Samenvatting Recht en de Overheid | Orthopedagogie | Hogeschool Gent | 2025/26

I - RECHT EN DE OVERHEID
1 WAT IS HET RECHT
 Geen exacte definitie
 = geheel van regelgeving, overheidsstructuren en justitie  kan deze niet los van
elkaar zien, vormen één geheel
 Niet over recht hebben zonder het te hebben over rechtsregels, instellingen die
recht maken en gerechtelijke organisaties zonder wie het niet afdwingbaar zou
zijn
 Definitie recht =/ belangrijk  omschrijven aan de hand van 3 essentiële
kenmerken die samen vervuld moeten zijn om van recht te kunnen spreken

1.1 GEDRAGSREGELS EN NORMEN DIE ORDE BRENGEN IN EEN SAMENLEVING

- Functie recht = ordening in SL brengen.
- = geheel aan rechtsregels dat SL ordent door te omschrijven wat wel/ niet mag,
hoe we ons als burger moeten gedragen, hoe we ons organiseren, hoe staatsvorm
van land eruitziet, de rol van de overheid is…
- Zodra mensen gaan samenleven  noodzaak onderlinge afspraken om individu en
groep te doen overleven.
- Deze afspraken = recht (indien aan volgende essentiële elementen voldaan)

Koppeling “recht” en “samenleven” houdt ook in dat recht :

 Tijdsgebonden is
 Plaatsgebonden is
 Ideologisch gebonden is (nl eigen aan politieke en/of religieuze stroming)

Samenlevingen  veranderen doorheen tijd  recht dus ook.

 Recht evolueert mee met stromingen, opvattingen binnen maatschappij  is dus
evolutief
 Evolutieve karakter  recht = maakbaar  stromingen, ideologieën en
gebeurtenissen geven te gepaste tijde de gewenste inhoud aan het recht. 
 Aanpassingen gebeuren via instellingen bevoegd om (nieuwe) rechtsregels te
maken.

1.2 OPGELEGD DOOR EEN OVERHEID

- Niet alle bovenstaande vormen recht  regels moeten opgelegd zijn door
bevoegde overheid (2e essentiële kenmerk).
- Recht =/= doel op zich  = een middel om binnen bepaalde SL en tijdsgeest
zaken te ordenen door beleid te voeren.
- Recht = afspiegeling van overheersende maatschappelijke tendensen en resultaat
van verschillende ideologische stromingen & waarden die onze maatschappij
diepgaand hebben beïnvloed of dit nog steeds doen.
- Toont opnieuw maakbaarheid aan
- Recht wordt gemaakt/ bijgestuurd door beïnvloeding van het orgaan (kanaal)
bevoegd om het recht te maken.
- Recht is steeds compromis van ideologische en politieke opvattingen die op
bepaald moment in SL overheersen.



1

, - Overheid  macht om recht te maken  is best geplaatst belang van SL na te
streven.
- Democratische overheid: in staat ‘individueel belang’ te overstijgen en zo een
‘algemeen belang’ te verdedigen.
 Ervan verwacht via recht een rechtvaardige ordening van SL te realiseren 
recht & rechtvaardigheid aan elkaar gekoppeld.
- Naarmate meer mensen achter overheid en haar belang staan  recht sneller als
‘rechtvaardig’ beschouwd & draagvlak binnen SL versterkt.
- Omgekeerd: recht weinig gedragen binnen SL  afgedwongen met harde hand

1.3 DWINGEND KARAKTER VAN RECHT

 Grote kans dat rechtsregels niet worden nageleefd zonder ‘waakhond’ of enkel als
het men goed uitkomt  leidt tot chaos in SL  mechanismen die ervoor zorgen
dat recht effectief wordt toegepast.
 Zowel overheid als justitie waken over correcte toepassing en maken het
afdwingbaar.
 Spreken van recht wanneer afspraken/gedragsregels,.. kunnen worden
afgedwongen via rechtbank.
 Meest wezenlijke kenmerk van recht
 Het onderscheid gedragsregels van andere (politieke, religieuze, morele..) regels.

2 INDELING VAN HET RECHT


Recht = zeer complex gegeven

 Steeds complexer & gediversifieerder door toenemende complexiteit van de SL
 Daarboven  juridisering van SL  meer en meer neiging van zowel burger als
overheid om alles juridisch te willen regelen

2.1 PUBLIEK RECHT EN PRIVAAT RECHT


Bij deze indeling  kijken naar WAT er geregeld wordt.

PUBLIEK RECHT
Regelt hoofdzakelijk zaken te maken met overheid  hun structuur, werking, financiën en
alles wat strafbaar is.

- Regelt verhouding tussen overheden onderling en ook de verhouding overheid-
burger.
- Belangrijk kenmerk: is ALTIJD een dwingend recht  valt niet over te
onderhandelen.
- Bv: grondwet, staatsstructuur, overheidsfinanciën, sociale uitkeringen, strafrecht..

PRIVAAT RECHT
Regelt hoofdzakelijk verhoudingen tussen burgers of ondernemingen.

- Bv: kopen/verkopen, huren/verhuren, lenen, werken, huwen, ouderschap,
aansprakelijkheid...



2.2 INTERNATIONAAL RECHT EN PRIVAAT RECHT

2

,Bij deze indeling  kijken naar WAAR het recht tot stand komt.

INTERNATIONAAL-/ GRENSOVERSCHRIJDEND RECHT
= recht dat buiten landgrenzen tot stand komt of verhoudingen tussen landen regelt.

Kan op 2 manieren tot stand komen:

- Binnen internationale organisaties (VN)/ tijdens internationale bijeenkomsten
(klimmaattop)
- Door landen onderling
Wordt vastgelegd in verdragen.
Buitenbeentje hierin = recht binnen EU  centraal gezag binnen EU kan
beslissingen nemen over hoofden van lidstaten heen (zonder dat lidstaten nog
eigen beslissingsbevoegdheid hebben) = supranationaal recht

NATIONAAL RECHT
= komt tot stand binnen eigen landsgrenzen, dus binnen 1 land.

2.3 STRAFBAAR OF NIET STRAFBAAR?

Bij deze indeling  kijken naar de aard van wat er is gebeurd.

STRAFRECHTELIJKE HANDELING
= een straf die staat op wat je hebt gedaan

- Bv: verkeersovertreding, fraude, vandalisme, misbruik van vertrouwen, diefstal,
dealen, iemand geweld aandoen...

BURGERRECHTELIJKE HANDELING
= geen straf die staat op wat je hebt gedaan.

- Bv: inschrijven voor opleiding, stagelopen, gaan werken, iets kopen/huren, iets
bestellen, iemand die je nog geld moet terugbetalen, iemand die zijn contract niet
nakomt, schadevergoeding betalen...

WANNEER WEET JE OF IETS STRAFBAAR IS?
Wanneer in de regelgeving staat dat het strafbaar is én er een sanctie is bepaald. M.a.w.
als in de wet staat dat het strafbaar is én erin staat welke straf erbij hoort (anders is een
handeling niet strafbaar).

- Meeste strafbare handelingen  terug te vinden in stafwetboek (maar ook
wegcode, sociaal strafwetboek, fiscaal recht, milieurecht...).
- Algemene term voor strafbare handeling = misdrijf (-18 = jeugddelict)

WAAROM ONDERSCHEID STRAFBARE EN NIET-STRAFBARE HANDELINGEN
BELANGRIJK? Onderscheid is voor de praktijk van fundamenteel belang. Er wordt met
beide op een heel andere manier omgegaan.

Bij strafbare handeling:

 Overheid betrokken
 Voor strafrechtbank komen
 Strafrechter kan je straf opleggen
Ook justitie is ingedeeld obv deze tweedeling (strafbaar of niet).




3

, HOE ZIT HET MET TOESTEMMING EN INTENTIE?
Sommige handelingen worden strafbaar als er geen toestemming was van de benadeelde
persoon.

- Bv: wegnemen van fiets/auto/geld (diefstal), seksuele handelingen...

Bij stafbare handelingen  toestemming van slachtoffer doet er vaak niet toe.

- Bv: geweldpleging, beroepsgeheim verbreken, seksuele handeling met 14-jarige...

Bij meeste strafbare handelingen speelt intentie een rol. Was de dader bewust iets
strafbaar te doen = opzettelijke misdrijven

- Bestelen, drugs dealen, slaan en verwonden...

Maar handelingen die ongeluk zijn kunnen strafbaar worden als het te wijten is aan een
zware fout = onopzettelijke misdrijven

- Bv: Per ongeluk iemand aanrijden = niet strafbaar  WEL als dit te wijten was aan
overdreven snelheid of rijden onder invloed (= onopzettelijke slagen &
verwondingen).

WAT ZIJN TUCHTSANCTIES & ADMINISTRATIEVE SANCTIES?
Het zijn GEEN strafsancties  behoren niet tot strafrecht.

Tuchtsancties: = sancties die worden opgelegd door een ‘tuchtorgaan’

 Er bestaan verschillende tuchtorganen
 Anders dan strafsancties zijn ze erop gericht discipline binnen een groep te
handhaven, niet om SL of individuen te beschermen.

Wanneer je in groep iets doet (sporten, studeren, werken) maak je afspraken voor
goede orde binnen de groep. Deze worden vastgelegd in een regelement/
deontologie.

 Wie zich daar niet aan houdt kan bestraft worden met tuchtsanctie.
 Tucht/ tuchtmaatregelen focussen bijgevolg niet op bescherming van SL, maar op
bescherming van de groep, beroepsorde of cliënt.

Als handeling wel strafbaar is (geweld, racisme, grensoverschrijdend gedrag)  niet
enkel strafrechtelijke vervolging met strafsanctie, maar OOK een tuchtsanctie opgelegd
krijgen van groep.

Administratieve sancties = sancties die worden opgelegd door administratief orgaan
(bestaan tal van adm. Overheden)

- Anders dan strafsanctieszijn ze erop gericht bepaalde regelgeving te doen
naleven, niet om SL of individuen te beschermen.
- Als handeling wel strafbaar is  niet enkel strafrechtelijke vervolging met
strafsanctie, maar OOK een administratieve sanctie krijgen.



3 EEN DEMOCRATISCHE OVERHEID


Recht dient om SL te ordenen  is aan overheid dit recht te maken.


4