Personen en familierecht
HOOFDSTUK 2: PERSONEN
AFDELING 1: WAAROVER GAAT HET
Wettelijke aanknopingspunten
- Personen onderscheiden van voorwerpen en dieren (art. 3.38 e.v. BW)
- Natuurlijke persoon onderscheiden van rechtspersoon beide rechtspersoonlijkheid (art.
1.3 en 3.35 BW)
Persoon
- Concept persoon Instituten = 4 Romeinsrechtelijke leerboeken van Gaius
- Persona (Latijn) toneelmasker: gehele rol die de toneelspeler op zich neemt. Bepalen
welke entiteiten zich in welke rollen als speler op het toneel van rechtsgemeenschap mogen
begeven.
- Personen nemen deel aan rechtsgemeenschap door bundel van rechten en verplichtingen uit
te oefenen m.b.t. eigen persoon, andere personen en voorwerpen. Bundel kan verschillen
tussen rechtspersonen onderling.
- Staat van persoon bepaald in welke rollen, met welke bundel, een persoon juridisch ten
tonele mag verschijnen.
- Rechtspersoonlijkheid = individuele hoedanigheid, of bundel, waarmee persoon deelneemt
aan rechtsgemeenschap
Antropocentrisch recht
- Recht antropocentrisch = mens is middelpunt gemaakt door mensen voor mensen
- 2 soorten entiteiten van personen die deelnemen aan rechtsgemeenschap
Mensen = natuurlijke persoon
Entiteiten die door en met mensen gecreëerd zijn (rechtspersonen)
Enkel deze zijn bestemmelingen van rechtsnormen die hen rechten of verplichtingen
opleggen.
- Recht ordent samenleving met deze rechten en verplichtingen (spelregels)
- MAAR: antropocentrische benadering volstaat niet meer andere entiteiten moeten ook tot
rechtsgemeenschap kunnen worden gerekend zodat de belangen ervan tegenover de
menselijke belangen zouden kunnen worden afgedwongen op grond van eigen
waardigheid en niet op grond van instrumentele waarde ten dienste van de menselijke
belangen
Natuurlijke persoon
- Natuurlijke personen = personen achter wier juridisch masker een menselijke persoon van
vlees en bloed zit
Alle mensen zijn natuurlijke personen
Enkel mensen zijn natuurlijke personen
- Recht materialiseert de mens in diverse regels over zijn lichaam, gedachten, gevoelens en
gedrag persoonlijkheid. Juridische regels liggen in persoonlijkheidsrechten geen
consistent geheel in het recht
1
, - Mens verschijnt hoofdzakelijk in het recht in gematerialiseerde vorm los van de materie
van vlees en bloed waaruit hij bestaat. Mens verschijnt als fictieve entiteit van wie we enkel
juridische masker zien en wiens juridische rol we bepalen door zijn staat
- Gematerialiseerde en gematerialiseerde vorm is mens uniek, belangrijke deze te
individualiseren
Rechtspersoon
- Rechtspersoon = elke andere entiteit dan de menselijke persoon van wie het recht een
deelnemer aan de rechtsgemeenschap maakt.
- Rechtspersoonlijkheid wordt toegekend aan ettelijke niet-lichamelijke publiek- en
- privaatrechtelijke entiteiten. Voorbeeld -> overheden, beroepsordes, vennootschappen (door
en met natuurlijke personen gecreëerd)
Ook rechtspersoonlijkheid toekennen aan andere entiteiten die niet door en met
natuurlijke personen gecreëerd zijn. Voorbeeld -> dieren, voorwerpen
FOCUS – personen, dieren en voorwerpen
Basisonderscheid
- Alle entiteiten behoren tot 1 van de juridische categorieën (persoon, dier of voorwerp) – er
vallen er nooit buiten of nooit deel uitmaken van 2 tegelijkertijd
- Voorwerp/dier geen personen want niet in staat om als denkend en voelend wezen rechten
en plichten op te nemen en zo stoffelijke omgeving controleren. Deze juridische
hoedanigheid van personen enkel voor mensen en de door hen gecreëerde entiteiten (wordt
een fictieve wil toegeschreven)
- Personen hebben bevoegdheid om voorwerpen/dieren te gebruiken/genot te hebben/te
beschikken. Voorwerpen/dieren hebben geen bevoegdheden/rechten. Slecht het voorwerp
van rechten van personen (personen kunnen dit ook zijn)
- Recht regelt enkel relaties tussen de personen, nooit tussen personen en voorwerpen/dieren
- Tweedeling tussen personen en voorwerpen/dieren staat onder druk door actor-
netwerktheorie = erkent binnen het netwerk van recht ook de agency van niet-menselijke
elementen die het netwerk samenstellen met menselijke actoren. Dieren en voorwerpen zijn
net als mensen gematerialiseerde actanten, met eigen-waardige waarmee mensen rekening
moeten houden. Dieren en voorwerpen kunnen gedeeltelijke rechtspersoonlijkheid
verwerven.
- Recht kan tweedeling ook overstijgen zodat niet alles uitsluitend persoon, dier of voorwerp
kan zijn of iets ook tegelijk persoon en dier.
Dieren
- Dieren niet meer herleid tot voorwerpen, maar ook geen personen
- Objectiefrechtelijke en subjectief rechtelijke bescherming
- Dieren en bedreigde diersoorten worden al bescherm door objectief recht
- Dierenbescherming = bescherming onzelfstandige mensen dierenverenigingen = voogden
over dieren
- Dier = levend wezen met gevoel, eigen belangen en waardigheid dierwaardigheid
- Discussie over toekennen rechtspersoonlijkheid aan dieren
Enkel voor dieren die voldoende op mensen lijken of er nauw verbonden mee zijn (vb ->
primaten)
Dieren zijn niet in staat om als morele wezens naast rechten ook plichten op te nemen
gematerialiseerde opvatting
Vraag: welke rechten en vrijheden?
2
,Andere dragers van leven
- Objectief rechterlijke bescherming van dragers van leven in menselijke leefomgeving (vb ->
lucht, water en aarde)
- Beperking van subjectieve rechten van dragers
Geen dragers van het leven
- Objectieve recht beschermt voor algemene belang entiteiten die geen drager zijn van
materieel leven, maar voor mensheid immateriële waarde hebben (vb -> cultuurgoederen)
AFDELING 2: DE NATUURLIJKE PERSOON
Bestaan
- Natuurlijke persoon je moet ervoor bestaan
- Bestaan = periode omspannen van het biologische leven van de mens, van aan de levende en
levensvatbare geboorte tot aan het overlijden.
1. De mens (wie)
Als mens
- Na Franse Revolutie veel aandacht gegaan naar algemene en gelijke toekenning van
rechtspersoonlijkheid aan alle mensen (burgerlijke dood, slavernij afgeschaft)
- Minder aandacht naar welk wezen wel of niet als mens in aanmerking komt.
Wet Medische Experimenten, mens: geboren, levende en levensvatbare persoon
- Voor invoering Code Civil burgerrechtelijke kwalificatie ‘monstres’
‘Cyborgs’ = extra hulpmiddelen ingrijpen in fysieke en geestelijke persoonlijkheid van
mensen
- Enige aanknopingspunt in bepalingen menselijke persoon: begint bij bevalling en we mogen
ervan uitgaan dat iemand die uit een mens wordt geboren een mens is
Uitsluitend verwekt menselijke gameten
Wetgeving verbeid ons om te gaan experimenteren: verboden menselijke embryo’s in te
planten bij dieren en dus een combinatie te maken van menselijk en dierlijk celmateriaal
- Welke entiteit is een mens
Elke entiteit die uit een mens is geboren op basis van menselijke gameten
2. Vanaf de geboorte (vanaf wanneer)
a. Levende en levensvatbare geboorte
Situering
- Rechtspersoonlijkheid als natuurlijke persoon vat aan op de dag en het uur van de levende en
levensvatbare geboorte
Uitgangspunt: levende en levensvatbare geboorte
3
, Begrip
- Geboorte wordt in de wet niet gedefinieerd, dus we nemen aan dat dit betekent uit de
baarmoeder komen (er helemaal uit zijn, niet enkel hoofd) vaststelling door arts of
vroedvrouw
Afstand van wetgeving, maar wetgevende tussenkomst mogelijk bij zwangerschap buiten
baarmoeder
In strafrecht: wanneer de weeën beginnen
Niet in wet geregeld: niet geboren worden uit een baarmoeder (in wetenschap met bezig
voor kunstmatige baarmoeders, maar wanneer word je dan geboren)
- Levend (geweest) = enig teken van leven heeft gegeven, in- en uitgeademd, op ogenblik van
de vaststelling van de geboorte door arts of vroedvrouw. Niet het geval geen
rechtspersoonlijkheid
- Levensvatbaar = bij de geboorte noodzakelijke menselijke eigenschappen bezit om minstens
enige tijd zelfstandig in leven te blijven (ademen, hart kloppen, voeding opnemen)
Door ontwikkeling neonatologie is voorwaarde inhoudsloos geworden want prematuur
geboren kinderen of kinderen met aangeboren afwijking kan je beter in leven houden
Als men tussenkomt bij vroeggeboorte en kind met medische behandeling helpen maar
lukt niet en kind sterft, wat is er dan juridisch gebeurt? Natuurlijke persoon ontstaan en
gestorven, of heeft natuurlijke persoon nooit bestaan?
- Verband met oog op rechtszekerheid verwezen naar wettelijke levensvatbaarheidsgrens:
levensvatbare geboorte weerlegbaar vermoed vanaf foetale leeftijd: vanaf de verwekking –
van 180 dagen; geboorte voordien wordt weerlegbaar vermoed niet-levensvatbaar te zijn
Gebreke aan levensvatbaarheid geen akte van geboren kunnen opstellen
- Relevantie: vrouw is zwanger van haar vriend met wie ze niet getrouwd was, vriend gaat
dood door auto-ongeval. Vrouw was niet getrouwd geen erfgename. Vriend was rijk. Het
kind heeft een beperking en ziekenhuis raden haar aan om abortus te doen want kind zou
niet levensvatbaar zijn. Advocaat vrouw stuurt brief voor zoveel mogelijke medische zorg te
geven om kind te laten geboren worden want deze is erfgename van de man. Vrouw is
erfgename van kind dat zou doodgaan en heeft zo toch erfenis van man. Familie van de man
niet met akkoord want kind is geen erfgename want niet levensvatbaar geboren.
Akte van geboorte (art. 42,43, 44 OBW)
- Levende en levensvatbare geboorte vastgelegd in medisch attest opgesteld door
arts/vroedvrouw
Verantwoordelijke moet dit attest eerste werkdag erna ter kennis brengen aan
ambtenaar van burgerlijke stand
Nadien moeten de ouders of 1 van hen bij zelfde ambtenaar aangifte van geboorte doen
binnen de 15 dagen na de bevalling
Ambtenaar maakt akte van geboorte op: datum, plaats, uur geboorte + naam, voornaam
en geslacht kind + gegevens ouders
- Door akte van geboorte: men weet op welk ogenblik de rechtspersoonlijkheid is aangevangen
en een natuurlijke persoon is beginnen te bestaan
Akte van geboorte en overlijden
- Als een kind doodgaat na de vaststelling maar voor de aangifte van de geboorte, dan moet
een akte van geboorte en vervolgens akte van overlijden worden opgesteld. Kind heeft dan
rechtspersoonlijkheid verworven, met alle gevolgen vandien.
4
HOOFDSTUK 2: PERSONEN
AFDELING 1: WAAROVER GAAT HET
Wettelijke aanknopingspunten
- Personen onderscheiden van voorwerpen en dieren (art. 3.38 e.v. BW)
- Natuurlijke persoon onderscheiden van rechtspersoon beide rechtspersoonlijkheid (art.
1.3 en 3.35 BW)
Persoon
- Concept persoon Instituten = 4 Romeinsrechtelijke leerboeken van Gaius
- Persona (Latijn) toneelmasker: gehele rol die de toneelspeler op zich neemt. Bepalen
welke entiteiten zich in welke rollen als speler op het toneel van rechtsgemeenschap mogen
begeven.
- Personen nemen deel aan rechtsgemeenschap door bundel van rechten en verplichtingen uit
te oefenen m.b.t. eigen persoon, andere personen en voorwerpen. Bundel kan verschillen
tussen rechtspersonen onderling.
- Staat van persoon bepaald in welke rollen, met welke bundel, een persoon juridisch ten
tonele mag verschijnen.
- Rechtspersoonlijkheid = individuele hoedanigheid, of bundel, waarmee persoon deelneemt
aan rechtsgemeenschap
Antropocentrisch recht
- Recht antropocentrisch = mens is middelpunt gemaakt door mensen voor mensen
- 2 soorten entiteiten van personen die deelnemen aan rechtsgemeenschap
Mensen = natuurlijke persoon
Entiteiten die door en met mensen gecreëerd zijn (rechtspersonen)
Enkel deze zijn bestemmelingen van rechtsnormen die hen rechten of verplichtingen
opleggen.
- Recht ordent samenleving met deze rechten en verplichtingen (spelregels)
- MAAR: antropocentrische benadering volstaat niet meer andere entiteiten moeten ook tot
rechtsgemeenschap kunnen worden gerekend zodat de belangen ervan tegenover de
menselijke belangen zouden kunnen worden afgedwongen op grond van eigen
waardigheid en niet op grond van instrumentele waarde ten dienste van de menselijke
belangen
Natuurlijke persoon
- Natuurlijke personen = personen achter wier juridisch masker een menselijke persoon van
vlees en bloed zit
Alle mensen zijn natuurlijke personen
Enkel mensen zijn natuurlijke personen
- Recht materialiseert de mens in diverse regels over zijn lichaam, gedachten, gevoelens en
gedrag persoonlijkheid. Juridische regels liggen in persoonlijkheidsrechten geen
consistent geheel in het recht
1
, - Mens verschijnt hoofdzakelijk in het recht in gematerialiseerde vorm los van de materie
van vlees en bloed waaruit hij bestaat. Mens verschijnt als fictieve entiteit van wie we enkel
juridische masker zien en wiens juridische rol we bepalen door zijn staat
- Gematerialiseerde en gematerialiseerde vorm is mens uniek, belangrijke deze te
individualiseren
Rechtspersoon
- Rechtspersoon = elke andere entiteit dan de menselijke persoon van wie het recht een
deelnemer aan de rechtsgemeenschap maakt.
- Rechtspersoonlijkheid wordt toegekend aan ettelijke niet-lichamelijke publiek- en
- privaatrechtelijke entiteiten. Voorbeeld -> overheden, beroepsordes, vennootschappen (door
en met natuurlijke personen gecreëerd)
Ook rechtspersoonlijkheid toekennen aan andere entiteiten die niet door en met
natuurlijke personen gecreëerd zijn. Voorbeeld -> dieren, voorwerpen
FOCUS – personen, dieren en voorwerpen
Basisonderscheid
- Alle entiteiten behoren tot 1 van de juridische categorieën (persoon, dier of voorwerp) – er
vallen er nooit buiten of nooit deel uitmaken van 2 tegelijkertijd
- Voorwerp/dier geen personen want niet in staat om als denkend en voelend wezen rechten
en plichten op te nemen en zo stoffelijke omgeving controleren. Deze juridische
hoedanigheid van personen enkel voor mensen en de door hen gecreëerde entiteiten (wordt
een fictieve wil toegeschreven)
- Personen hebben bevoegdheid om voorwerpen/dieren te gebruiken/genot te hebben/te
beschikken. Voorwerpen/dieren hebben geen bevoegdheden/rechten. Slecht het voorwerp
van rechten van personen (personen kunnen dit ook zijn)
- Recht regelt enkel relaties tussen de personen, nooit tussen personen en voorwerpen/dieren
- Tweedeling tussen personen en voorwerpen/dieren staat onder druk door actor-
netwerktheorie = erkent binnen het netwerk van recht ook de agency van niet-menselijke
elementen die het netwerk samenstellen met menselijke actoren. Dieren en voorwerpen zijn
net als mensen gematerialiseerde actanten, met eigen-waardige waarmee mensen rekening
moeten houden. Dieren en voorwerpen kunnen gedeeltelijke rechtspersoonlijkheid
verwerven.
- Recht kan tweedeling ook overstijgen zodat niet alles uitsluitend persoon, dier of voorwerp
kan zijn of iets ook tegelijk persoon en dier.
Dieren
- Dieren niet meer herleid tot voorwerpen, maar ook geen personen
- Objectiefrechtelijke en subjectief rechtelijke bescherming
- Dieren en bedreigde diersoorten worden al bescherm door objectief recht
- Dierenbescherming = bescherming onzelfstandige mensen dierenverenigingen = voogden
over dieren
- Dier = levend wezen met gevoel, eigen belangen en waardigheid dierwaardigheid
- Discussie over toekennen rechtspersoonlijkheid aan dieren
Enkel voor dieren die voldoende op mensen lijken of er nauw verbonden mee zijn (vb ->
primaten)
Dieren zijn niet in staat om als morele wezens naast rechten ook plichten op te nemen
gematerialiseerde opvatting
Vraag: welke rechten en vrijheden?
2
,Andere dragers van leven
- Objectief rechterlijke bescherming van dragers van leven in menselijke leefomgeving (vb ->
lucht, water en aarde)
- Beperking van subjectieve rechten van dragers
Geen dragers van het leven
- Objectieve recht beschermt voor algemene belang entiteiten die geen drager zijn van
materieel leven, maar voor mensheid immateriële waarde hebben (vb -> cultuurgoederen)
AFDELING 2: DE NATUURLIJKE PERSOON
Bestaan
- Natuurlijke persoon je moet ervoor bestaan
- Bestaan = periode omspannen van het biologische leven van de mens, van aan de levende en
levensvatbare geboorte tot aan het overlijden.
1. De mens (wie)
Als mens
- Na Franse Revolutie veel aandacht gegaan naar algemene en gelijke toekenning van
rechtspersoonlijkheid aan alle mensen (burgerlijke dood, slavernij afgeschaft)
- Minder aandacht naar welk wezen wel of niet als mens in aanmerking komt.
Wet Medische Experimenten, mens: geboren, levende en levensvatbare persoon
- Voor invoering Code Civil burgerrechtelijke kwalificatie ‘monstres’
‘Cyborgs’ = extra hulpmiddelen ingrijpen in fysieke en geestelijke persoonlijkheid van
mensen
- Enige aanknopingspunt in bepalingen menselijke persoon: begint bij bevalling en we mogen
ervan uitgaan dat iemand die uit een mens wordt geboren een mens is
Uitsluitend verwekt menselijke gameten
Wetgeving verbeid ons om te gaan experimenteren: verboden menselijke embryo’s in te
planten bij dieren en dus een combinatie te maken van menselijk en dierlijk celmateriaal
- Welke entiteit is een mens
Elke entiteit die uit een mens is geboren op basis van menselijke gameten
2. Vanaf de geboorte (vanaf wanneer)
a. Levende en levensvatbare geboorte
Situering
- Rechtspersoonlijkheid als natuurlijke persoon vat aan op de dag en het uur van de levende en
levensvatbare geboorte
Uitgangspunt: levende en levensvatbare geboorte
3
, Begrip
- Geboorte wordt in de wet niet gedefinieerd, dus we nemen aan dat dit betekent uit de
baarmoeder komen (er helemaal uit zijn, niet enkel hoofd) vaststelling door arts of
vroedvrouw
Afstand van wetgeving, maar wetgevende tussenkomst mogelijk bij zwangerschap buiten
baarmoeder
In strafrecht: wanneer de weeën beginnen
Niet in wet geregeld: niet geboren worden uit een baarmoeder (in wetenschap met bezig
voor kunstmatige baarmoeders, maar wanneer word je dan geboren)
- Levend (geweest) = enig teken van leven heeft gegeven, in- en uitgeademd, op ogenblik van
de vaststelling van de geboorte door arts of vroedvrouw. Niet het geval geen
rechtspersoonlijkheid
- Levensvatbaar = bij de geboorte noodzakelijke menselijke eigenschappen bezit om minstens
enige tijd zelfstandig in leven te blijven (ademen, hart kloppen, voeding opnemen)
Door ontwikkeling neonatologie is voorwaarde inhoudsloos geworden want prematuur
geboren kinderen of kinderen met aangeboren afwijking kan je beter in leven houden
Als men tussenkomt bij vroeggeboorte en kind met medische behandeling helpen maar
lukt niet en kind sterft, wat is er dan juridisch gebeurt? Natuurlijke persoon ontstaan en
gestorven, of heeft natuurlijke persoon nooit bestaan?
- Verband met oog op rechtszekerheid verwezen naar wettelijke levensvatbaarheidsgrens:
levensvatbare geboorte weerlegbaar vermoed vanaf foetale leeftijd: vanaf de verwekking –
van 180 dagen; geboorte voordien wordt weerlegbaar vermoed niet-levensvatbaar te zijn
Gebreke aan levensvatbaarheid geen akte van geboren kunnen opstellen
- Relevantie: vrouw is zwanger van haar vriend met wie ze niet getrouwd was, vriend gaat
dood door auto-ongeval. Vrouw was niet getrouwd geen erfgename. Vriend was rijk. Het
kind heeft een beperking en ziekenhuis raden haar aan om abortus te doen want kind zou
niet levensvatbaar zijn. Advocaat vrouw stuurt brief voor zoveel mogelijke medische zorg te
geven om kind te laten geboren worden want deze is erfgename van de man. Vrouw is
erfgename van kind dat zou doodgaan en heeft zo toch erfenis van man. Familie van de man
niet met akkoord want kind is geen erfgename want niet levensvatbaar geboren.
Akte van geboorte (art. 42,43, 44 OBW)
- Levende en levensvatbare geboorte vastgelegd in medisch attest opgesteld door
arts/vroedvrouw
Verantwoordelijke moet dit attest eerste werkdag erna ter kennis brengen aan
ambtenaar van burgerlijke stand
Nadien moeten de ouders of 1 van hen bij zelfde ambtenaar aangifte van geboorte doen
binnen de 15 dagen na de bevalling
Ambtenaar maakt akte van geboorte op: datum, plaats, uur geboorte + naam, voornaam
en geslacht kind + gegevens ouders
- Door akte van geboorte: men weet op welk ogenblik de rechtspersoonlijkheid is aangevangen
en een natuurlijke persoon is beginnen te bestaan
Akte van geboorte en overlijden
- Als een kind doodgaat na de vaststelling maar voor de aangifte van de geboorte, dan moet
een akte van geboorte en vervolgens akte van overlijden worden opgesteld. Kind heeft dan
rechtspersoonlijkheid verworven, met alle gevolgen vandien.
4
