Samenvatting Grondwettelijk recht | Sottiaux | KU Leuven | 2025/26

Samenvatting Grondwettelijk recht
Prof: S. Sottiaux
Boek: grondwettelijk recht van S.Sottiaux
Voor studenten: politieke wetenschappen
Les 1: Inleiding
- Praktische zaken:
o HB te kenne volledig
o Filmpjes/blogs als achtergrond
o Zijn les=de cursus
 ‘citeert bijna uit zijn cursus’
o Paarse kaders in HB: enkel te kennen als het in de les is behandeld
o Belangrijke arresten kennen
 Bv smeerkaasarrest
o Codex met GW in mag mee naar het examen.


Basisbegrippen en centrale thema’s
1: De functies van de grondwet
Citaat: p 5
“Wij beschouwen deze waarheden als vanzelfsprekend: dat alle mensen als gelijken worden
geschapen, dat zij door hun schepper met zekere onvervreemdbare rechten zijn begiftigd,
dat zich daaronder bevinden het leven, de vrijheid en het nastreven na geluk. Dat, om deze
rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die hun rechtmatige
bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden; dat, telkens wanneer enige
regeringsvorm met deze doeleinden in strijd komt, het volk het recht heeft hem te
veranderen of teniet te doen en een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend
op beginselen en haar bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt
lijken om hun veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
(Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring, 4 juli 1776). Door Thomas Jefferson
Citaat:
“Iedere maatschappij waarin de rechten niet gewaarborgd zijn, noch de scheiding der
machten in vastgesteld, heeft geen grondwet.”
(Art. 16, Franse Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, 26 augustus 1789)
Auteur: De Marquis de La Fayette
Beide teksten beïnvloeden elkaar.
Amerikaanse en Franse revolutie en de grondwetten die zij hebben voortgebracht hebben
een belangrijke invloed uitgeoefend op de Belgische GW en de Europese constitutionele
verdragen.
geen eenrichtingsverkeer: Anglo-Saksische en Franse teksten zijn ook geïnspireerd op
charters van het AR van onze gewesten. Bv blijde inkomst van het Hertogdom Brabant

, (1356) of bv plakkaat van Verlatinghe (onafhankelijkheid uitroepen aantal Nederlandse
staten tegen Koning Filips II.



Eerste functie: democratische organisatie van de
overheidsmacht
=organiseren van de democratische machtsuitoefening van de overheid over haar
onderdanen.
“Dat, om deze rechten te garanderen, regeringen onder de mensen worden ingesteld, die
hun rechtmatige bevoegdheden ontlenen aan de instemming der geregeerden;
een nieuwe regering in te stellen, haar grondslag vestigend op beginselen en haar
bevoegdheid organiserend in een vorm die hun het meest geschikt lijken om hun
veiligheid en hun geluk te bewerkstelligen.”
(uit citaat hierboven)
- Functie 1= democratische organisatie van de overheidsmacht (possitieve functie)
o politieke gemeenschap ‘constitueert’ zich tot rechtsgemeenschap
 constitutie= constitueren = vorm geven (overheid)= bevoegdheden
toekennen aan organen
 dus oprichten/ instellen van regering
 democratisch verloop
o fundamentele regels voor de organisatie en werking van de staatsmachten
 (iemand dwingengelegitimeerde macht???)
 De grondwet ‘verrechterlijkt’ als het ware de overheidsmacht.
 Transformeert feitelijke macht in juridisch gelegitimeerde macht.
o Grondwet = primaire rechtsbron rechtssysteem
 GW= ook hoogste norm
 GW= primaire bron
 Bevat geldigheidsvoorwaarde van het recht
o Regelt hoe andere wetten tot stand komen.
 Bv: Iran, Nazi-Duitsland, Rusland zijn wel constitutioneel (er is een GW)
maar zijn niet democratisch (facade GW)
o Volkssoevereiniteit / consent
 Jefferson: de hoogste macht berust niet bij de vorst maar bij het volk
 Idee dat dat de organisatie van de staat op democratische principes moet
berusten, op de instemming (consent) van de geregeerden.

Democratie is een streefdoel, is nog niet gerealiseerd.



Tweede functie: beperking van de overheidsmacht
- = bescherming burgers tegen tirannie/ machtsmisbruik (negatief karakter)
- Hoe?
o 2 technieken
 1) macht scheiden
 Verticaal en horizontaal

,  Het verdelen van de overheidsmacht tussen diverse ambten,
instellingen of organen.
 2) verankeren rechten/vrijheden
 = mensenrechten.
- Horizontale en verticale machtenscheiding
- Het verankeren van fundamentele rechten en vrijheden
- Locke en Montesquieu eerste die het concreet formuleerde.
o Op die 2 schrijvers is de 2de grondswetsfunctie gebasseerd.
Locke, Two Treatises of Government (1689)
Montesquieu, De L’esprit des Lois (1748)

Machtenscheiding
- 1:Horizontale machtenscheiding - Trias Politica (functionele scheiding)
o Geen concentratie in 1 machtsorgaan (scheiding der machten)
 Wetgevende functie
 Uitvoerende functie
 Rechterlijke functie
o Montesquieu (Waarom ?)
 Aard van de mens, pessimisme
 Iedereen die macht heeft, gaat die misbruiken
 Controlemechanisme
 Tegen willekeur
 L’esprit de loi (de geest van de wetten)
 Rechtssystemen vergelijken (hij reisde veel)
 Vergelijken met Engelse systeem
o Vond hij superieur want er was al een soort
machtenscheiding
o Want Engeland had een parlementaire monarchie
o (locke ook al over geschreven)
o “C’est une expérience éternelle que tout homme qui a du
pouvoir est porté à en abuser (…). Pour qu’on ne puisse pas
abuser du pouvoir, if faut que, par la disposition des choses,
le pouvoir arrête le pouvoir.” Montesquieu, De L’esprit
des Lois (1748)
o “And because it may be too great temptation to human
frailty, apt to grasp at power, for the same persons who have
the power of making laws to have also in their hands the
power to execute them, whereby they may exempt
themselves from obedience to the laws they make, and suit
the law, both in its making and execution, to their own private
advantage (…).”
o Locke, Two Treatises of Government (1689)

o 2 maniereren van machtenscheiding
 1: Absolute machtenscheiding
 Muur tussen de UM, WM en RM
 Elk zijn ding en niet bemoeien met elkaar
o Alle drie onafhankelijk
 Tegen machtsmisbruik
 2: Machtsevenwicht / Checks and balances

,  Staatsmachten (UM, WM, RM) samen werken en controle
 Machtsevenwicht
 Participatie uitoefening van elkaar???
 Zoals in België
o Bv WM ook UM beïnvloeden
o Bv wetsvoorstel en wetsontwerp.
 Montesquieu voorstander check and balances
o Door Engels parlementair system
 Citaat Madison
o “[Montesquieu] did not mean that these departments ought
to have no partial agency in, or no control over, the acts of
each other. His meaning, as his own words import, and still
more conclusively as illustrated by the example in his eye,
can amount to no more than this, that where the whole
power of one department is exercised by the same hands
which possess the whole power of another department, the
fundamental principles of a free constitution are subverted.”
o Madison, Federalist Nr. 47, 1788
o Zie je ook check and balances terugkomen.

o Belangrijk verschil VS en Engels systeem op horizontale machtenscheiding
 VS: presidentieel systeem
 UM en WM apart verkozen
o Ver doorgedreven systeem van machtenscheiding.
 Geen verantwoording aan elkaar verschuldigd
 = absolute machtenscheiding (muur tussen UM en WM)
 Wel president veto recht tegen parlement, parlement kan overruled
worden met 2/3 meerderheid, of bv de impeachment procedure
 = check and balances
 Enkel eerste Franse GW (1791)
 Absolute machtenscheiding
 Geen controle/ participatie
o Bv rechters konden toen het bestuur niet terugfluiten.
o Rechters binnen bestuur zelf die enkel konden controleren
o Het waren de bestuurlijke overheden zelf die instonden voor
het toezicht op hun eigen handelingen en dus zelfcontrole
=systeem administration-Juge
o Frankrijk hedennog steeds afzonderlijke administratieve
rechtscolleges die bevoegd zijn voor bestuursgeschillen,met
de raad van state voorop. (nu wel een onafhankelijke
instantie)= jurisdictioneel dualisme bestaan van
verschillende types van rechtscollege naast elkaar
 België 1831
 Breekt absolute machtenscheiding
 Bv art. 159: hoven en rechtbanken …. Overeenstemmen met het
hoger recht
 Raad van statecontroleren bestuur.
 Frankrijk pas 1950 een grondwettelijk hof.
 Angelsaksische wereld
 Groter vertrouwen in recht