Samenvatting Inleiding Justitiële Organisatie | Politiële en Gerechtelijke Organisatie | Universiteit Gent | 2025/26

Inleiding tot de justitiële organisatie
Deel 1 – inleiding: Wat is justitiële systeem?

1.1 Wat is justitie? Een eerste verkenning




Sensu lato = de sociale vagnetten om te voorkomen dat mensen terecht komen in
de sttrafrechtsketen

Sensu stricto = de effectieve strafrechtsketen met opsporing, vervolging,
straftoemeting en strafuitvoering

Enge definitie (focus v deze cursus) = wat er lett in de strafwet staat

Brede definitie = criminaliteit als sociaal construct



Instroom, doorstroom en uitstroom:




1.2 Het helikopterperspectief

1

, 1.2.1 Hoe denken we over misdrijf en straf?
Slingerbeweging van het strafrecht:
Hoe denken we na over misdrijven en
straffen

= Slingerbeweging tssn daad en dader

Doorheen de geschiedenis hebben we
gewisseld tssn kijken naar de daad of dader


14-17DE EEUW

• Pre-kapitalistische samenleving
 Niet werken werd als zeer hinderlijk ervaren 
strafbaarstelling van bedelarij en landloperij (1349)
 Toebrengen van fysiek leed; mutilatie, brandmerken,
foltering, verbanning op galeien, doodstraf
 1522-1545: onderscheidt tss valide armen (konden werken)
en echte behoeftige (konden niet werken  kregen
armenzorg)
• Industrialisering 17e eeuw
 Asociale elementen uit de maatschappij halen  opsluiting
(geen gevangenisstraf)
 1596 Amsterdam: Rasphuis  voor bedelaar en jonge
veroordeelden
o Duur van straf kan door gedrag worden aangepast
o Verplichte arbeid in groep onder betaling
o Strikte dagplanning
 1575 Engeland: House of Correction  bestraffing zwervers
en ‘verlichting armen’
o Workhouses hadden een economische functie in Engeland
 proletariaat werd er gedisciplineerd en geintegreerd in
het arbeidsproces
 1656 Parijs: Hôpital Général  bedelarij & ledigheid
onderdrukken (minder sprake van economisch motief)
 Duitsland: Zuchthäuser: eerder werking ban een gevangenis
 Waren niet noodzakelijk op straf gericht maar toch waren
lijfstraffen de norm

ANCIEN REGIME (tot aan de 18de eeuw)

• Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning

• Bekentenis afdwingen


2

, • Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene
preventie)  FOCUS OP STRAFUITVOERING

• Publieke geseling, radbraken, onthoofdingen, boetes en
verbanningen

• Rechter speelde een grote rol bij het bepalen van de
strafmaat, hij werd beperkt door…

 Gewoonterecht
 Romeins recht
 Het canoniek recht
 Wetten van de koning

• INQUISITOIRE PROCEDURE: geheim, schriftelijk en niet-
tegensprekelijk

 Bewijslast ligt bij de rechter => openbare aanklager 
Bekentenis is het krachtigste bewijs DUS afdwingen door
tortuur
 Preuves légales: strikte bewijsreglementering (niet terug te
vinden in de wet)

• Voorbeeldstraffen, “wrede Middeleeuwen” versus recent
onderzoek

VERLICHTING EN KLASSIEK STRAFRECHT (18-19de eeuw)

• De mens is een rationeel wezen

• Sociaal contract

• Magna Charta van het strafrecht (legaliteit-proportionaliteit-
subsidiariteit)

• Scheiding der machten (charles de montesqueie) weggaan van
het absolutisme

• Vrije wil je kiest er zelf voor (kosten – baten analyse)

• Vaste straffen

• Geen individualisering

• Schuldnotie centraal

• Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract)

• Algemene preventie (afschrikking) & bijzondere preventie
(gevangenisstraf)

• Gevangenisstraf

3

, POSITIVISME (2E helft 19de eeuw)

• Misdrijf gevolg causale factoren

• De mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd, sociaal
gevaarlijkheid

• 3 scholen

• Externe factoren vs. Eigen factoren

• Magna Charta op de helling

• Verschuiving van daad naar dader

• Sanctie

• Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en
resocialisatie (sanctie)


SOCIAAL VERWEER (2E helft 20ste eeuw)

• De maatschappij beschermen (‘verweren’)

• De mens heeft een ‘zekere vrijheid’

• Het eclecticisme van Prins

• ‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten

• Straffen versus maatregelen (“geestesgestoorden en
jeugdigen”) – jongeren werden gesanctioneerd op een andere
manier dan volwassenenen


NIEUW SOCIAAL VERWEER (na WOII)

• Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat -
Regelgeving rond arbeid, school, enz

• Uitbouw sociale vangnetten

• Strafrecht moet ultimum remedium komen


4