Samenvatting Veiligheid, Terrorisme & Mensenrechten VUB

Veiligheid, Terrorisme & Mensenrechten
’25 – ‘26
Deel 1: Veiligheid
Les 1: inleiding
Veiligheid
inleiding
- We hebben in onze samenleving een obsessie voor veiligheid
o VB uit nieuws: 764 is een terroristengroep die nihilistisch terrorisme plegen (=
zonder aanleiding van een bepaalde ideologie)
o VB: uit zich ook in taal (VB: cyberveiligheid, …)
o Cultuurfilosofische verklaring:
 Waarom geobsedeerd: de wereld waarin we leven bestaat uit artefacten
(= iets wat mensen hebben gecreëerd zoals instituten, mobiliteit,
technologie,…) wat ervoor zorgt dat niets onoverkoombaar is omdat we
alles zelf creëren -> zo willen we altijd iemand verantwoordelijk stellen VS
natuurramp waar we niemand kunnen beschuldigen
 We hebben de drang om te controleren
Etymologie
- Felig (Middelnederlands) = beschermd of geborgen
- Latijnse ‘securitas’ = zonder zorg
- Boutellier: veiligheid als semantisch sleepnet (= er vallen veel problemen onder de
term veiligheid)
o Gaat van sluikstorten tot georganiseerde misdaad tot terrorisme
- Subjectieve(= jouw gevoel) VS objectieve (= meetbaar) veiligheid
o Objectieve factoren kunnen een invloed hebben op subjectieve veiligheid
 VB: inbraakalarm (omdat je het altijd moet aanzetten, kan de handeling
invloed hebben op subjectieve veiligheid en je onveilig laten voelen)
- Veiligheid invloed: persoonlijkheid, context, locatie, media,…
- Media:
o Gaan soms fenomenen uitvergroten -> niet altijd realistisch aan de werkelijkheid
o ‘Morele paniek’ = media kan onveiligheidsgevoelens creëren
U-curve van T.R.Gurr
- Wetenschapper wie dodelijk geweld in kaart bracht doorheen de jaren (13 de eeuw to
21ste eeuw) -> onderzoek bevestigd naar andere landen
- Conclusie: geweld neemt af in de samenleving
o Verklaringen:
 Organisatie samenleving
1. Vroege middeleeuwen of eerder: geen minopolisering/centralisering
fysieke geweldsuitoefening (nu bij politie en centrale macht)
o Iedereen dus verantwoordelijk eigen veiligheid, conflicten
gewelddadig opgelost (= veterecht) -> er was geen
evenwaardigheid vanwege geen regels
 Strafrecht was privaatrecht, want burgers besloten
zelf, geen overheid om het te regelen
o Evolutie naar tariefsysteem (ver-geld-ing) om private wraak
af te kopen
2. Modernisering waarbij veiligheid een taak is van centrale pol gezag
d.m.v. wetten
o Zorgt voor rechtszekerheid (d.m.v. wetten)
o Staat heeft monopolie legitieme fysieke geweldsuitoefening
in ruil gaan wij gehoorzamen als burgers
 Zo is veiligheid een transactioneel iets
1
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. S. Royer

, o Filosofen:
 Thomas Hobbes – het sociaal contract: natuurtoestand
(= permanente oorlog, chaos, conflict, .. oorlog van
alle tegen alle omdat er geen centraal gezag is)
beëindigen doordat burgers een sociaal contract
afsluiten waarin ze bepaalde rechte afgeven aan de
overheid in ruil voor veiligheid
 Zwaard staat voor monopolie van het geweld
van de soevereine macht
 Bisschop staf staat voor religieuze macht van de
soevereine macht
 John Lock: het gaat niet alleen over garanderen
veiligheid, maar ook over de vrijheid (willekeur door de
overheid tegengaan/ertegen beschermen) = concept
van rechtstaat en zien we terugkomen in eerste
instrumenten van mensenrechten
 VB: declaration of independence – 1776
 Rousseau – sociaal contract: de mens is van nature een
goed wezen, maar door de samenleving met materieel
bezit ontstaat er ongelijkheid wat zorgt voor
problemen -> een sociaal contract moet dit oplossen,
we geven rechten af voor gelijkheid/veiligheid
 Beccaria: tegen de doodstraf, want burgers hebben het
recht op te doden/leven hebben ze nooit aan de
overheid afgegeven in een sociaal contract
o Tegen reacties op filosofen
 Mens is niet slecht, het is niet allen tegen alle,
gemeenschapsleven is de basis van ons bestaan
 Focus op altruïsme en empathie
 Cultureel
 Stijgende welvaart
 Industriële revolutie
Hoe staan mensenrechten hier tegenover?
o Mensenrecht op veiligheid = het is een kerntaak en legitimatie van het staatsgezag
(dus als ze dit niet nakomen, hebben ze geen legitiem gezag)
o Beschermen van:
 Burgers tegen elkaar
 Burgers tegen een ongebreidelde machtsuitoefening door centraal gezag
o WOII
 Klassieke afweerrechten/grondrechten = je weert je als burger af tegen de
overheid (negatieve verplichting = wat mag de overheid niet doen, hoe ver
mogen ze gaan?)
 VB: art. 5 EVRM 1950: overheid mag enkel iets doen op basis van
voorwaarden
 VB: recht op privacy
 Deze rechten zijn niet absoluut wat voor een continu spanningsveld
(tussen veiligheid en vrijheid) zorgt
o Uitzonderingen op basis 3 voorwaarden:
1. Noodzakelijk & proportioneel
2. Legitiem doel
3. Wettelijke basis hebben
o We perken ons in op onze rechten en vrijheden
 VB: luchthaven
 We geven dus iets af, maar het wordt verder gebruikt
(balans veiligheid en vrijheid
 VB: camera’s


2
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. S. Royer

, Quote Piret - “Wanneer veiligheid en vrijheid te veel
met elkaar in concurrentie komen, dan zal de
bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid
verkiezen, tenzij deze laatste in die mate van
overheidswege aangetast wordt dat er ook van
veiligheid geen sprake kan zijn zoals in totalitaire
regimes.”
 Hieronder valt veiligheid, maar we merken een tendens naar sociale
grondrechten. Het hangt van de context af, je moet het kunnen
uitleggen
 Sociaal grondrechten = wat de overheid moet garanderen (VB: arbeid,
onderwijs,…)
 Positieve verplichtingen naar de overheid (= wat moet de overheid wel
doen)
o VB: art. 8 EVRM 1950
o VB: KU VS Finland
o VB: recht op verenigen (mogen extremisten samenkomen? Een
onafhankelijk rechter moet hier over oordelen, niet de politici)
o VB: recht op onderwijs
 Inspanningsverplichting
 Niet rechtstreeks afdwingbaar bij de rechter
 Continue spanningsveld
Terrorisme
Wat is het?
- Misdrijven gepleegd om (EU richtlijn 2017/541)
o Een bevolking ernstig vrees aan te jagen
o Een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen
een handeling te verrichten of na te laten
o De politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een
land of een internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernietigen
o Misdrijven gaat over een materieel aspect
o Algemeen en specifiek (VB: reizen met een terroristisch oogmerk) terroristische
misdrijven
- Zorgt voor een gespannen relatie tussen veiligheid en mensenrechten
o Terrorisme is grootste dreiging democratie en geeft de overheid legitimiteit om
onze veiligheid in te perken
o Aanslagen stagneren in EU (buiten 2023 gerekend)
o Overige vaststellingen
 Geopolitieke situatie heeft een invloed
 Meer minderjarigen worden gerekruteerd
 Technologie heeft hier ook een invloed in (VB: verspreiden online haat, AI
misbruiken, …)
- Is terrorisme fundamenteel verschillend van andere vormen criminaliteit?
o Zo ja, mag en hoe ver mag de overheid onze mensenrechten inperken?
 Voorwendsel inperking mensenrechten
 VB: dataretentie (= bewaren metadata (afzender, ontvanger, uur,
grootte, locatie van versturen, …)
o Super invasief
o Ruimste bewaarmiddelen om veiligheid te garanderen
 VB: mogelijkheid nachtelijke huiszoeking – 2016
 VB: verbod anonieme belkaarten – 2016 (je moet je altijd ID’en door
aanslagen Brussel/Frankrijk)
Technologie
Ambigue rol van technologie
o De Bolle (hoofd Europol) quote
- Artefacten van de samenleving (zie hierboven)
3
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. S. Royer

, o We willen alles beheersen, we willen niets aan het lot overlaten
 VB: vroegtijdig opsporen van ziektes, …
- Private en publieke spelers gebruiken technologie om de veiligheid t garanderen
o VB: inbraak alarm, slimme deurbel, analyse algoritmes, …
- Technologie als bedreiging VS technologie om de veiligheid te garanderen
Mensenrechten
Conclusie
Terugblik
- In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief)
onveiligheidsgevoel heersen.
- Veiligheid is een kerntaak van de overheid die ervoor moet zorgen dat we onze rechten
en vrijheden kunnen uitoefenen. Tegelijkertijd is veiligheid een argument om onze
rechten en vrijheden in te perken.
- Terrorisme (en technologie) vormen een continue bedreiging, niet alleen voor onze
veiligheid, maar ook voor onze rechten en vrijheden.
Vooruitblik
- Veiligheid, crime control en de surveillancesamenleving
- Technologie en veiligheid
- Online extremisme
- Terrorisme: geschiedenis, begrip en impact op wetgeving
- De rechtspraak van het EHRM in terrorismezaken
- De war on drugs en ‘narcoterrorisme’
- Terrorisme en mensenrechten in het licht van het conflict in Gaza
- …
Uitgangspunten lessen
- Trigger warning
o Veiligheid als controversieel thema
o Debat wordt vaak in identitaire verwoording wordt gevoerd
 Zo zou veiligheid een ‘rechts’ thema zijn (hard doorpakken) (Laisser faire
laisser passer) en een ‘links’ axioma zijn (elke vorm van geweld heeft zijn
oorsprong in een vorm van deprivatie)
 Cijfers tonen dat de democr rechtstaat geen links of rechts concept
is, maar een beschavingsinstrument
 Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op
voorstellen die passen in de krijtlijnen van een democratische
rechtsstaat (op de voet gevolgd door N-VA).
 Linkse partijen doen het in het algemeen beter
 Groen het meeste groen
 Het is een feit dat mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite
stemmen voor de afbouw van rechtsbescherming.
- De cursus gaat over publieke veiligheid
o Publieke veiligheid wordt ook uitbesteed aan private actoren, maar hier gaan we
niet verder op in
 De manier waarop een staat maatsch ordening tracht te bewerkstellingen
 Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor, maar
de uitwerking ervan is voor een andere cursus
o Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen
o Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate peilt
o Verschillende verklaringen voor obsessie met veiligheid
o Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich
 Terror = extreme angst
o Terroristen bestaan, maat het is steeds de vraag of de remedie om de kwaal te
bestrijden niet erger is dan de kwaal zelf
o Veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging en
angst te bestendigen

4
Lessen en powerpoints gegeven door Prof. dr. S. Royer