2025-
2026
Inleiding tot de
justitiële organisatie
SAMENVATTING LESSEN + GASTCOLLEGES
, Inleiding tot de justitiële organisatie
Inleidingsles
II. Algemeen overzicht
Dit opleidingsonderdeel biedt een eerste kennismaking met de verschillende actoren/instellingen
binnen het justitiële systeem.
Onze basis is de strafrechtsketen met de verschillende echelons. In dit opleidingsonderdeel focussen
we op de echelons vervolging, straftoemeting en strafuitvoering.
Je leert over de rol, organisatie en werking van verschillende justitiële actoren/instellingen zoals het
Openbaar Ministerie, de rechter en strafuitvoeringsactoren.
Je verwerft inzicht in de verschillende functies van deze actoren en hun samenwerking met andere
actoren/instellingen.
Het opleidingsonderdeel besteedt ook aandacht aan zowel de historische ontwikkeling als actuele
evoluties binnen het justitiële landschap.
Inleiding tot de justitiële organisatie: wat?
➔ Het strafrechterlijkbeleid
➔ Sensu lato= in maatschappij zijn er sociale vangnetten omdat de overheid veel begon in te treden
in het sociale leven, daarom zijn de vangnetten gecreeërd zodat je niet direct in hun handen
terecht komt
➔ Sensu stricto= alles dat strafbaar is komt hierin terecht
o Cursus vooral over sensu stricto: hoe komt iemand hier in terecht, hoe werkt deze keten
Enge definitie van criminaliteit= wat in het strafwetboek staat en strafbaar is
Brede definitie= overlast, dreiging, niets doen (Sutherland)-> verder dan het strafwetboek
Criminologie van de Strafrechtsbedeling: wat?
Inzicht in de keten van de strafrechtsbedeling
- Opsporing: zie “Inleiding tot de politionele actoren”
- Vervolging -> strafuitvoering
- Inzicht in de verschillende echelons, actoren en functies
- Instroom, doorstroom en uitstroom
1
,Het helikopterperspectief
Algemeen overzicht
1. Misdrijf- straf
2. De strafrechtsketen
1. De logica van de strafrechtsketen: de echelons
2. Een trechter
3. Keuzes maken in de keten
1. Opsporing
2. Vervolging
3. Straftoemeting
4. Strafuitvoering
I. Hoe denken we over misdrijf en straf?
Geschiedenis kijken= slingerbeweging tussen daad en dader
➔ Een deel van geschiedenis op daad (klassieke strafrecht), en andere op dader (sociale
gevaarlijkheid, positivisme)
➔ Koning bepaalde criminaliteit, en alles daartegen
werd gestraft
➔ Straffen waren open lijfstraffen voor vergelding
➔ Scheiding der machten (Charles Montesquie)
➔ Sociaal contract (vergelding)
➔ Gevangenisstraf (algemene preventie en bijzondere
preventie)
➔ Magna charta: subsidiariteit, proportionaliteit en
legaliteit
➔ Gedetermineerde mens (biologische of externe
/structurele factoren)
➔ Kern persoon= Prins met het eclecticisme
2
, ➔ Strafrechterlijkbeleid: sensu lato, overheid bemoeit met
sociale leven
➔ Uitbouw van welvaartsstaat= overreglementering,
mensen weten niet meer welke wetten bestaan
Groot verschil met sociaal verweer = rechtspositie (van
gedetineerde) wordt belangrijk
➔ Mensenrecht, EVRM
Strafuitvoering mag geen vergeetput worden!!! = iemand die een straf uitzit mag niet zomaar vergeten
worden door de maatschappij of het rechtssysteem, opvolging blijft nodig, de mogelijkheid voor re-
socialisatie moet aanwezig zijn en ook tijdens de straf behoudt de persoon zijn rechten & waardigheid
Vandaag = diverse stromingen, nogsteeds essentieel van tweesporenbeleid (= bescherming van de
maatschappij, behandeling & re-integratie van de dader)
- Straf = diverse straffen. Streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking, resocialisatie
en herstel.
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf
▪ Resocialisatie staat onder druk en weten niet of dit nog bereikbaar is door
overbevolking & kunnen hier dus weinig inzetten!
o Rechter spreekt straf uit. Rechter als koorddanser - publieke opinie
▪ Verlichting: La bouche de la loi
▪ Rechter koorddanser= moeten 2 zaken in oog houden: gelijk voor iedereen,
rekening houden met de dader (mogelijkheid voor individualisatie)
o Maar vooral ook: ketenbenadering (wat je doet op ene echelon heeft invloed op een
andere echelon!) en –aanpak! Wat betekent dit?
= Een ketenbenadering wil straffeloosheid vermijden door samenhang tussen alle actoren in de
strafrechtketen
➔ Tegelijk waarschuwen critici dat een doorgedreven vervolgingslogica (alles vervolgen, elk feit
strafbaar) kan leiden tot overbelasting van justitie en overvolle gevangenissen
II. De ‘logica’ van de strafrechtsketen- de echelons
Logica van strafrechtsketen wordt niet gevolgd-> anders zit
alles vol!
➔ Er komen veel zaken toe, maar wat er door gaat is
weinig (trechterketen)
➔ Trechter is te groot bovenaan, want er komt te veel
door
De strafrechtsketen- een trechter
- Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet is bepaald.
= De enge definitie van criminaliteit
- Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o De gerigstreerde data is niet representatief, er is veel criminaliteit waarvan geen data is
- We hebben te weinig geinvesteerd in justitie, de strafrechtsketen is verwaarloosd en hebben
gebrek aan lange termijn dus kiezen voor korte termijn bv. Bijbouwen van gevangenissen is kort
termijn, lang termijn zou zijn dat we de trechter aanpassen
3
2026
Inleiding tot de
justitiële organisatie
SAMENVATTING LESSEN + GASTCOLLEGES
, Inleiding tot de justitiële organisatie
Inleidingsles
II. Algemeen overzicht
Dit opleidingsonderdeel biedt een eerste kennismaking met de verschillende actoren/instellingen
binnen het justitiële systeem.
Onze basis is de strafrechtsketen met de verschillende echelons. In dit opleidingsonderdeel focussen
we op de echelons vervolging, straftoemeting en strafuitvoering.
Je leert over de rol, organisatie en werking van verschillende justitiële actoren/instellingen zoals het
Openbaar Ministerie, de rechter en strafuitvoeringsactoren.
Je verwerft inzicht in de verschillende functies van deze actoren en hun samenwerking met andere
actoren/instellingen.
Het opleidingsonderdeel besteedt ook aandacht aan zowel de historische ontwikkeling als actuele
evoluties binnen het justitiële landschap.
Inleiding tot de justitiële organisatie: wat?
➔ Het strafrechterlijkbeleid
➔ Sensu lato= in maatschappij zijn er sociale vangnetten omdat de overheid veel begon in te treden
in het sociale leven, daarom zijn de vangnetten gecreeërd zodat je niet direct in hun handen
terecht komt
➔ Sensu stricto= alles dat strafbaar is komt hierin terecht
o Cursus vooral over sensu stricto: hoe komt iemand hier in terecht, hoe werkt deze keten
Enge definitie van criminaliteit= wat in het strafwetboek staat en strafbaar is
Brede definitie= overlast, dreiging, niets doen (Sutherland)-> verder dan het strafwetboek
Criminologie van de Strafrechtsbedeling: wat?
Inzicht in de keten van de strafrechtsbedeling
- Opsporing: zie “Inleiding tot de politionele actoren”
- Vervolging -> strafuitvoering
- Inzicht in de verschillende echelons, actoren en functies
- Instroom, doorstroom en uitstroom
1
,Het helikopterperspectief
Algemeen overzicht
1. Misdrijf- straf
2. De strafrechtsketen
1. De logica van de strafrechtsketen: de echelons
2. Een trechter
3. Keuzes maken in de keten
1. Opsporing
2. Vervolging
3. Straftoemeting
4. Strafuitvoering
I. Hoe denken we over misdrijf en straf?
Geschiedenis kijken= slingerbeweging tussen daad en dader
➔ Een deel van geschiedenis op daad (klassieke strafrecht), en andere op dader (sociale
gevaarlijkheid, positivisme)
➔ Koning bepaalde criminaliteit, en alles daartegen
werd gestraft
➔ Straffen waren open lijfstraffen voor vergelding
➔ Scheiding der machten (Charles Montesquie)
➔ Sociaal contract (vergelding)
➔ Gevangenisstraf (algemene preventie en bijzondere
preventie)
➔ Magna charta: subsidiariteit, proportionaliteit en
legaliteit
➔ Gedetermineerde mens (biologische of externe
/structurele factoren)
➔ Kern persoon= Prins met het eclecticisme
2
, ➔ Strafrechterlijkbeleid: sensu lato, overheid bemoeit met
sociale leven
➔ Uitbouw van welvaartsstaat= overreglementering,
mensen weten niet meer welke wetten bestaan
Groot verschil met sociaal verweer = rechtspositie (van
gedetineerde) wordt belangrijk
➔ Mensenrecht, EVRM
Strafuitvoering mag geen vergeetput worden!!! = iemand die een straf uitzit mag niet zomaar vergeten
worden door de maatschappij of het rechtssysteem, opvolging blijft nodig, de mogelijkheid voor re-
socialisatie moet aanwezig zijn en ook tijdens de straf behoudt de persoon zijn rechten & waardigheid
Vandaag = diverse stromingen, nogsteeds essentieel van tweesporenbeleid (= bescherming van de
maatschappij, behandeling & re-integratie van de dader)
- Straf = diverse straffen. Streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking, resocialisatie
en herstel.
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf
▪ Resocialisatie staat onder druk en weten niet of dit nog bereikbaar is door
overbevolking & kunnen hier dus weinig inzetten!
o Rechter spreekt straf uit. Rechter als koorddanser - publieke opinie
▪ Verlichting: La bouche de la loi
▪ Rechter koorddanser= moeten 2 zaken in oog houden: gelijk voor iedereen,
rekening houden met de dader (mogelijkheid voor individualisatie)
o Maar vooral ook: ketenbenadering (wat je doet op ene echelon heeft invloed op een
andere echelon!) en –aanpak! Wat betekent dit?
= Een ketenbenadering wil straffeloosheid vermijden door samenhang tussen alle actoren in de
strafrechtketen
➔ Tegelijk waarschuwen critici dat een doorgedreven vervolgingslogica (alles vervolgen, elk feit
strafbaar) kan leiden tot overbelasting van justitie en overvolle gevangenissen
II. De ‘logica’ van de strafrechtsketen- de echelons
Logica van strafrechtsketen wordt niet gevolgd-> anders zit
alles vol!
➔ Er komen veel zaken toe, maar wat er door gaat is
weinig (trechterketen)
➔ Trechter is te groot bovenaan, want er komt te veel
door
De strafrechtsketen- een trechter
- Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet is bepaald.
= De enge definitie van criminaliteit
- Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o De gerigstreerde data is niet representatief, er is veel criminaliteit waarvan geen data is
- We hebben te weinig geinvesteerd in justitie, de strafrechtsketen is verwaarloosd en hebben
gebrek aan lange termijn dus kiezen voor korte termijn bv. Bijbouwen van gevangenissen is kort
termijn, lang termijn zou zijn dat we de trechter aanpassen
3
