Celfysiologie
H5: Autonoom zenuwstelsel
1. Anatomische en Fysiologische Indeling van het Zenuwstelsel
Het zenuwstelsel wordt op twee manieren gecategoriseerd om de functies en structuren te begrijpen:
Anatomische indeling:
• Centrale Zenuwstelsel (CZS) = Bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.
• Perifere Zenuwstelsel (PNS) = Bestaat uit alle zenuwbanen en ganglia buiten het CZS die signalen van en
naar de rest van het lichaam geleiden
Fysiologische (functionele) indeling:
• Willekeurig / Somatisch Zenuwstelsel = Regelt het bewuste contact met de buitenwereld
- aansturing van skeletspieren en verwerking van sensorische informatie
• Autonoom / Vegetatief Zenuwstelsel (AZS) = Regelt onbewust het in stand houden van
levensnoodzakelijke, homeostatische functies
- zoals hartslag, spijsvertering, ademhaling en pupilgrootte
Neurotransmitters per zenuwstelselcompartiment:
In het CZS
• communicatie verloopt voornamelijk via aminozuren zoals GABA (inh.) en Glutamaat (Glu) (exc.).
In het Perifere Somatische Zenuwstelsel
• Axonen maken gebruik van spanningsafhankelijke $Na^+$-kanalen voor actiepotentialen
• geven aan hun terminal Acetylcholine (ACh) af om skeletspieren te activeren.
In het Autonome Zenuwstelsel
• De chemische signalisatie maakt primair gebruik van Acetylcholine (ACh) en catecholamines
(Noradrenaline en Adrenaline).
1
, STRUCTUUR EN FUNCTIE VAN HET AZS
2. Structuur en functie
Het AZS is functioneel opgesplitst in 2 takken:
• de Parasympathicus (PS) (rest and digest)
• de (Ortho)sympathicus (OS) (fight or flight)
De (Ortho)sympathicus (OS) — Fight or Flight:
= het actiesysteem van het lichaam.
• Het wordt geactiveerd bij stress, fysieke inspanning, angst, sport of acute noodsituaties
• De primaire functie = het mobiliseren van energie om het lichaam voor te bereiden op onmiddellijke
fysieke prestaties (vechten, vluchten of hard werken).
Belangrijkste fysiologische effecten:
• Hart- en vaatstelsel = Stijging van de hartslag (chronotropie) en contractiekracht (inotropie) + bloedvaten
naar de huid en het spijsverteringsstelsel vernauwen, terwijl bloedvaten naar de skeletspieren verwijden
• Luchtwegen = Relaxatie van het gladde spierweefsel in de bronchiën voor maximale zuurstofopname.
• Spijsvertering & Uitscheiding = Volledige remming van de maag-darmperistaltiek, vermindering van
kliersecreties en sluiting van de sfincters (sluitspieren)
• Metabolisme = Stimulatie van glycogenolyse (afbraak van glycogeen tot glucose) in de lever → om de
bloedsuikerspiegel snel te verhogen voor de spieren
• Visus (Ogen) = Contractie van de m. dilatator pupillae, wat leidt tot pupilverwijding (mydriasis) om meer
licht op te vangen
De Parasympathicus (PS) — Rest and Digest:
= het herstelsysteem van het lichaam
• is dominant in situaties van rust, veiligheid en ontspanning
• De primaire functie = energiebesparing, homeostase, weefselherstel en het aanvullen van de
energievoorraden.
Belangrijkste fysiologische effecten:
• Hart- en vaatstelsel = Daling van de hartslag en normalisatie van de bloeddruk.
• Spijsvertering = Maximale stimulatie van het maag-darmstelsel → uit zich in verhoogde darmperistaltiek
(motiliteit) en een sterke toename van de secretie van spijsverteringssappen
• Uitscheiding = Stimulatie van de blaaslediging door contractie van de m. detrusor en relaxatie van de
interne sfincter, evenals stimulatie van de stoelgang
• Luchtwegen = Vernauwing van de luchtwegen (bronchoconstrictie) naar de normale rusttoestand,
aangezien er geen excessieve zuurstofbehoefte is
• Visus (Ogen) = Contractie van de m. sphincter pupillae, wat leidt tot pupilvernauwing + contractie van de
ciliairspier voor accommodatie (scherpstellen op objecten dichtbij)
2
, De algemene tweeneuronige keten:
In tegenstelling tot het somatische zenuwstelsel (dat met één lang axon rechtstreeks naar de spier loopt),
maakt het AZS altijd gebruik van een keten van twee opeenvolgende neuronen:
1) Preganglionair neuron = Het cellichaam ligt in het CZS (hersenstam of ruggenmerg)
- Het axon is gemyeliniseerd (witte vezel) en loopt naar een autonoom ganglion.
2) Postganglionair neuron = Het cellichaam ligt in het perifere ganglion
- Het axon is niet-gemyeliniseerd (grijze vezel) en loopt vanaf het ganglion naar de effectorcel (doelcel
zoals glad spierweefsel of een klier)
Anatomische Oorsprong:
Orthosympathicus (Thoracolumbaal):
• Preganglionaire neuronen = ontspringen uit de thoracale en lumbale
segmenten van het ruggenmerg.
• Ze maken synaps in een sympathisch ganglion (paravertebraal of prevertebraal).
• Postganglionaire neuronen = vertrekken vanuit deze ganglia naar de doelorganen.
Parasympathicus (Craniosacraal):
• Preganglionaire neuronen = ontspringen uit de hersenstam (via hersenzenuwen zoals de Nervus Vagus)
en de sacrale segmenten van het ruggenmerg.
• Ze maken synaps in ganglia die in of zeer dicht
bij het doelorgaan liggen.
• Postganglionaire neuronen = lopen van deze
ganglia naar de effectorcellen.
Preganglionaire neuronen
Postganglionaire neuronen
3
H5: Autonoom zenuwstelsel
1. Anatomische en Fysiologische Indeling van het Zenuwstelsel
Het zenuwstelsel wordt op twee manieren gecategoriseerd om de functies en structuren te begrijpen:
Anatomische indeling:
• Centrale Zenuwstelsel (CZS) = Bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.
• Perifere Zenuwstelsel (PNS) = Bestaat uit alle zenuwbanen en ganglia buiten het CZS die signalen van en
naar de rest van het lichaam geleiden
Fysiologische (functionele) indeling:
• Willekeurig / Somatisch Zenuwstelsel = Regelt het bewuste contact met de buitenwereld
- aansturing van skeletspieren en verwerking van sensorische informatie
• Autonoom / Vegetatief Zenuwstelsel (AZS) = Regelt onbewust het in stand houden van
levensnoodzakelijke, homeostatische functies
- zoals hartslag, spijsvertering, ademhaling en pupilgrootte
Neurotransmitters per zenuwstelselcompartiment:
In het CZS
• communicatie verloopt voornamelijk via aminozuren zoals GABA (inh.) en Glutamaat (Glu) (exc.).
In het Perifere Somatische Zenuwstelsel
• Axonen maken gebruik van spanningsafhankelijke $Na^+$-kanalen voor actiepotentialen
• geven aan hun terminal Acetylcholine (ACh) af om skeletspieren te activeren.
In het Autonome Zenuwstelsel
• De chemische signalisatie maakt primair gebruik van Acetylcholine (ACh) en catecholamines
(Noradrenaline en Adrenaline).
1
, STRUCTUUR EN FUNCTIE VAN HET AZS
2. Structuur en functie
Het AZS is functioneel opgesplitst in 2 takken:
• de Parasympathicus (PS) (rest and digest)
• de (Ortho)sympathicus (OS) (fight or flight)
De (Ortho)sympathicus (OS) — Fight or Flight:
= het actiesysteem van het lichaam.
• Het wordt geactiveerd bij stress, fysieke inspanning, angst, sport of acute noodsituaties
• De primaire functie = het mobiliseren van energie om het lichaam voor te bereiden op onmiddellijke
fysieke prestaties (vechten, vluchten of hard werken).
Belangrijkste fysiologische effecten:
• Hart- en vaatstelsel = Stijging van de hartslag (chronotropie) en contractiekracht (inotropie) + bloedvaten
naar de huid en het spijsverteringsstelsel vernauwen, terwijl bloedvaten naar de skeletspieren verwijden
• Luchtwegen = Relaxatie van het gladde spierweefsel in de bronchiën voor maximale zuurstofopname.
• Spijsvertering & Uitscheiding = Volledige remming van de maag-darmperistaltiek, vermindering van
kliersecreties en sluiting van de sfincters (sluitspieren)
• Metabolisme = Stimulatie van glycogenolyse (afbraak van glycogeen tot glucose) in de lever → om de
bloedsuikerspiegel snel te verhogen voor de spieren
• Visus (Ogen) = Contractie van de m. dilatator pupillae, wat leidt tot pupilverwijding (mydriasis) om meer
licht op te vangen
De Parasympathicus (PS) — Rest and Digest:
= het herstelsysteem van het lichaam
• is dominant in situaties van rust, veiligheid en ontspanning
• De primaire functie = energiebesparing, homeostase, weefselherstel en het aanvullen van de
energievoorraden.
Belangrijkste fysiologische effecten:
• Hart- en vaatstelsel = Daling van de hartslag en normalisatie van de bloeddruk.
• Spijsvertering = Maximale stimulatie van het maag-darmstelsel → uit zich in verhoogde darmperistaltiek
(motiliteit) en een sterke toename van de secretie van spijsverteringssappen
• Uitscheiding = Stimulatie van de blaaslediging door contractie van de m. detrusor en relaxatie van de
interne sfincter, evenals stimulatie van de stoelgang
• Luchtwegen = Vernauwing van de luchtwegen (bronchoconstrictie) naar de normale rusttoestand,
aangezien er geen excessieve zuurstofbehoefte is
• Visus (Ogen) = Contractie van de m. sphincter pupillae, wat leidt tot pupilvernauwing + contractie van de
ciliairspier voor accommodatie (scherpstellen op objecten dichtbij)
2
, De algemene tweeneuronige keten:
In tegenstelling tot het somatische zenuwstelsel (dat met één lang axon rechtstreeks naar de spier loopt),
maakt het AZS altijd gebruik van een keten van twee opeenvolgende neuronen:
1) Preganglionair neuron = Het cellichaam ligt in het CZS (hersenstam of ruggenmerg)
- Het axon is gemyeliniseerd (witte vezel) en loopt naar een autonoom ganglion.
2) Postganglionair neuron = Het cellichaam ligt in het perifere ganglion
- Het axon is niet-gemyeliniseerd (grijze vezel) en loopt vanaf het ganglion naar de effectorcel (doelcel
zoals glad spierweefsel of een klier)
Anatomische Oorsprong:
Orthosympathicus (Thoracolumbaal):
• Preganglionaire neuronen = ontspringen uit de thoracale en lumbale
segmenten van het ruggenmerg.
• Ze maken synaps in een sympathisch ganglion (paravertebraal of prevertebraal).
• Postganglionaire neuronen = vertrekken vanuit deze ganglia naar de doelorganen.
Parasympathicus (Craniosacraal):
• Preganglionaire neuronen = ontspringen uit de hersenstam (via hersenzenuwen zoals de Nervus Vagus)
en de sacrale segmenten van het ruggenmerg.
• Ze maken synaps in ganglia die in of zeer dicht
bij het doelorgaan liggen.
• Postganglionaire neuronen = lopen van deze
ganglia naar de effectorcellen.
Preganglionaire neuronen
Postganglionaire neuronen
3
