Samenvatting Algemene en moleculaire genetica | Diergeneeskunde | UA | 2025/26

H1: Inleiding
1. Historische ontwikkeling van de genetica

Belangrijke mijlpalen:
 8000–6000 VC: domesticatie van dieren en planten; rotstekeningen tonen
vroege inzichten in overerving.
 800 VC: Assyriërs doen gecontroleerde kruisbestuiving van dadelplanten

 500–300 VC: Hippocrates & Aristoteles → pangenesis-theorie (pangenen
reizen van weefsels naar voortplantingscellen)
 17e eeuw: Preformatie → idee dat een mini-mensje (homunculus) in de zaad-
of eicel zit
 19e eeuw:

o Lamarck → verworven kenmerken zijn erfelijk

o Darwin → natuurlijke selectie obv evolutie

o Mendel (1865) → wetten van overerving via erwtenkruisingen

 1888: Roux introduceert het begrip chromosoom (gekleurd lichaam id celkern)
 1900–1909: Bateson introduceert “genetica”; Johannsen definieert “gen”

 1953: Watson & Crick bepalen DNA-structuur

 1956–1959: humaan karyotype (46 chromosomen) (Tjio en Levan) en eerste
chromosoomafwijkingen beschreven.
Conclusie: genetica is oud, maar het theoretisch begrip is recent en explosief
gegroeid.
2. Impact van genetica op maatschappij en wetenschap

Sociologisch

 Eugenetica (einde 19e eeuw, Francis Galton, neef van Darwin): misbruik van
genetische kennis om het “ras te verbeteren”, leidend tot o.a. gedwongen
sterilisatie  voorkomen inferieur bloed




Landbouw & veeteelt

1

,  Hogere opbrengsten, resistentie, GMO’s

 In de VS verdrievoudigde graanopbrengst
Rechtswezen

 DNA-identificatietesten
Farmacologie

 Productie van geneesmiddelen via recombinant DNA

 Farmacogenetica: medicatie afstemmen op genetisch profiel
Geneeskunde

 Genetisch materiaal zit in alle weefsels → genetica relevant voor alle
medische disciplines

 OMIM-database, Mendelian Inheritance in Man (Victor McKusick) catalogeert
menselijke genen en aandoeningen

 Genetica speelt rol in monogene én multifactoriële aandoeningen
(heritabiliteit= hoe erfelijk een ziekte is).

 1991: Human genome project : grootste biologische project

o invloed op alle specialisaties van de geneeskunde

o genen voor multifactoriele aandoeningen en zelfs gedrag
Diergeneeskunde

 Genoomsequencing van vele diersoorten (in 2014 >4400 genomen).

 Mens–chimpansee genoom: ~99% identiek.

o Fenotypisch verschil: FOXP2 gen: belangrijk bij spraakontwikkeling

 Hondengenoom (2005): 2,5 miljard bp, 75% van genen gedeeld met mens.

 Domesticatie hond: ~15.000 jaar geleden uit grijze wolf.

 OMIA-database voor dierlijke erfelijke aandoeningen.




3. Interactie tussen erfelijkheid en omgeving
Genotype vs. fenotype


2

,  Genotype: genetische samenstelling van een dier, plant of persoon

 Fenotype: uiterlijk/biochemische/fysiologische kenmerken

 Fenotype = genotype + omgeving.
Natuurlijke selectie & genetische drift

“De natuur en de omgeving veranderen constant… Survival of the fittest.”

 Genetische drift = langzame willekeurige veranderingen in allelfrequenties

 Omgevingsveranderingen kunnen soorten doen uitsterven als aanpassing te
traag gaat.
Voorbeelden van omgevingsinvloeden op fenotype

 Bladluizen (Megura): vleugels ontstaan bij veel contact/weinig voedsel.

 Bonelia viridis (wormen): geslacht bepaald door omgeving.
 Siamese kat / Russisch konijn: pigmentenzym actief bij lage temperatuur →
donkere extremiteiten.
 Raderdiertje: stekels ontwikkelen bij aanwezigheid van predator Asplanchna.

 Biston-motten: industrieel melanisme → donkere vorm in vervuilde gebieden
omgeving bepaalt mee genetische samenstelling van mottenpopulatie
Menselijk voorbeeld: sikkelcelanemie & malaria

“Heterozygoten hebben geen specifiek voordeel behalve in malaria streken…”

 Mutatie in globinegen → sikkelcelanemie.

 Homozygoten sterven vroeg → negatieve selectie.

 Heterozygoten zijn beschermd tegen malaria → positieve selectie.

 Resultaat: mutatie blijft frequent in malariagebieden.
Kernboodschap

Genetica is een eeuwenoud maar snel evoluerend vakgebied met enorme impact op
geneeskunde, diergeneeskunde, landbouw en maatschappij. Fenotypes ontstaan uit
een samenspel van genen en omgeving, waarbij natuurlijke selectie en
omgevingsdruk populaties voortdurend vormen.


H2: Wetten van Mendel
1. Mendel en zijn onderzoek




3

, Gregor Mendel (1822–1884), monnik en wetenschapper, legde met zijn
erwtenexperimenten de basis van de moderne genetica. Hij koos Pisum sativum (de
tuinerwt) omdat het:

 een korte generatietijd heeft

 veel nakomelingen produceert, want grote aantallen zijn noodzakelijk

 7 duidelijke, stabiele kenmerken bezit

 kruisbestuiving ipv zelfbestuiving mogelijk, kruisingen blijven vruchtbaar

 zuivere lijnen oplevert

Zijn werk werd pas rond 1900 erkend. In 1902 konden Bateson en Cuenot bewijzen
dat de wetten van Mendel ook geldig zijn bij dieren.
2. Monohybride kruisingen (verschillen in 1 kenmerk)
Belangrijkste observaties

Bij kruisingen tussen twee zuivere lijnen die verschillen in één kenmerk:

1. Wederkerige kruisingen geven dezelfde resultaten.
2. F1-generatie: allemaal hetzelfde fenotype → het dominante kenmerk.

3. F2-generatie na zelfbestuiving: 3:1 verhouding.

Mendels hypothese

 Erfelijke factoren komen in paren voor → later allelen genoemd.

 Bij vorming van gameten splitsen deze allelen.

 Bij bevruchting worden ze opnieuw gepaard.

 Dominant allel maskeert recessief allel.




Waarom zijn alle eerste generatieplanten identiek?

Wanneer twee verschillende factoren voorkomen voor een uniek kenmerk, komt een
van beide tot expressie hetgeen het dominant kenmerk genoemd wordt. Het
recessieve kenmerk komt slechts tot expressie als het andere niet aanwezig is.
Waarom in tweede generatie een 3:1 verhouding?

4