Samenvatting hoofdstukken grondrechten 5e druk 2020/2021

HOOFDSTUKKEN GRONDRECHTEN

A.J. NIEUWENHUIS, M. DEN HEIJER, A.W. HINS

5E DRUK
___________________________________________________________________________

WEEK 1
___________________________________________________________________________

H1 – Inleiding

Fundamentele normen

Grondrechten: fundamentele normen die de strekking hebben het individu persoonlijke
vrijheid en een menswaardig bestaan te verzekeren en die de handelingsvrijheid van met
name de overheid beperken.
- Gelden in de relatie burger > overheid.

De 2 soorten grondrechten:
1. Klassieke grondrechten: onthoudingsplicht van de overheid (geen inmenging)
- Worden ook wel genoemd: vrijheidsrechten
- Klassieke grondrechten kunnen ook positieve verplichtingen voor de overheid met
zich meebrengen (de plicht om juist wel iets te doen)
2. Sociale grondrechten: zorgplicht van de overheid (wel inmenging)

Rechtsstaat

Grondrechten (vrijheidsrechten & gelijkheidsbeginsel) zijn verbonden met de rechtsstaat.

De 4 pijlers:
1. Ingrijpen van de overheid mag slechts geschieden op grond van algemene regels
2. Scheiding der machten (trias politica & checks and balances)
3. Rechtsbescherming door onafhankelijke rechter
4. Grondrechten

Mensenrechten

Mensenrechten: rechten die ieder mens van nature toekomen.

Rechtsbronnen

Rechtsbronnen:
1. Internationale verdragen
- EVRM, Handvest, IVBPR, IVESCR, ESH
2. Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen
- EHRM (over EVRM), HvJEU (over Handvest)

,3. Grondwet
4. Uitwerking van bepaalde grondrechten in nationale wetgeving
- Algemene Wet Gelijke Behandeling (AWGB), Wet Openbare Manifestaties (WOM)
5. Jurisprudentie van nationale rechter

Overzicht

De 2 soorten grondrechten:
1. Klassieke grondrechten
- 1 t/m 18 lid 1, 23 lid 2 en 114 Gw
- 6 t/m 13 Handvest
2. Sociale grondrechten
- 18 lid 2 t/m 22, 23 overige leden Gw
- 34 t/m 38 Handvest

Klassieke grondrechten

Zie lijst in boek

Sociale grondrechten

Zie lijst in boek

Toenemend belang

Oorzaken toenemend belang grondrechten:
1. Werkingssfeer van de grondrechten neemt toe door groei in aantal en reikwijdte
2. Grondrechten spelen een rol bij actuele maatschappelijke kwesties (corona)
3. Steeds vaker horizontale werking
4. Onthoudingsplichten gekoppeld aan sociale verplichtingen
5. Grondrechten werken door binnen het nationale recht
- Verdragen hebben voorrang op nationaal recht (94 Gw)
- Nationale rechter is ten aanzien van EVRM gebonden aan uitleg door EHRM

Belang in rechtenstudie

-

Algemene leerstukken

-

Opzet

-

,H2 – Geschiedenis en achtergronden

2.1 – Introductie

Tijdlijn:
1. Grondrechten ontbreken in de Griekse staatsleer
2. Grondrechten ontbreken in de christelijke middeleeuwen
3. 17e & 18e eeuw > idee van grondrechten
4. Grondrechten worden vastgelegd in het geldende recht
5. 19e & 20e eeuw > uitbreiding grondrechten
6. Na WO II > vastlegging grondrechten in verdragen op internationaal en EU-niveau

2.2 – Geschiedenis

2.2.1 – Athene en de Griekse staatsleer

Enigszins abstracte individuele gelijkheid wordt niet uitgewerkt rechten tegen de overheid.

2.2.2 – Christendom en Middeleeuwen

Rechtspositie van het individu wordt in belangrijke mate bepaald door zijn stand (adel,
burger, boer).

2.2.3 – Achtergrond van de opkomst van de idee van grondrechten

Vergroting van de macht van de overheid vraagt om tegenwicht.

2.2.4 – Contractstheorieën: Hobbes en Locke

Hobbes

Het menselijk bestaan in natuurtoestand (zonder overheid) is aanleiding voor strijd over
macht en eigendom. Mensen beslissen met rede (bewustzijn) dat er een overheid moet
komen.

Orde en veiligheid zijn van primair belang, vrijheden zijn van secundair belang.

Locke

Individuen hebben onvervreemdbare natuurlijke rechten. Mensen beslissen dat er een
overheid moet komen voor de waarborging van deze rechten. De overheid is daarbij zelf ook
gebonden aan de rechten.

2.2.5 – Positivering van grondrechten

Verenigde staten

, -

Frankrijk

-

2.2.6 – Nederland: Zeven Provinciën en Bataafse Republiek

-

2.2.7 – Nederland: 1813 – heden

-

2.2.8 – Internationalisering: Verenigde Naties

Na WO II moest er opnieuw naar de grondrechten worden gekeken. De grondrechten bleken
niet bestand tegen de nationaal-socialistische machtsovername door Duitsland. Er moest
meer nadruk komen op het natuurrechtelijke en onveranderlijke karakter van de
grondrechten.

De bescherming van mensenrechten is de verantwoordelijkheid van de VN.

De UVRM (Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens) werd aangenomen door de
VN en was het eerste verdrag waarin mensenrechten werden afgekondigd. Het verdrag was
echter niet bindend.
- UVRM heeft geleid tot IVBPR (klassieke grondrechten) en EVESCR (sociale grondrechten)

2.2.9 – Internationalisering: Europa

Supranationale rechten

-

2.3 – Drie themata

2.3.1 – Klassieke en sociale grondrechten

Klassiek-liberale grondrechtsleer: gaat uit van een economisch zelfstandige burger.

In sommige gevallen kan echter niet worden volstaan met overheidsonthouding en moeten
de vrijheidsrechten worden aangevuld met sociale grondrechten.

Sociale grondrechten kunnen ook onthoudingsplichten met zich meebrengen.
- Het recht op gezondheidszorg (sociaal grondrecht) brengt met zich mee dat de overheid de
toegang tot bestaande medische voorzieningen niet mag verhinderen.