SAMENVATTING GASTCOLLEGE 2 | Inleiding tot de justitiële organisatie | Criminologie - UGent | JAAR 1 - SEM 2

GASTCOLLEGE 2
→ te kennen
→ Focus op de elementen die overlappen met de theoretische lessen
Gastcollege onderzoeksrechter Karel Van Cauwenberghe
Wat is een onderzoeksrechter = figuur in strafrechtelijke keten
• De onderzoeksrechter is een magistraat die een belangrijke rol speelt
binnen het strafrecht.
• Hij maakt deel uit van de strafrechtelijke keten: dat is het geheel van
actoren en stappen die betrokken zijn bij de opsporing, vervolging en
behandeling van misdrijven.
• De onderzoeksrechter komt tussen in strafzaken, vooral wanneer het
gaat om ernstige, ingewikkelde of zware misdrijven.
• Zijn belangrijkste taak is het voeren van een gerechtelijk onderzoek.
• Dat betekent dat hij onderzoekt wat er precies gebeurd is, welke personen
betrokken zijn en welke bewijzen bestaan.
• Hij moet daarbij zowel onderzoek doen naar elementen ten laste van een
verdachte als naar elementen ten ontlaste.
o Ten laste = elementen die wijzen op schuld of betrokkenheid.
o Ten ontlaste = elementen die de verdachte kunnen vrijpleiten of
zijn verantwoordelijkheid nuanceren.

Þ De onderzoeksrechter is dus geen partij in het proces, maar moet objectief
en onafhankelijk werken.
Þ Hij spreekt niet zelf het definitieve oordeel uit over schuld of straf. Dat is
de taak van de bevoegde rechter die later over de zaak oordeelt.


Situering:

− De onderzoeksrechter staat niet aan het begin van elke strafzaak.
− Niet elk misdrijf leidt automatisch tot een tussenkomst van een
onderzoeksrechter
− In veel zaken gebeurt het onderzoek eerst door de politie en onder leiding
van het parket.
− De onderzoeksrechter komt meestal pas in beeld wanneer:
o de feiten ernstig zijn,
o de zaak complex is,
o er ingrijpende onderzoeksmaatregelen nodig zijn,
o of wanneer een slachtoffer zich burgerlijke partij stelt.

Þ Hij bevindt zich dus in een schakel tussen de vaststelling van het misdrijf en
de latere beoordeling door de rechter ten gronde.




1

,misdrijf  proces verbaal  parket procureur des konings 
onderzoeksrechter

− Wanneer er een misdrijf wordt gepleegd of vastgesteld, wordt daarvan
doorgaans een proces-verbaal (pv) opgemaakt.
− Een proces-verbaal is een officieel schriftelijk verslag dat meestal wordt
opgesteld door de politie.
− In dat proces-verbaal kunnen onder meer staan:
o de vastgestelde feiten,
o verklaringen van betrokkenen of getuigen,
o eerste vaststellingen van de politie,
o eventueel al verzamelde bewijzen.
− Dat proces-verbaal wordt vervolgens overgemaakt aan het parket.
− Het parket is het orgaan van het Openbaar Ministerie dat instaat voor
de strafrechtelijke vervolging.
− Binnen het parket speelt de procureur des Konings een centrale rol.
− De procureur des Konings beoordeelt het dossier en beslist welk gevolg
eraan gegeven wordt.
− Hij kan bijvoorbeeld beslissen:
o om de zaak niet verder te zetten,
o om een opsporingsonderzoek te voeren,
o of om een onderzoeksrechter te vatten.
− Wanneer de procureur des Konings de zaak voorlegt aan de
onderzoeksrechter, start een gerechtelijk onderzoek onder leiding van
die onderzoeksrechter.
− De onderzoeksrechter krijgt dan de bevoegdheid om bepaalde zwaardere
of meer dwingende onderzoeksmaatregelen te bevelen.


Of
→ Er bestaat nog een tweede manier waarop een onderzoeksrechter gevat
kan worden.
→ Dat gebeurt niet via het parket, maar via een tussenkomst van het
slachtoffer of de benadeelde.


Misdrijf  burgerlijke partijstelling  onderzoeksrechter

− Een slachtoffer van een misdrijf kan zich burgerlijke partij stellen.
− Dat betekent dat het slachtoffer officieel aangeeft schade te hebben
geleden door het misdrijf en zich in de procedure mengt om zijn belangen
te laten gelden.
− Door zich burgerlijke partij te stellen, kan het slachtoffer in bepaalde
gevallen rechtstreeks de tussenkomst van een onderzoeksrechter
uitlokken.




2

, − Dit is belangrijk omdat een slachtoffer zo niet volledig afhankelijk is van
het initiatief van het parket.
− Met andere woorden: ook wanneer het parket niet meteen zelf een
onderzoeksrechter zou inschakelen, kan een burgerlijke partijstelling
ervoor zorgen dat er toch een gerechtelijk onderzoek opgestart wordt.
− De burgerlijke partijstelling heeft dus een dubbele betekenis:
o ze geeft het slachtoffer een plaats in de procedure,
o en ze kan het strafonderzoek in beweging zetten.

! ORZ kan niet zelfstandig een onderzoek starten, maar eenmaal onderzoek
gestart kan hij wel onafhankelijk handelen

− ORZ staat voor onderzoeksrechter.
− De onderzoeksrechter mag niet op eigen initiatief een onderzoek
beginnen.
− Hij kan dus niet zelf beslissen: “ik ga deze zaak onderzoeken”.
− Hij moet eerst op een wettige manier gevat worden.
− Dat kan op twee manieren:
o door de procureur des Konings,
o of door een burgerlijke partijstelling.
− Dat betekent dat de onderzoeksrechter afhankelijk is voor de opstart
van een gerechtelijk onderzoek, maar onafhankelijk is in de uitvoering
ervan.
− Zodra het onderzoek officieel gestart is, mag hij zelfstandig en
onafhankelijk beslissen welke onderzoeksdaden nodig zijn.
− Voorbeelden van onderzoeksdaden zijn:
o verhoren laten afnemen,
o huiszoekingen bevelen,
o deskundigen aanstellen,
o telefoons laten aftappen,
o inbeslagnames bevelen,
o een aanhoudingsbevel afleveren binnen de wettelijke voorwaarden.
− Die onafhankelijkheid is essentieel omdat de onderzoeksrechter niet enkel
in het belang van de vervolging werkt, maar in het belang van de
waarheidsvinding en van een eerlijk proces.
− Hij moet dus waken over de rechten van alle partijen:
o de samenleving,
o het slachtoffer,
o maar ook de verdachte.




3

, SITUERING ONDERZOEKSRECHTER BINNEN DE
STRAFKETEN
ONZ = een rechter vd rechtbank van eerste aanleg

− ONZ staat voor onderzoeksrechter.
− De onderzoeksrechter is dus in de eerste plaats een rechter.
− Hij behoort tot de rechtbank van eerste aanleg.
− Dat betekent dat hij deel uitmaakt van de zittende magistratuur en niet
van het openbaar ministerie.
− Zijn statuut als rechter is belangrijk, omdat dat zijn onafhankelijkheid
mee waarborgt.
− Binnen de strafketen heeft hij een bijzondere rol: hij spreekt nog geen
eindvonnis uit, maar leidt wel het gerechtelijk onderzoek.


Maakt dus geen deel uit van het parket

− De onderzoeksrechter behoort niet tot het parket.
− Het parket maakt deel uit van het Openbaar Ministerie en staat in voor
de opsporing en vervolging van misdrijven.
− De onderzoeksrechter staat daar los van.
− Dat verschil is fundamenteel:
o het parket treedt op als vervolgende instantie,
o de onderzoeksrechter moet onafhankelijk en onpartijdig
onderzoek voeren.
− De onderzoeksrechter werkt dus niet “voor” het parket, ook al kan het
parket wel vragen dat een gerechtelijk onderzoek wordt opgestart.
− Eens hij gevat is, moet hij zelf objectief nagaan welke elementen relevant
zijn, zowel ten laste als ten ontlaste.


Moet speciale opleiding hebben gevolgd

− Een onderzoeksrechter oefent een gespecialiseerde functie uit.
− Daarom volstaat het niet om zomaar rechter te zijn; er is ook een
specifieke opleiding nodig.
− Die bijkomende vorming is logisch, omdat een onderzoeksrechter moet
omgaan met:
o complexe strafprocedures,
o ingrijpende onderzoeksmaatregelen,
o rechten van verdachten en slachtoffers,
o en vaak technisch of juridisch moeilijke dossiers.



4