Criminaliteit en Samenleving
Samenvatting
H1: Drie populaire misvattingen over de oorzaken
van criminaliteit
1. “Criminaliteit als manifestatie van het kwaad”
● bv seriemoordenaars: Romanovitsj Tsjikatilo, Bundy, Dahmer, Ramirez, … ⇒ leken
normale burgers, waren onvoorspelbaar (want geen systeem in wie ze vermoorden)
→ zorgt voor fascinatie/angst want kan iedereen overkomen
● maar ook: “Het misleidende kwaad” (Hitler, Stalin): sml kan gecorrumpeerd worden
door abnormale top vd sml en zijn ideologie aannemen → idee dat sml SLA is vd
politieke top maar dat het ook hersteld kan worden = misvatting
Belang vh idee vh kwaadaardige in sml:
- mensen hebben kwaadaardige natuur, maar sml legt daar vernislaag op → als laag
afgeschraapt w zijn mensen gewelddadig en primeert primitieve natuur vd mens
- bv: Lord of The Flies
- Conflict tussen 2 tegengestelde krachten in mens: normconform gedrag versus
geweld, macht en verlangens bevredigen (beschaving><wreedheid, goed><kwaad)
- Lizard brain theory: onze hersenen bestaan uit oerhersenen waar gaandeweg
lagen op kwamen waardoor we niet meer gewelddadig zijn (idee verworpen)
- Leer vh kwade - Christenen: Tempeliers (ridderorde): om te legitimeren dat ridders
moorden, maakten ze onderscheid tussen homicide (doden ve mens) versus
malicide (doden vh kwaad) → ridders deden aan malicide om kwaad te bestrijden
Vooronderstellingen
● Criminaliteit is bewuste morele keuze
○ dader wil kwade doen, niet omdat het voordelen oplevert, maar omdat hij
slecht, zondig of immoreel is en het kwade verkiest boven het goede
● Criminaliteit is onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen (“onverbeterlijk”)
○ dader doet het kwade, omdat hij het moet doen → hij is ofwel bezeten of het
maakt deel uit van zijn natuur
● Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor kwaadaardigheid)
● Dualistische visie: strijd tussen goed en kwaad (en mensen zijn ofwel goed of slecht)
● Streng straffen en eliminatie als oplossing voor criminaliteit
Kritieken
● Normatieve beoordeling van gedrag (mening), maar geen verklaring voor gedrag
● Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel gevolg ve
eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
1
, ● Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
● Dualistische visie die wereld opdeelt in goed/kwaad doet dat in functie ve specifieke
ideologie/wereldbeeld (belang v culturele, historisch-religieuze en filosofische context)
2. “Criminaliteit is een ziekte”
Vooronderstellingen
● Criminaliteit heeft een pathologische basis (“Homo morbidus”)
● Criminaliteit is directe en exclusieve uitkomst ve onderliggende biomedisch
identificeerbare pathologie in individu.
● Dualistische visie: deviant gedrag herleid tot neurologische, genetische, psychiatrische
dysfuncties waardoor criminelen fundamenteel verschillen van niet-criminelen.
● Criminaliteit is ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en genezen moet worden.
Kritieken
● Reductionisme: gedrag herleid tot individuele pathologie (geen contextuele factoren)
● Probleem met de causaliteit: dader heeft geen keuzevrijheid. Criminaliteit is
rechtstreeks gevolg ve biologisch defect.
● Dualistische visie die wereld opdeelt in pathologisch en niet-pathologisch doet dat in
functie ve specifieke ideologie of wereldbeeld (keuze om situaties/personen als ziek
of gezond te omschrijven is niet neutraal, maar afhankelijk van maatsch opvattingen)
3. “Criminaliteit is een rationele/berekende keuze”
⇒ Gary Becker: paste economie toe op verklaren van menselijk gedrag → we wegen
dagelijks kosten-baten af (bv te laat op meeting of boete van 20 euro en op tijd?)
a) Rationele keuze theorie
● Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze) → homo economicus
● Criminaliteit is niet uitkomst van biologische verschillen, socialisatieprocessen of
sociaal leergedrag maar moet begrepen w in functie van gedragsmogelijkheden en
gedragsbeperkingen (kosten en baten afwegen)
○ Vb. jongeren plegen meer criminaliteit dan ouderen omdat ze minder te
verliezen hebben (status, etc.)
○ Vb. minder ingebroken wanneer beveiliging van woningen verbetert want
daardoor minder aantrekkelijk om in te breken
b) Routine activiteit theorie (Clarke & Felson)
● Gemotiveerde dader + geschikt doelwit + afwezigheid toezicht(houder) = Criminaliteit
● 10 principes:
1) er moet een gelegenheid zijn tot plegen van crim
2) wat de gelegenheid is, is specifiek aan het soort crim
3) gelegenheden tot crim kennen concentraties in tijd en ruimte (meestal
voorspelbaar op welke plekken en wanneer meeste crim: bv zomer)
4) gelegenheid tot crim bepaald door alledaagse activiteiten (bv massatoerisme,
stationsbuurt)
5) crim gebeurtenis veroorzaakt weer gelegenheid tot andere crim gebeurtenis
(bv heling na diefstal)
2
, 6) bepaalde producten bieden betere mogelijkheden voor crim dan andere (bv
zwaarbeveiligde producten minder aantrekkelijk)
7) sociale en technologische veranderingen veroorzaken nieuwe mogelijkheden
voor crim (bv AI, online shopping)
8) crim kan worden bestreden door gelegenheidsbeperkende maatregelen (bv
systemen om data te beveiligen)
9) gelegenheidsbeperkende maatregelen leiden niet noodz tot verplaatsing vh
probleem
10)Gerichte maatregelen kunnen zelfs een nog grotere criminaliteitsreductie
veroorzaken
Vooronderstellingen
● Rationele dader is ofwel iemand die handelt volgens rationele keuzetheorie of de
routineactiviteitstheorie
● Rationele keuzetheorie: criminaliteit is gevolg ve bewuste afweging van kosten (vb.
straf) en baten (homo economicus); individu maakt keuzes vanuit nutsmaximalisatie,
beschikt daarbij over alle informatie
● Routineactiviteitstheorie: criminaliteit is gevolg ve gemotiveerde dader, geschikt
doelwit en gebrek aan adequaat toezicht/bescherming (focus ligt op gelegenheid en
afwezigheid van controle)
Kritieken - rationele keuzetheorie
● Reductionisme: onze verlangens, keuzes en voorkeuren zijn niet in eerste plaats het
resultaat van individuele denkprocessen (we interageren met buitenwereld)
● Model vd homo economicus is wetenschappelijk niet meer houdbaar: keuzes zijn
vaak impulsief (verbonden aan emoties) en niet in voordeel vd dader + mensen
beschikken niet over volledige en juiste informatie bij nemen van beslissingen.
● Geen wetenschappelijke theorie want niet falsifieerbaar: elk gedrag achteraf
verklaard als “rationeel” → geen onderscheid gemaakt tussen mensen die feiten
plegen en mensen die dat niet doen
Kritieken - routine activiteit theorie
● Reductionisme: focus op gelegenheid, maar weinig focus op verklaring van menselijk
gedrag (waarom pleegt iemand feiten?); Als alle mensen handelen “to gain quick
pleasure and avoid imminent pain”, waarom pleegt dan niet iedereen feiten?
● Cirkelredenering: er is misdrijf gepleegd omdat er gemotiveerde dader is, en we
weten dat er gemotiveerde dader is omdat er misdrijf is gepleegd.
● Intuïtieve, post-hoc duiding van crim: voorspelt niet wanneer en waarom crim zal
plaatsvinden, maar stelt dat crim plaatsvindt wanneer dader zich richt op
onbeschermd en geschikt doelwit → ‘cockpit afgesloten voor iedereen, ongeacht
motivatie’ (alles ingericht vanuit worst-case scenario)
3
, H2: Normen en waarden
⇒ Daders maken keuzes, doordat die keuzes verbonden zijn aan n & w (dus aan onze sml)
➔ Adhv Subcultuurtheorie: daders volgen andere n&w dan niet-plegers
Hoe is sociale orde mogelijk?
⇒ we gedragen ons voorspelbaar zonder elkaar ooit te ontmoeten, we weten wat we van
elkaar verwachten (bv in lift: niet praten, niet staren)
⇒ Door normen en waarden
● Waarden: opvattingen over wat wenselijk is (vb. vrijheid, Verlichting, solidariteit, …)
○ bv: waarde is streven naar veilige sml → dus gordel dragen
● Normen: gedragsregels, richtlijnen die passend gedrag in bepaalde sociale situaties
suggereren → verbonden aan vormen van sociale controle
○ zijn prescriptief (vertellen wat we moeten doen)of zijn verbiedend (vertellen
wat we niet zouden mogen doen)
○ Conformiteit = zich houden aan normen OF Deviantie = schending normen
● 4 belangrijke soorten normen:
1) Gebruiken: alledaagse gedragsregels, sociale omgangsvormen
2) Zeden: normen die mensen als essentieel beschouwen voor welzijn vd sml
→ hebben sterk morele connotatie (niet liegen, bedriegen, stelen, anderen
schaden, overspel en moord), zijn informeel of vastgelegd in wetten.
3) Wetten: formele normen door overheidsinstantie vastgelegd en gehandhaafd
4) Taboes: handelingen die zo weerzinwekkend zijn dat plegen ervan bijna
ondenkbaar geacht. (bv annibalisme, necrofilie en incest) → niet openlijk
bespreekbaar en soms ontbreekt specifieke regulering
Een snel veranderende samenleving
● Progressievere sml (na WO II): meer nadruk op individuele keuze, toleranter voor
multicult, vrijheid meningsuiting, milieubescherming, gendergelijkheid, …
● Die transformatie zien we ook terug in beleid en politiek + in aanpak van criminaliteit
○ Nieuwe n&w: meer aandacht mensenrechten, rechtswaarborgen, … →
schending van deze progressieve n&w leidt tot politiek en maatsch debat
● Veranderende sml leidt tot Culturele terugslag: sommige groepen voelen zich niet
meer thuis in sml, bedreigd → proberen groepsidentiteit beschermen (bv boomers
anti woke: “je mag niks meer zeggen”) → autoritair-populistische politieke vertaling
⇒ Conclusie: ons gedrag is niet individueel, gestuurd door n&w → kan tot conflict leiden
Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit?
⇒ Subcultuur denken
● Chicago School: culturele transmissie (crim is aangeleerd) + cultuurconflict
● Merton: manier waarop sml georganiseerd is creëert crim (zit in sml, niet in individu)
→ want niet alle groepen hebben middelen om succes op legitieme manier bereiken
⇒ 3 theorieën over link tussen sml en crim:
4
Samenvatting
H1: Drie populaire misvattingen over de oorzaken
van criminaliteit
1. “Criminaliteit als manifestatie van het kwaad”
● bv seriemoordenaars: Romanovitsj Tsjikatilo, Bundy, Dahmer, Ramirez, … ⇒ leken
normale burgers, waren onvoorspelbaar (want geen systeem in wie ze vermoorden)
→ zorgt voor fascinatie/angst want kan iedereen overkomen
● maar ook: “Het misleidende kwaad” (Hitler, Stalin): sml kan gecorrumpeerd worden
door abnormale top vd sml en zijn ideologie aannemen → idee dat sml SLA is vd
politieke top maar dat het ook hersteld kan worden = misvatting
Belang vh idee vh kwaadaardige in sml:
- mensen hebben kwaadaardige natuur, maar sml legt daar vernislaag op → als laag
afgeschraapt w zijn mensen gewelddadig en primeert primitieve natuur vd mens
- bv: Lord of The Flies
- Conflict tussen 2 tegengestelde krachten in mens: normconform gedrag versus
geweld, macht en verlangens bevredigen (beschaving><wreedheid, goed><kwaad)
- Lizard brain theory: onze hersenen bestaan uit oerhersenen waar gaandeweg
lagen op kwamen waardoor we niet meer gewelddadig zijn (idee verworpen)
- Leer vh kwade - Christenen: Tempeliers (ridderorde): om te legitimeren dat ridders
moorden, maakten ze onderscheid tussen homicide (doden ve mens) versus
malicide (doden vh kwaad) → ridders deden aan malicide om kwaad te bestrijden
Vooronderstellingen
● Criminaliteit is bewuste morele keuze
○ dader wil kwade doen, niet omdat het voordelen oplevert, maar omdat hij
slecht, zondig of immoreel is en het kwade verkiest boven het goede
● Criminaliteit is onveranderlijke eigenschap van bepaalde mensen (“onverbeterlijk”)
○ dader doet het kwade, omdat hij het moet doen → hij is ofwel bezeten of het
maakt deel uit van zijn natuur
● Criminaliteit is zichtbaar (fysieke kenmerken als bewijs voor kwaadaardigheid)
● Dualistische visie: strijd tussen goed en kwaad (en mensen zijn ofwel goed of slecht)
● Streng straffen en eliminatie als oplossing voor criminaliteit
Kritieken
● Normatieve beoordeling van gedrag (mening), maar geen verklaring voor gedrag
● Ofwel individuele vrije keuze die niet kan worden verklaard, ofwel gevolg ve
eigenschap (“kwade”) die niet kan worden verklaard
1
, ● Daderschap vertaalt zich niet in fysieke kenmerken
● Dualistische visie die wereld opdeelt in goed/kwaad doet dat in functie ve specifieke
ideologie/wereldbeeld (belang v culturele, historisch-religieuze en filosofische context)
2. “Criminaliteit is een ziekte”
Vooronderstellingen
● Criminaliteit heeft een pathologische basis (“Homo morbidus”)
● Criminaliteit is directe en exclusieve uitkomst ve onderliggende biomedisch
identificeerbare pathologie in individu.
● Dualistische visie: deviant gedrag herleid tot neurologische, genetische, psychiatrische
dysfuncties waardoor criminelen fundamenteel verschillen van niet-criminelen.
● Criminaliteit is ziekte die gediagnosticeerd, behandeld en genezen moet worden.
Kritieken
● Reductionisme: gedrag herleid tot individuele pathologie (geen contextuele factoren)
● Probleem met de causaliteit: dader heeft geen keuzevrijheid. Criminaliteit is
rechtstreeks gevolg ve biologisch defect.
● Dualistische visie die wereld opdeelt in pathologisch en niet-pathologisch doet dat in
functie ve specifieke ideologie of wereldbeeld (keuze om situaties/personen als ziek
of gezond te omschrijven is niet neutraal, maar afhankelijk van maatsch opvattingen)
3. “Criminaliteit is een rationele/berekende keuze”
⇒ Gary Becker: paste economie toe op verklaren van menselijk gedrag → we wegen
dagelijks kosten-baten af (bv te laat op meeting of boete van 20 euro en op tijd?)
a) Rationele keuze theorie
● Criminaliteit is “normaal” (rationele keuze) → homo economicus
● Criminaliteit is niet uitkomst van biologische verschillen, socialisatieprocessen of
sociaal leergedrag maar moet begrepen w in functie van gedragsmogelijkheden en
gedragsbeperkingen (kosten en baten afwegen)
○ Vb. jongeren plegen meer criminaliteit dan ouderen omdat ze minder te
verliezen hebben (status, etc.)
○ Vb. minder ingebroken wanneer beveiliging van woningen verbetert want
daardoor minder aantrekkelijk om in te breken
b) Routine activiteit theorie (Clarke & Felson)
● Gemotiveerde dader + geschikt doelwit + afwezigheid toezicht(houder) = Criminaliteit
● 10 principes:
1) er moet een gelegenheid zijn tot plegen van crim
2) wat de gelegenheid is, is specifiek aan het soort crim
3) gelegenheden tot crim kennen concentraties in tijd en ruimte (meestal
voorspelbaar op welke plekken en wanneer meeste crim: bv zomer)
4) gelegenheid tot crim bepaald door alledaagse activiteiten (bv massatoerisme,
stationsbuurt)
5) crim gebeurtenis veroorzaakt weer gelegenheid tot andere crim gebeurtenis
(bv heling na diefstal)
2
, 6) bepaalde producten bieden betere mogelijkheden voor crim dan andere (bv
zwaarbeveiligde producten minder aantrekkelijk)
7) sociale en technologische veranderingen veroorzaken nieuwe mogelijkheden
voor crim (bv AI, online shopping)
8) crim kan worden bestreden door gelegenheidsbeperkende maatregelen (bv
systemen om data te beveiligen)
9) gelegenheidsbeperkende maatregelen leiden niet noodz tot verplaatsing vh
probleem
10)Gerichte maatregelen kunnen zelfs een nog grotere criminaliteitsreductie
veroorzaken
Vooronderstellingen
● Rationele dader is ofwel iemand die handelt volgens rationele keuzetheorie of de
routineactiviteitstheorie
● Rationele keuzetheorie: criminaliteit is gevolg ve bewuste afweging van kosten (vb.
straf) en baten (homo economicus); individu maakt keuzes vanuit nutsmaximalisatie,
beschikt daarbij over alle informatie
● Routineactiviteitstheorie: criminaliteit is gevolg ve gemotiveerde dader, geschikt
doelwit en gebrek aan adequaat toezicht/bescherming (focus ligt op gelegenheid en
afwezigheid van controle)
Kritieken - rationele keuzetheorie
● Reductionisme: onze verlangens, keuzes en voorkeuren zijn niet in eerste plaats het
resultaat van individuele denkprocessen (we interageren met buitenwereld)
● Model vd homo economicus is wetenschappelijk niet meer houdbaar: keuzes zijn
vaak impulsief (verbonden aan emoties) en niet in voordeel vd dader + mensen
beschikken niet over volledige en juiste informatie bij nemen van beslissingen.
● Geen wetenschappelijke theorie want niet falsifieerbaar: elk gedrag achteraf
verklaard als “rationeel” → geen onderscheid gemaakt tussen mensen die feiten
plegen en mensen die dat niet doen
Kritieken - routine activiteit theorie
● Reductionisme: focus op gelegenheid, maar weinig focus op verklaring van menselijk
gedrag (waarom pleegt iemand feiten?); Als alle mensen handelen “to gain quick
pleasure and avoid imminent pain”, waarom pleegt dan niet iedereen feiten?
● Cirkelredenering: er is misdrijf gepleegd omdat er gemotiveerde dader is, en we
weten dat er gemotiveerde dader is omdat er misdrijf is gepleegd.
● Intuïtieve, post-hoc duiding van crim: voorspelt niet wanneer en waarom crim zal
plaatsvinden, maar stelt dat crim plaatsvindt wanneer dader zich richt op
onbeschermd en geschikt doelwit → ‘cockpit afgesloten voor iedereen, ongeacht
motivatie’ (alles ingericht vanuit worst-case scenario)
3
, H2: Normen en waarden
⇒ Daders maken keuzes, doordat die keuzes verbonden zijn aan n & w (dus aan onze sml)
➔ Adhv Subcultuurtheorie: daders volgen andere n&w dan niet-plegers
Hoe is sociale orde mogelijk?
⇒ we gedragen ons voorspelbaar zonder elkaar ooit te ontmoeten, we weten wat we van
elkaar verwachten (bv in lift: niet praten, niet staren)
⇒ Door normen en waarden
● Waarden: opvattingen over wat wenselijk is (vb. vrijheid, Verlichting, solidariteit, …)
○ bv: waarde is streven naar veilige sml → dus gordel dragen
● Normen: gedragsregels, richtlijnen die passend gedrag in bepaalde sociale situaties
suggereren → verbonden aan vormen van sociale controle
○ zijn prescriptief (vertellen wat we moeten doen)of zijn verbiedend (vertellen
wat we niet zouden mogen doen)
○ Conformiteit = zich houden aan normen OF Deviantie = schending normen
● 4 belangrijke soorten normen:
1) Gebruiken: alledaagse gedragsregels, sociale omgangsvormen
2) Zeden: normen die mensen als essentieel beschouwen voor welzijn vd sml
→ hebben sterk morele connotatie (niet liegen, bedriegen, stelen, anderen
schaden, overspel en moord), zijn informeel of vastgelegd in wetten.
3) Wetten: formele normen door overheidsinstantie vastgelegd en gehandhaafd
4) Taboes: handelingen die zo weerzinwekkend zijn dat plegen ervan bijna
ondenkbaar geacht. (bv annibalisme, necrofilie en incest) → niet openlijk
bespreekbaar en soms ontbreekt specifieke regulering
Een snel veranderende samenleving
● Progressievere sml (na WO II): meer nadruk op individuele keuze, toleranter voor
multicult, vrijheid meningsuiting, milieubescherming, gendergelijkheid, …
● Die transformatie zien we ook terug in beleid en politiek + in aanpak van criminaliteit
○ Nieuwe n&w: meer aandacht mensenrechten, rechtswaarborgen, … →
schending van deze progressieve n&w leidt tot politiek en maatsch debat
● Veranderende sml leidt tot Culturele terugslag: sommige groepen voelen zich niet
meer thuis in sml, bedreigd → proberen groepsidentiteit beschermen (bv boomers
anti woke: “je mag niks meer zeggen”) → autoritair-populistische politieke vertaling
⇒ Conclusie: ons gedrag is niet individueel, gestuurd door n&w → kan tot conflict leiden
Hoe verklaart dit perspectief criminaliteit?
⇒ Subcultuur denken
● Chicago School: culturele transmissie (crim is aangeleerd) + cultuurconflict
● Merton: manier waarop sml georganiseerd is creëert crim (zit in sml, niet in individu)
→ want niet alle groepen hebben middelen om succes op legitieme manier bereiken
⇒ 3 theorieën over link tussen sml en crim:
4
