepassing vn
rechtsregels doen we alsof dat wel zo is
 Geldt slechts als bewarende maatregel, onder de
opschortende voorwaarde dat;
 het kind nadien levend en levensvatbaar wordt geboren
 Pas op dat ogenblik krijgt de fictie volle uitwerking, met
terugwerkende kracht tot aan het (wettelijk vermoeden)
tijdstip vn verwekking
 Kind niet levend en levensvatbaar geboren?
 Geen enkel rechtsgevolg + het kind wordt beschouwd
nooit bestaan te hebben

,  Is ook een fictie, want er is wel degelijk een
ongeboren mensenlijk leven geweest (maar heeft
nooit bestaan als natuurlijke persoon)
  door deze fictie buiten werking te laten,
vermijdt de wetgever dat de rechtsorde onnodig
verstoord wordt
o “verwekking”
 eicel/embryo in baarmoeder;
 met het inherente vermogen om zich tot mens te ontwikkelen;
 ononderbroken ontwikkeling tot mens moet zijn ingezet
 vermoeden vn verwekking (art. 326 oud BW)
o Wettelijke toepassingen
o Ruimere toepassing?
 Kan ruimer worden toegepast dan wat HvC beschouwt als
algemeen rechtsbeginsel
 Vb. wnr persoon zwangere vrouw neersteekt
 Kan baby schade toebrengen
  aansprakelijk?  infans-cenceptusregel toepassen
§ FOCUS 3: Het menselijke leven voor de geboorte
o  voor geboorte al ingrijpen ter bescherming vh kind
o Situering
 Principe: natuurlijke persoon  bestaat vanaf de levende (en
levensvatbare) geboorte v/e mens
 Voor de geboorte: hele evolutie vh menselijk leven
 Gameet  zygoot  embryo  foetus (kan ononderbroken
of onderbroken zijn)
 Volgens deze indeling in juridische categorieën, is het
ongeboren menselijk leven (zowel in als buiten het
menselijke lichaam) een voorwerp
 Infans-conceptusregel volgt dit ook (wordt pas
retrocactief toegepast na levende en levensvatbare
geboorte)
 Ongeboren menselijk leven herleiden tot voorwerp  veel
weerstand
 Er kan geen octrooi worden genomen op het gebruik van
menselijke embryo’s voor industriële of commerciële
doeleinden
 HvJ  breidde dit verbod uit tot de niet-bevruchte
menselijke eicel
 EHRM  vindt dat de embryo buiten het menselijk lichaam
niet kan worden beschouwd als eigendom vd vrouw met
wier eicel het is gecreëerd

,  Want het begrip eigendom moet een financiële en
economische betekenis hebben (art. 1, Eerst Protocol
EVRM)
o Dadelijke bescherming van verwekt leven:
menswaardigheid
 Infans-conceptusregel  laat geen dadelijke bescherming toe
aan een verwerkt leven voor deze al levend (en levensvatbaar)
is geboren
 Vb. jeugdhulpverlening is niet mogenlijk ten aanzien vh
verwerkte kind bij schadelijk gedrag v/e zwangere persoon
(vb. drugsverslaafd)
 De belangen vh kind kunnen ook niet worden afgewogen
tegenover de beslissngen v/e zwangere persoon over het
levenseinde of de zwangerschapsafbreking
 Maar onrechtmatige beëindiging vn ongeboren menselijk
leven  moord, doodslag of slagen en verwondingen met
dood tot gevolg
  DAAROM soms menselijk leven al vanaf verwekking (of later
moment in zwangerschap) rechtspersoonlijkheid toekennen
 Vb: ‘het recht op leven van eenieder’ (art. 2 EVRM) 
ongeboren mens ook als eenieder beschouwen
 In 2 zaken over het recht op leven weigerde het EHRM om
antwoord te geven op de vraag of het ongeboren menselijk
leven als rechtspersoon beschouwt mag worden
 Ook over art. 8 EVRM wou het EHRM zich niet uitspreken over
de kwalificatie vh ongeboren menselijk leven
o Nog niet verwekt leven
 Vb. binnen joodse gemeenschap zijn personen nauw verwant
 drm testen of 2 personen een kind mogen maken
 wat als arts fout maakt?  aansprakelijk?  nog geen
antwoorden op

3 TOT AAN HET OVERLIJDEN
A) Overlijden
§ Situering
o Natuurlijke persoon eindigt te bestaan vanaf moment overlijden
  onrechtstreeks afleiden uit relevante wetsbepalingen
 geen titularis meer van zakelijke rechten (art. 3.14 en 4.1
BW)
§ Begrip
o Overlijden (geen rechtsbegrip)  medisch vastgesteld door arts
 Stelt attest op (art. 55, §1 oud BW)
o Dood = hersendood

,  Hersenfunctie onherstelbaar geëindigd (inclusief
hersenstam)
o Overleden natuurlijke persoon = lijk
§ Akte van overlijden
o Door ambtenaar vd burgerlijke stand
 Vanaf hij overlijdensattest ontvangt
 Kennisgeving van overlijden wordt aangegeven door een
persoon die de inlichtingen kan meedelen (BW bepaalt
niet wie dit moet doen)
o Vermeldingen (art. 56 oud BW)
B) Afwezigheid (art. 112-125 oud BW)
§ = onzekerheid over leven of dood door verdwijning van persoon
§ Situering
° Evenwicht bereiken tussen belangen vd afwezige persoon en
belangen vd achterblijvers
° Tweetrapsregeling: i + ii
i) Vermoeden van afwezigheid
(a) Algemeen
 Voorwaarden: driemaandenregel
 Persoon is gedurende 3 maanden niet meer in zijn woon-
of verblijfsplaats verschenen
 Er is gedurende deze 3 maanden geen nieuws van hem
ontvangen
 Daaruit vloeit onzekerheid voort of hij nog in leven is (art.
112, §1 oud BW)
 Gevolgen
 Aan deze voorwaarden voldaan?  vermoeden van
afwezigheid vastellen (op verzoek!)
 Rechter moet belangen van vermoedelijke afwezige
behartigen
 Goederen vd persoon
 Beheerd door algemeen gevolmachtigde
 Geen algemeen gevolmachtigde?  gerechtelijk
bewindvoerder
 Kinderen vd persoon
 Voogdijrecht (art. 125 oud BW)
 Afwezige enige ouder: voogdij valt open
 Andere beschikbare ouder: die oefent alleen
gezag uit
 300 dagen na verdwijning: afwezige wordt niet
automatisch ouder bij bevalling door
echtgenoot
 Huwelijk/relatie

,  Geen rechtstreekse gevolgen
 Wel bijzondere bescherming voor achterblijvende
echtgenoot of wettelijk samenwonende
 procureur des Konings (art. 112, §2 oud BW)
 Moet waken over belangen van vermoedelijke
afwezige
 Einde
 (1) Mogelijke terugkering of terug nieuws ontvangen
 Persoon kan derdenverzet aantekenen tegen
gerechtelijke vaststelling van vermoeden van
overlijden
 Vrederechter beëindigt gerechtelijk bewind
zowiezo
 Maatregelen in verband met de lidneren vervallen

 (2) Vermoeden eindigt door het overlijden (terugvinden
identificeerbaar lijk)
 Gerechtelijke bewind eindigt

 (3) Vermoeden eindigt door verklaring van afwezigheid

(b)Gerechtelijk bewind (niet kennen)
ii) Verklaring van afwezigheid
 Voorwaarden: vijfjaarsregel of zevenjaarsregel
 5 jaar verstreken sinds vaststelling vermoeden
afwezigheid
 Of 7 jaar verstreken sinds men nieuws ontving van
afwezige
 (kan ook als verklaring van afwezigheid nooit is
uitgesproken)
 Vermoeden van afwezigheid is GEEN verplichte
voorafgaande eerste trap aan de verklaring van
afwezigheid

 Verzoek moet worden bekend gemaakt in:
 Belgisch Staatsblad
 2 lokale dagbladen
 1 nationaal dagblad in taal v. procedure
 Verklaring van afwezigheid kan pas 1 jaar na laatste
bekendmaking worden uitgesproken (art. 119-120 oud
BW)
 Gevolgen

,  Vanaf datum opmaak akte van afwezigheid  zelfde
gevolgen van een overlijden (art. 121, §2 oud BW)
 Fictie die de vorm vd burgerlijke dood aanneemt
 Kinderen:
 Voogdijrecht (indien nodig)
 Geen regeling ivm vaderschap of meemoederschap
 Terugkeer van de betrokkene
 Akte van afwezigheid verbeteren door:
 Vordering tot verbetering van akte vd burgerlijke
stand (art. 35jo. 122 oud BW)
 Vastgesteld dat afwezige nog leeft
 Bekendgemaakt op dezelfde wijze als verklaring en
verzoek afwezigheid (art. 123 oud BW)

C) Gerechtelijke verklaring van overlijden (art. 126-135 oud
BW)
§ = verklaring van overlijden (zekere dood, maar geen (zeker) lijk)
§ Situering
o zekerheid dat persoon overleden is  MAAR vaststelling daarvan
onmogelijk omdat er geen (identificeerbaar) lijk is
 = verdwenen persoon
 Vb: gezin verbleef in hotel , hotel verdween tijdens tsunami 
gezin ook
  vanuit gaan dat gezin in tsunami is overleden
§ Voorwaarden
o 3 gezamenlijke voorwaarden voor gerechtelijke verklaring v
overlijden
 Geen akte van overlijden
 In levensbedreigende omstandigheden verdwenen
 Geen (identificeerbaar) lijk
 Overlijden kan als zeker worden beschouwd (art. 126
oud BW)
o Kan op inititatief vd rechtbank in Belgisch Staatsblad worden
gepubliceerd
o Enkel ad-hocbeschermingsmaatregelen (tijdens procedure) (art.
128 oud BW)
§ Gevolgen
o Overlijden bewezen?  rechtbank stelt dit gerechtelijk vast
o Vonnis: dezelfde vermeldingen als bij akte v overlijden (art. 131
oud BW)
o Ambtenaar vd burgelijke stand stelt akte v overlijden op (art. 132
oud BW)
§ Verbetering

, o Persoon toch nog in leven?  (art. 35jo, 134, eerste en tweede lid
oud BW)
 Bekendgemaakt in Belgisch Staatsblad, 2 lokale
dagbladen en 1 nationaal dagblad in taal vd procedure)
§ FOCUS 4: het menselijke leven na de dood
o Situering
 Persoon verdwijnt niet  geen regels over juridisch statuut,
want dood is heel verschillend
 3 regels om toe te passen:
o 1. Staat van de overledene
 Kan post mortem nog worden vastgelegd
 Vb: toekenning nationaliteit kind v overleden Belg
 Vb: nietigverklaring v huwelijk (art. 184 e.v. oud BW)
o 2. Vermogen van de overledene
 Gaat over op zijn wettelijke of aangeduide erfgenamen
 Soms blijft vermogen zelf voortbestaan als nalatenschap
o 3. Persoonlijkheidsrechten van de overledene
 Onderscheid tussen 2 soorten becherming:
 Objectiefrechtelijke bescherming
 Algemeen belang
 Bescherming vd private belangen vd nabestaanden
 *Niet van hoogstpersoonlijke belangen!  die doven uit

AFDELING 3: de menselijke persoon en zijn persoonlijkheidsrechten

1 WAAROVER GAAT HET
§ Situering
o Elke mens van vlees en bloed, met gedachten, gevoelens, …
o Iedereen eigen persoonlijkheid ( juridisch beschermd)
 2 vormen:
 Afweerrecht: de oh en andere burgers te weerhouden van
binnen te komen in uw persoonlijkheid
 Actief zeggenschap: zelf beslissen hoe je je
persoonlijkheid vorm geeft (vb. kiezen voor een piercing of
een tattoo)
  er wordt meer belang gehecht aan afweerrecht
o Persoonlijkheidsrechten = regels over de mens zijn
gedachten, gevoelens, lichaam en gedrag
 afgeleide vd grondrechten (recht voor burgers om
zichzelf te beschermen)
o Lichaam voorwerp
o Ook betrekking op sociale component (wel of niet bepaalde
relaties aangaan)