Biologische psychologie – leerpad 5 – het endocriene systeem, hormonen en
stress
1) Stress en hormonen
1. Een stressreactie begint met een stressprikkel. Die prikkel kan ontstaan via de zintuigen, maar
ook via gedachten en emoties zoals angst of piekeren.
2. Informatie vd stressprikkel = verwerkt door de amygdala en prefrontale cortex in de hersenen.
De amygdala herkent mogelijk gevaar, terwijl de prefrontale cortex de situatie beoordeelt.
3. Wanneer de amygdala besluit dat er gevaar dreigt, stuurt ze een signaal naar de hypothalamus.
4. De hypothalamus activeert vervolgens het stresssysteem van het lichaam en stuurt signalen door
naar versch organen, waaronder de bijnieren.
5. De bijnieren maken daarop stresshormonen aan, zoals adrenaline en cortisol. Deze hormonen
zorgen ervoor dat het lichaam snel kan reageren.
6. Door het vrijkomen v stresshormonen stijgt de hartslag, versnelt de ademhaling en spannen de
spieren zich op. Het lichaam komt zo in een toestand v paraatheid.
7. Tenslotte is het lichaam voorbereid op een fight/flight/freezereactie om met het gevaar om te gaan.
1ste snelle route
Het onwillekeurige zenuwstelsel, ofwel Autonomic Nervous System (ANS), regelt automatische
processen in het lichaam waarop we weinig controle hebben. Het speelt een grote rol bij stressreacties.
Het (ortho)sympathische ZS brengt het lichaam in een staat v paraatheid. Zo kan je bij stress een
snellere hartslag, versnelde ademhaling, droge mond en verhoogde alertheid ervaren. Er wordt ook
meer energie naar de spieren gestuwd.
➔ Organen die energie leveren worden geactiveerd, andere processen worden tijdelijk afgeremd. Het
(ortho)sympathische zenuwstelsel is ook verantwoordelijk voor de fight-flight-freeze-reactie.
Bij stress krijgen spieren via het bloed meer zuurstof en glucose. Daardoor reageren we sneller.
Het parasympathische ZS zorgt na een stressreactie voor ontspanning, herstel en energiebesparing.
Het lichaam keert terug naar evenwicht en bouwt opnieuw energiereserves op.
Beide systemen worden aangestuurd door het limbische systeem via de hypothalamus.
2de tragere route
Naast het onwillekeurige zenuwstelsel verloopt stress ook via een 2de, tragere route: de HPA-as
(Hypothalamus – Pituitary – Adrenals). De hypothalamus, hypofyse en bijnieren werken samen.
→ Stress start in het endocriene systeem een domino-effect in de HPA.
Neurotransmissie vs hormonen: neurotransmissie = snel en specifiek. Hormonale signalering =
trager omdat het afh is v bloedtransport en effect heeft op meerdere, verspreide doelcellen.
Activatie van de HPA-as:
1. Stress activeert de hypothalamus.
2. Hypothalamus scheidt CRF-hormoon (Corticotropin Releasing Factor) af → stimuleert hypofyse.
3. De hypofyse activeert via de bloedbaan ACTH (AdrenoCorTicotroop Hormoon). ACTH stimuleert
de bijnieren die adrenaline en corticosteroïden produceren die de fight/flightreactie coördineren.
63
, Adrenaline = stresshormoon met snelle en kortdurende werking. Het verhoogt de bloedsuikerspiegel,
stimuleert hartslag en bloedtoevoer, verwijdt de pupillen en verhoogt spierspanning. Adrenaline zorgt
ervoor dat het lichaam onmiddellijk klaar is om te reageren op gevaar.
• Teveel adrenaline → angst, nervositeit, agitatie
• Tekort aan adrenaline → depressieve stemming
Cortisol = corticosteroïde, geproduceerd in de bijnieren. Dit stimuleert het (ortho)sympathische
zenuwstelsel, verhoogt het bloedsuikergehalte en maakt extra energie vrij.
Daarnaast remt cortisol ontstekingsreacties
en vermindert het de vorming v antistoffen.
Daarom wordt cortisone soms medisch
gebruikt bij ontstekingen en allergische
reacties.
→ kan levensreddend zijn.
Cortisol = langzame en langdurige
stressreactie.
Feedbacksysteem en herstel
Na een stressreactie helpt het parasympathische zenuwstelsel het lichaam opnieuw tot rust te brengen. Het
verlaagt de hartslag en bloeddruk en bevordert herstel en ontspanning.
Via een feedbacksysteem zorgt cortisol er normaal voor dat de HPA-as opnieuw afgeremd wordt
wanneer het gevaar verdwenen is. De nervus vagus speelt hierbij een belangrijke rol doordat die de
cortisolniveaus helpt dalen. (zie ook sava leerpad 3)
64
stress
1) Stress en hormonen
1. Een stressreactie begint met een stressprikkel. Die prikkel kan ontstaan via de zintuigen, maar
ook via gedachten en emoties zoals angst of piekeren.
2. Informatie vd stressprikkel = verwerkt door de amygdala en prefrontale cortex in de hersenen.
De amygdala herkent mogelijk gevaar, terwijl de prefrontale cortex de situatie beoordeelt.
3. Wanneer de amygdala besluit dat er gevaar dreigt, stuurt ze een signaal naar de hypothalamus.
4. De hypothalamus activeert vervolgens het stresssysteem van het lichaam en stuurt signalen door
naar versch organen, waaronder de bijnieren.
5. De bijnieren maken daarop stresshormonen aan, zoals adrenaline en cortisol. Deze hormonen
zorgen ervoor dat het lichaam snel kan reageren.
6. Door het vrijkomen v stresshormonen stijgt de hartslag, versnelt de ademhaling en spannen de
spieren zich op. Het lichaam komt zo in een toestand v paraatheid.
7. Tenslotte is het lichaam voorbereid op een fight/flight/freezereactie om met het gevaar om te gaan.
1ste snelle route
Het onwillekeurige zenuwstelsel, ofwel Autonomic Nervous System (ANS), regelt automatische
processen in het lichaam waarop we weinig controle hebben. Het speelt een grote rol bij stressreacties.
Het (ortho)sympathische ZS brengt het lichaam in een staat v paraatheid. Zo kan je bij stress een
snellere hartslag, versnelde ademhaling, droge mond en verhoogde alertheid ervaren. Er wordt ook
meer energie naar de spieren gestuwd.
➔ Organen die energie leveren worden geactiveerd, andere processen worden tijdelijk afgeremd. Het
(ortho)sympathische zenuwstelsel is ook verantwoordelijk voor de fight-flight-freeze-reactie.
Bij stress krijgen spieren via het bloed meer zuurstof en glucose. Daardoor reageren we sneller.
Het parasympathische ZS zorgt na een stressreactie voor ontspanning, herstel en energiebesparing.
Het lichaam keert terug naar evenwicht en bouwt opnieuw energiereserves op.
Beide systemen worden aangestuurd door het limbische systeem via de hypothalamus.
2de tragere route
Naast het onwillekeurige zenuwstelsel verloopt stress ook via een 2de, tragere route: de HPA-as
(Hypothalamus – Pituitary – Adrenals). De hypothalamus, hypofyse en bijnieren werken samen.
→ Stress start in het endocriene systeem een domino-effect in de HPA.
Neurotransmissie vs hormonen: neurotransmissie = snel en specifiek. Hormonale signalering =
trager omdat het afh is v bloedtransport en effect heeft op meerdere, verspreide doelcellen.
Activatie van de HPA-as:
1. Stress activeert de hypothalamus.
2. Hypothalamus scheidt CRF-hormoon (Corticotropin Releasing Factor) af → stimuleert hypofyse.
3. De hypofyse activeert via de bloedbaan ACTH (AdrenoCorTicotroop Hormoon). ACTH stimuleert
de bijnieren die adrenaline en corticosteroïden produceren die de fight/flightreactie coördineren.
63
, Adrenaline = stresshormoon met snelle en kortdurende werking. Het verhoogt de bloedsuikerspiegel,
stimuleert hartslag en bloedtoevoer, verwijdt de pupillen en verhoogt spierspanning. Adrenaline zorgt
ervoor dat het lichaam onmiddellijk klaar is om te reageren op gevaar.
• Teveel adrenaline → angst, nervositeit, agitatie
• Tekort aan adrenaline → depressieve stemming
Cortisol = corticosteroïde, geproduceerd in de bijnieren. Dit stimuleert het (ortho)sympathische
zenuwstelsel, verhoogt het bloedsuikergehalte en maakt extra energie vrij.
Daarnaast remt cortisol ontstekingsreacties
en vermindert het de vorming v antistoffen.
Daarom wordt cortisone soms medisch
gebruikt bij ontstekingen en allergische
reacties.
→ kan levensreddend zijn.
Cortisol = langzame en langdurige
stressreactie.
Feedbacksysteem en herstel
Na een stressreactie helpt het parasympathische zenuwstelsel het lichaam opnieuw tot rust te brengen. Het
verlaagt de hartslag en bloeddruk en bevordert herstel en ontspanning.
Via een feedbacksysteem zorgt cortisol er normaal voor dat de HPA-as opnieuw afgeremd wordt
wanneer het gevaar verdwenen is. De nervus vagus speelt hierbij een belangrijke rol doordat die de
cortisolniveaus helpt dalen. (zie ook sava leerpad 3)
64
