Samenvatting Lesnotities Muziekgeschiedenis tot 1750 | UGent | 2025/26

MUZIEKGESCHIEDENIS TOT 1750

1. DE TOON WORDT GEZET: MUZIEK IN DE OUDHEID

TERUG NAAR HET OUDE GRIEKENLAND
-​ Zeer invloedrijke theorieën en ideeën
-​ De term muziek is ontleend aan de term mousiké
→ Mousiké = kunst van de muzen
→ Muziek = betekent voor ons de vormgeving in tonen
-​ Er bestaan 9 muzen, de dochters van Zeus en Mnemosyne
→ Mnemosyne = het geheugen, dit verwijst naar de geschiedschrijving
→ Mousiké = het vertellen van de geschiedenis
→ Het idee van de muzen als muzikanten is een foutief Europees modern idee


DEFINITIE VAN MUZIEK ALS IDEE
Het Grieks denken over muziek
-​ Er zijn 4 types van filosofieën die in het Griekse denken een rol speelden
→ Kosmologie: muziek als weerspiegeling van de kosmos
→ Muziek en ethiek: morele vorming van ons karakter
→ Muziek als techniek: muziektheoretische teksten
→ Muziek als genot: ter amusement zonder filosofische nadruk


Kosmologie
-​ Grondlegger = Pythagoras
-​ Hij ontdekte dat er muzikale intervallen bestaan en dat je er formules op kunt toepassen
-​ Hij heeft de verhoudingen tussen toonhoogten verklaard vlg de verhoudingen tussen de vier
getallen van de tetraktys
-​ Tetraktys = 4 getallen waarmee je de volledige wereld kunst verklaren
-​ Pythagoras merkt op dat je de intervallen in ratio’s van 3/2, 4/3, 9/8 kan uitdrukken
-​ Harmonie der sferen = overal in de kosmos muziek klinken
→ In het universum zijn er tonen die we niet horen, maar wel kunnen nabootsen
→ Onze muziek zal harmonisch klinken als het samenklinkt met het universum
-​ Plato schrijft over de Harmonie der sferen in ‘De Staat’ en 'Timeos'
→ De Staat: krijgsman Er krijgt de gunst om te kijken naar het leven na de dood
→ Timeos: hij mag de mathematische indeling van de ziel van het universum zien
-​ Cicero specificeert waarom we de harmonie der sferen niet kunnen horen
→ Gehoor is het minst ontwikkeld zintuig, de klank is veel te luid voor ons gehoor


1

,Muziek en ethiek
* Plato en de ethos in de muziek
-​ Ethos = het zedelijk karakter
-​ Ethosleer = Plato verbindt muziek met de ethos
→ Hij argumenteert dat muziek een invloed heeft op ons
→ Hij ontleent dit aan Damon van Athene die zegt dat muziek een
nationaal karakter uitdrukt bv. Frygische mensen drukken zich Frygisch uit
-​ Plato versterkt dit standpunt door de harmonie in de getalsverhoudingen van het heelal
aan te duiden: de harmonie bestaat ook in ons, in onze omlopen van de ziel
-​ Harmonia = Muziektechnische kwestie van de indeling van het octaaf
-​ Muzikale verhoudingen is gelijk aan de intervallen van het heelal en de omlopen van onze
ziel
-​ Harmonie drukt de innerlijke gevoelens uit
-​ Plato drukt bovenstaande onderwerpen in ‘De Staat’
→ Muziek kan ons helpen om deugdzaam te werken als we emotioneel niet functioneren
→ Een goede muzikale opvoeding is essentieel
→ Relatie tussen sport en muziek is belangrijk, omdat beiden voor de ziel zijn ingesteld
→ Je moet ziel en lichaam in evenwicht


* Aristoteles en de ethos in de muziek
-​ Aristoteles zal verdergaan op de theorieën van Plato
-​ Mimesis: nabootsing
→ Kunstenaars bootsen de werkelijkheid, maar ook innerlijke emoties na
→ Relatie tussen muziek en de uitdrukking van emotie zit in de mimesis
-​ Muziek is nuttig in opvoeding en kan verzachtend werken voor jongeren
-​ Muziek moet je maken voor innerlijke volmaking en niet voor geldgewin
-​ Via muziek plaats je je eigen emoties in een ander persoon die ze ervaart


Muziek als techniek
-​ Aristocenax van Tarente schrijft een muziektheorie als autonoom discipline
-​ Hij definieert drie genera
→ Enharmonie
→ Chromatiek
→ Diatoniek (!!) = octaafladder do-re-mi-fa-sol-la-si-do




2

,Muziek als genot
-​ Epicuristisch
→ Filosofie van het genot
→ Muziek is een leuk tijdverdrijf
→ Men houdt geen rekening met de Plato’s muziektheorieën
→ Deze filosofie overleeft de overgang naar het christendom niet
-​ Sceptisch
→ Sextus Empiricus verzet zich tegen de musici
→ Op welke grondslagen is kennis gebaseerd
→ Ze ontkrachten de muziektheorieën
→ Muziek is vlg hen een activiteit is zonder ethische kracht
→ Ook klank en ritme bestaan volgens hen niet


MUZIEK IN DE VROEG CHRISTELIJKE CULTUS
-​ Onze voornaamste bron is de patristiek, een verzamelingen van geschriften
-​ van de kerkvaders, anders is er weinig over bekend
→ Ze theoretiseren het christelijk geloof en brengen het in contact met Plato’s filosofie
→ Ze durfden zich uit te spreken tegen het gebruik van instrumenten
-​ Christelijke riten beginnen op te komen nl. de psalmodie, eucharistie en vigilie
→ Psalmodie: het reciteren van psalmen als een spirituele meditatie-oefening om dichter bij
God te komen
-​ Muziek kreeg een plek in het quadrivium van de artes liberales
→ Trivium = grammatica, retorica, dialectica…de kunst van het woord
→ Quadrivium = aritmetica, musica, geometria, astronomia…wetenschappen
→ Musica behoort tot de mathematische disciplines en bestudeerd de relaties tussen tonen
-​ Boëthius theoretiseert dit systeem en maakt een onderscheid tussen 3 soorten muziek
→ Musica mundana = de harmonie der sferen
→ Musica humana = de muziek in ons, omlopen van de ziel
→ Musica instrumentalis = muziek op instrumenten + zingen
-​ Boëthius maakt een onderscheid tussen muziek als praktijk en muziek als idee
-​ Cassiodorus zal de erfenis van het denken van de oudheid vertalen in christelijke termen
→ Hij wijst op de relatie tussen muziek en de schepping van God




3

, KLINKEND GETAL EN GODS ORDE

MUZIEK IN DE MIDDELEEUWEN
Illustratie Geertgen tot Sint-Jans ‘Verheerlijking van Maria’
-​ Voorstelling van Maria in sole, omstraald door de zon
-​ Madonna met het Christuskind omringd door een krans van licht
-​ Daarrond cirkels met muziekspelende engelen
-​ De harmonie der sferen = muziek gemaakt door de engelen rond Gods troon
-​ God is de oorzaak van consonantie en claritas (de harmonie en het licht)


GEZANGEN VOOR DE GEWIJDE RUIMTE
-​ Eenstemmig gezang = iedereen zingt hetzelfde
-​ Muziek met een religieuze functie gemaakt voor een sacrale ruimte bedoeld als Gods huis
-​ Het gezang heeft de functie om de sacrale omgeving te ervaren als een bijzondere omgeving
-​ Religieus zingen = spreken in een ander register tot de Godheid
-​ Het Gregoriaans is een continue traditie die vandaag nog bestaat
→ Hedendaags gezang in de Romaanse kerk is 8e eeuws gregoriaans
→ Het gregoriaans is een gezang dat per eeuw beoefend wordt, het is een levende traditie
-​ De term Gregoriaans is genoemd naar paus Gregorius de Grote
→ Een betere wetenschappelijke term zou ‘Cantus Planus’ geweest zijn (=vlakke zang)
→ Andere talen zullen wel deze term gebruiken Plainchant (Fr en Eng)
-​ Cantus Mensurabilis = muziek die in tijdmaten geordend is met ritme ( 🚫Cantus Planus)
→ Belangrijk voor meerstemmig gezang → eenstemmig gezang
-​ Deze tradities behoren niet tot het Gregoriaans:
→ Oud-Romeins, Gallicaans, Mozarabisch, Byzantijns


Historische context
-​ Karolingische Renaissance = ze willen de cultus christianiseren, de
ritus standaardiseren en het rijk verenigen
-​ Hadrianum = een boek vol teksten die gezongen moeten worden
-​ De Paus wordt gevraagd ter hulp van de eenheid van de cultus
-​ Naast de nieuw opgerichte zangscholen, ontstaat ook de orale traditie van leraar op leerling
die niet muzikaal vastgelegd in geschriften
-​ Op die manier ontstaat er mengvorm tussen de Romeinse en Frankische traditie (synthese)
→ Dit is de basis voor het gregoriaans gezang



4