SAMENVATTING BOEKDEEL 1: HOOFDSTUK 9 | Evolutie en menselijk gedrag | Criminologie - UGent | JAAR 1 - SEM 2

HOOFDSTUK 9: DE
EVOLUTIE VAN
MORALITEIT
1. INLEIDING
De studie van (oorsprong van) moraliteit
 Omschreven als:
 “Het geheel van morele normen en morele principes die het gedrag van
een individu of groep sturen.”
o Moraliteit gaat over normen, waarden, gedragingen en opvattingen over
goed en kwaad.
→ Het bepaalt wat binnen een groep of cultuur als wenselijk, correct,
verboden of fout wordt beschouwd.
→ Als iemand morele regels overschrijdt, voelt dat alsof er een “rode lijn”
wordt overschreden.

Moraliteit is een universeel fenomeen.
 Overal ter wereld bestaan morele systemen.
 Elke menselijke samenleving heeft regels over wat mag en niet mag.
 Dat betekent niet dat alle culturen exact dezelfde regels hebben.
 De neiging om morele systemen te ontwikkelen is universeel, maar de
concrete invulling verschilt per cultuur.

Belangrijk onderscheid:

 Absolute moraliteit = het idee dat bepaalde morele regels altijd en overal
gelden, ongeacht cultuur, tijd of situatie.
 Relatieve moraliteit / moreel relativisme = het idee dat goed en fout
afhangen van cultuur, tijd, situatie of persoonlijke waarden.
 De cursus neemt geen puur absolutistisch of puur relativistisch standpunt in:
moraliteit heeft zowel een biologische basis als een culturele invulling.
 Morele systemen kunnen gezien worden als systemen van indirecte
reciprociteit: mensen gedragen zich volgens regels omdat reputatie, vertrouwen,
straf en groepsnormen belangrijk zijn.
 Verschillende culturen geven dus andere antwoorden op dezelfde
samenlevingsproblemen.




1

,2. DE WETENSCHAPPELIJKE STUDIE VAN
MORALITEIT
Zijn er criteria die het morele domein afbakenen?
 “An essential concern for the noninstrumental good of others” (Becker &
Becker 1992).
o Een betere definitie van moraliteit is: een fundamentele bezorgdheid voor
het welzijn van anderen, zonder dat dit enkel uit verborgen eigenbelang
gebeurt.
o Noninstrumental betekent dat je de ander niet alleen helpt omdat jij er
zelf iets uit haalt.
o Het morele domein gaat dus over wat mensen tegenover elkaar verplicht
zijn.
 Normen zijn “moreel” als het gaat over plichten ten opzichte van anderen.
o Een norm wordt moreel wanneer ze gaat over hoe je anderen moet
behandelen.
o Voorbeeld: iemand in nood helpen is moreel relevant.
o Je tanden poetsen is op zichzelf meestal geen morele kwestie, omdat het
vooral over jezelf gaat.
 De basis van moreel gedrag vindt zijn oorsprong in de evolutie van het
sociale gedrag van de mens.
o Moraliteit is niet zomaar uit het niets cultureel ontstaan.
o De basis ligt in het sociale gedrag van homininen: samenwerken, delen,
helpen, straffen, verzoenen en zorg dragen.
o Cultuur bouwt verder op oudere biologische neigingen.
 SOCIALE INSTINCTEN en AANDRIFTEN van homininen als basis (zie bv. R.
Cliquet, M. Ridley, J. Q. Wilson, J. Greene, J. Haidt, F. De Waal ).
o Deze auteurs benadrukken dat mensen geëvolueerde sociale instincten
hebben.
o Voorbeelden zijn empathie, wederkerigheid, schaamte, schuld, morele
verontwaardiging en afkeer van freeriders.
o Ook bij niet-menselijke primaten zien we al voorlopers van moraliteit, zoals
empathie, verzoening en coalitievorming.

Þ Dwz een vermogen tot moraliteit als aangeboren, geëvolueerd kenmerk van
de homininen (noot: gevolg van zelfdomesticatiesyndroom)
o Mensen worden niet geboren met één vast moreel systeem, maar wel met een
vermogen tot moraliteit.
o Dat vermogen is geëvolueerd omdat groepsleven samenwerking en
conflictbeheersing vereiste.
o Dit hangt samen met zelfdomesticatie: selectie tegen extreme reactieve
agressie en selectie voor meer sociale tolerantie, samenwerking en
zelfcontrole.




2

, 3. VROEGE IDEEËN OVER MORALITEIT
VOLGENS SMITH EN DARWIN
− The Theory of Moral Sentiments (Adam Smith, 1759/1790)
o Adam Smith stelde dat mensen niet louter egoïstisch zijn.
o Volgens hem hebben mensen aangeboren morele gevoelens, vooral
sympathie.
o Sympathie betekent dat we ons kunnen inleven in de situatie van een
ander.
− Smiths betoogt dat sympathische gevoelens tot uitdrukking komen in een
moreel oordeel, houdingen en handelingen.
o We vormen morele oordelen door ons voor te stellen hoe het is om in de
plaats van iemand anders te staan.
o Dat noemt Smith “denkbeeldig meeleven”.
o Vanuit dat meeleven beoordelen we of gedrag gepast, ongepast,
rechtvaardig of onrechtvaardig is.
− Analyses van deugden van zelfbeheersing, humaniteit … vanuit het begrip
van denkbeeldig meeleven.
o Smith hecht veel belang aan deugden zoals zelfbeheersing,
rechtvaardigheid, menselijkheid en medeleven.
o Helpen of geven kan ook een goed gevoel geven, omdat prosociaal gedrag
sociaal gewaardeerd wordt en verbonden is met positieve emoties.
o Voor in groep levende soorten is helpend gedrag voordelig, omdat het
samenwerking versterkt.

The Descent of Man (Darwin, 1871; 1874)
 Moraliteit ontwikkelde zich vanuit een combinatie van de sociale
instincten en een aantal goed ontwikkelde mentale krachten.
o Darwin zag moraliteit als iets dat voortkomt uit sociale instincten én een
sterk ontwikkeld brein.
o Mensen hebben sociale instincten zoals zorg, sympathie en groepsbinding.
o Door geheugen, taal, reflectie en zelfbewustzijn kunnen mensen die
gevoelens omzetten in morele regels.

‘The moral sense’
 Moraliteit maakt samenleving mogelijk.
o Moraliteit is de “lijm” van de samenleving.
o Zonder morele regels rond helpen, delen, eerlijkheid en straf zou
groepsleven instabiel worden.
o Moraliteit helpt dus om samenwerking mogelijk te maken.
 Met behulp van ‘moralistische agressie’ maakt het morele gevoel
wederkerig altruïsme mogelijk.
o Moralistische agressie = boosheid of agressie tegenover iemand die
morele regels overtreedt.
o Bijvoorbeeld: woede tegenover een bedrieger, profiteur of gewelddadige
bully.
o Deze vorm van agressie kan samenwerking beschermen, omdat freeriders
en valsspelers gestraft worden.



3