INLEIDING
Freire's model voor 'kritische pedagogiek':
• "Het meest boeiende aan kritisch denken in de klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle leerlingen worden
actief uitgenodigd om gepassioneerd na te denken en hun ideeën op een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn voor het creëren van
een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs:
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs:
• Kwalificatie: Inhoud van onderwijs → aanleren kennis en vaardigheden
• 2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappij traditie, praktijken, attitudes, omgangsvormen, normen,
overtuigingen…
• 3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderen → kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
De balans tussen de drie taken van onderwijs:
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren zich aan te passen
aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare planeet”
samenleven
Wereldgericht onderwijs:
• onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldJezelf in relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement, kwetsbaarheid, diepe aandacht, betekenisgeving,…
1
,AANDACHT EN OVERDRACHT
1. OVERDAAD: LEVEN EN LEREN IN EEN OVERPRIKKELDE WERELD
1.1. 5 MINUTEN ‘NIET’ DOEN
• 5 minuten niks doen in een lege ruimte met een knop die je elektrische shock geeft
• 25% van vrouwen en 67% van mannen
2. EEN WERELD VAN OVERDAAD
2.1. EEN WERELD VAN OVERDAAD?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen het
relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
2.2. VERSLAAFD AAN PRIKKELS
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
2.3. AANDACHT EN GEWOONTES
• Hooked: How to build habit forming products (hoe verslaafende producten maken)
• Sociale media is niet zozeer ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk interacties te
genereren die gemonetariseerd kunnen worden (geld generen)
Examen: 4 onderdelen hook canvas begrijpen
Handleiding voor product die verslavend is
1) welke behoefte wil ik gaan bevredigen met mijn app
2) hoe mensen effectief bij product krijgen, externe triggers
3) hoe zorgen we ervoor hoe mensen zo makkelijk mogelijk naar de app kunnen gaan, makkelijke acties bv. Scrollen
4) bv als je heel de tijd aan het scrollen bent en geen leuke filmpjes meer krijgt en dan plots weer een leuke zodat je het
gevoel heeft aan mensen dat het volgende filmpje nog leuker is zodat je blijft verder scrollen, niet alles direct geven
2
,2.4. THE SOCIAL DILEMMA
• Conclusie: ontwerp van sociale media is gericht op het voeden van verslaving om winst te maximaliseren
• Maar: de “oplossing” hiervoor wordt altijd beperkt tot aanpassen van persoonlijk gedrag
• Problemen van sociale media worden voorgesteld als een perversie van de oorspronkelijke “goede intenties”,
terwijl het ontwerp van sociale media deze problemen onvermijdelijk maakt
3. DE VERMOEIDE SAMENLEVING
3.1. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: MULTITAKSEN (BYUNG-CHUL HAN)
• Ons brein wordt voortdurend gedwongen tot multitasking en “productiviteit”→ hyperaandacht
• Dit is extreem uitputtend voor de mens→ geen rustmomenten
• We zijn als wilde dieren die voortdurend op hun hoede moeten zijn→ multitasking reduceer ons tot opgejaagd
wild
• “Een dier dat aan het eten is, moet voortdurend met andere dingen bezig zijn. Het moet constant op uitkijk staan
zodat het zelf niet opgegeten wordt terwijl het aan het eten is. In het wild moet het dier zijn aandacht
voortdurend verdelen tussen verschillende activiteiten.”
3.2. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: HYPERAANDACHT
• ‘De consumentistische levensvorm heeft de overhand. Elke behoefte moet onmiddellijk bevredigd worden. We
worden ongeduldig als ons wordt verteld dat we moeten wachten tot iets langzaam rijpt. Het enige dat telt, zijn
kortetermijneffecten en snelle resultaten. Acties worden gereduceerd tot reacties. Ervaringen verwateren en
worden gebeurtenissen (events). Gevoelens verarmen en worden emoties of affecten.“ (Han)
3.3. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: REPRODUCTIE
• De constante informatiestroom selecteer op laagdrempeligheid en is zelfversterkend
• We worden bedolven onder een overvloed van “meer van hetzelfde”
• Een stortvloed aan informatie en prikkels maken ons niet slimmer of daadkrachtiger, maar juist passiever
• “Wij handelen niet, wij reageren” (Han) (uit jezelf beslissen van ik doe deze actie)
• “Begrip zonder passie” (Kierkegaard): grotere toegang tot informatie leidt niet tot engagement, maar tot
gelatenheid en verlamming
• “Onze tijd is een tijd van kennis en reflectie zonder passie, die tijdelijk uitbarst in enthousiasme, om vervolgens
even snel weer terug te vallen in passiviteit” (Kierkegaard)
• Gebrek aan passie: we trekken ons terug in onze eigen wereld en gedachten en komen niet tot zinvolle actie in de
wereld
• Een constante stroom van reclame en informatie creëert geen dieper inzicht, maar leidt ons naar een
oppervlakkige uniformiteit
• “We worden vandaag geconfronteerd met een volkomen nieuw fenomeen in de wereldgeschiedenis: de gril, die
aanvankelijk niet meer was dan een fase in de individuele ontwikkeling van het kind, gekenmerkt door
wispelturigheid en onvoorspelbaarheid, is verworden tot het organiserend principe van onze collectieve
ontwikkeling; onze samenleving functioneert op basis van impulsiviteit en grilligheid.” (Philippe Meirieu)
3.4. ULTRABEWERKTE PRIKKELS EN INFORMATIE
• Metafoor van ultrabewerkt voedsel
• We proppen ons vol met voorgekauwde prikkels, informatie en entertainment (sociale media, GenAI,
streaming,…) die gemakkelijk verteerbaar zijn
• Maar we krijgen onmiddellijk terug honger omdat onze diepere noden niet bevredigd zijn
• Vicieuze cirkel: hoe meer “rommel” we consumeren, hoe gemakzuchtiger we worden
• Cfr. GenAI als cognitive offloading en “AI slop” (niet meer over iets nadenken maar direct aan ai vragen)
3
, 3.5. CASUS: NETFLIX EN ‘ACHTERGROND TELEVISIE’
• Leidinggevenden dringen er bij schrijvers op aan om eenvoudigere, minder complexe scripts te schrijven om
afgeleide kijkers betrokken te houden. Meerdere scenarioschrijvers melden dat leidinggevenden van het bedrijf
scripts terugsturen met verzoeken om de actie expliciet te beschrijven, zoals aankondigen wanneer
personages de kamer binnenkomen.
• Netflix gelooft dat we de hele tijd op onze smartphone zitten en dat maar liefst 94% van de mensen met een ander
apparaat bezig zijn terwijl ze tv kijken. Versimpelde scripts die nuance en visuele aanwijzingen missen,
kunnen kijkers met verdeelde aandacht helpen toch mee te volgen, waardoor ze minder snel stoppen met
kijken.
• “The art of background TV”
3.6. EFFECTEN VAN OVERDAAD OP ONS LEVEN
• Snel afgeleid: We hebben onszelf aangeleerd om altijd op “the next best thing” te focussen
• Gemakzucht: we hebben weinig geduld met dingen die meer inspanning vragen
• Neiging naar het oppervlakkige: verwachting van “voorgesneden brood” leidt tot ondoordachte ideeën en
overdadig buikgevoel
• Opvullen van de leegte en de verveling: we vermijden de leegte en verveling die nodig zijn om dieper na te
denken
• Maar: ontwikkeling heeft nood aan “contemplatie”
4. CONTEMPLATIE: DE KUNST VAN DE ONVERDEELDE AANDACHT
4.1. CONTEMPLATIE
• Theoreia: “Iets onderscheiden”→ iets overschouwen/begrijpen door erop te focussen
• Dieper nadenken en doordringen tot iets…
• Door het te aanschouwen met onverdeelde aandacht
• Vormen van contemplatie: beschouwen, bespiegelen, mediteren, theoretiseren…
• Met een leeg verstand reflecteren op de werkelijkheid
• Contemplatie gaat vooraf aan productie→ doel van contemplatie is je te focussen op wat er werkelijk toe doet
4.2. AANDACHT EN CONTEMPLATIE VANDAAG
• Is voortdurende afleiding wenselijk?
• Is het een goed idee om onszelf aan bloot te stellen aan overdaad?
• Is het verstandig om onze aandacht te grabbel te gooien?
• Zijn er plekken en momenten die we willen vrijwaren van deze overdadige prikkeling? Klas? Les? Eettafel?
Nacht?,…
5. AANDACHT EN CONTEMPLATIE ALS ZIJNS KWALITEIT
5.1. AANDACHT EN CONTEMPLATIE ALS ZIJNSKWALTITEIT
• "Als slaap het hoogtepunt van lichamelijke ontspanning vertegenwoordigt, is diepe verveling het hoogtepunt van
mentale ontspanning. Een puur hectische rush levert niets nieuws op. Het reproduceert en versnelt enkel wat
al beschikbaar is."(Han)
• 1) Diepe verveling als lastige maar nuttige prikkel die ons in beweging brengt: voelen van diepere honger en drive
• 2) Ruimte laten voor leegte en onderbreking: contemplatie is de ruimte waarin de ruis van obsessieve
productiviteit verstilt en nieuwe gedachten geboren kunnen worden→ Verschil tussen “niet doen” en “niets te
doen hebben”
4
Freire's model voor 'kritische pedagogiek':
• "Het meest boeiende aan kritisch denken in de klas is dat het van iedereen initiatief vraagt: alle leerlingen worden
actief uitgenodigd om gepassioneerd na te denken en hun ideeën op een open, bevlogen manier te delen.
Wanneer iedereen in de klas, docent én student, erkent dat ze samen verantwoordelijk zijn voor het creëren van
een leercommunity, wordt leren pas echt betekenisvol en waardevol."
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs:
Gert Biesta over de drie taken van onderwijs:
• Kwalificatie: Inhoud van onderwijs → aanleren kennis en vaardigheden
• 2) Socialisatie: Inleiden in de maatschappij traditie, praktijken, attitudes, omgangsvormen, normen,
overtuigingen…
• 3) Subjectivering: kwaliteiten van het “persoon zijn” die we willen bevorderen → kritisch denken, connectie
maken, samenleven, volwassenheid, engagement, ondernemingszin…
De balans tussen de drie taken van onderwijs:
• Biesta pleit ervoor deze drie elementen in evenwicht te houden
• Vandaag lijkt de klemtoon in het publieke discours over onderwijs vooral op kwalificatie te liggen
• We vergeten het belang van subjectivering/persoonsvorming: jonge mensen niet alleen leren zich aan te passen
aan de toekomst maar om zelf de toekomst te maken
• “Hoe we het op langere termijn op een humane manier met elkaar uithouden op een kwetsbare planeet”
samenleven
Wereldgericht onderwijs:
• onderwijs als vorming: uitgenodigd worden om persoon te worden in de wereld
• De wereld opentrekken én open komen voor de wereldJezelf in relatie tot de wereld ontmoeten
• Ontwikkelen van zijnskwaliteiten: hoe je als persoon in de wereld bent/komt
• Vb.: ondernemingszin, connectievorming, engagement, kwetsbaarheid, diepe aandacht, betekenisgeving,…
1
,AANDACHT EN OVERDRACHT
1. OVERDAAD: LEVEN EN LEREN IN EEN OVERPRIKKELDE WERELD
1.1. 5 MINUTEN ‘NIET’ DOEN
• 5 minuten niks doen in een lege ruimte met een knop die je elektrische shock geeft
• 25% van vrouwen en 67% van mannen
2. EEN WERELD VAN OVERDAAD
2.1. EEN WERELD VAN OVERDAAD?
• Overdaad aan impulsen en informatie: moeilijk om nog het onderscheid te maken tussen het
relevante/betekenisvolle en de ruis
• Overdaad aan entertainment: gemakkelijk om afgeleid te worden
• Internet en elektronica: constante beschikbaarheid van onmiddellijke prikkels en beloningen
2.2. VERSLAAFD AAN PRIKKELS
• Psychologische manipulatie: advertenties en beloning- en verslavingsmechanismes
2.3. AANDACHT EN GEWOONTES
• Hooked: How to build habit forming products (hoe verslaafende producten maken)
• Sociale media is niet zozeer ontworpen om mensen te verbinden, maar om zoveel mogelijk interacties te
genereren die gemonetariseerd kunnen worden (geld generen)
Examen: 4 onderdelen hook canvas begrijpen
Handleiding voor product die verslavend is
1) welke behoefte wil ik gaan bevredigen met mijn app
2) hoe mensen effectief bij product krijgen, externe triggers
3) hoe zorgen we ervoor hoe mensen zo makkelijk mogelijk naar de app kunnen gaan, makkelijke acties bv. Scrollen
4) bv als je heel de tijd aan het scrollen bent en geen leuke filmpjes meer krijgt en dan plots weer een leuke zodat je het
gevoel heeft aan mensen dat het volgende filmpje nog leuker is zodat je blijft verder scrollen, niet alles direct geven
2
,2.4. THE SOCIAL DILEMMA
• Conclusie: ontwerp van sociale media is gericht op het voeden van verslaving om winst te maximaliseren
• Maar: de “oplossing” hiervoor wordt altijd beperkt tot aanpassen van persoonlijk gedrag
• Problemen van sociale media worden voorgesteld als een perversie van de oorspronkelijke “goede intenties”,
terwijl het ontwerp van sociale media deze problemen onvermijdelijk maakt
3. DE VERMOEIDE SAMENLEVING
3.1. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: MULTITAKSEN (BYUNG-CHUL HAN)
• Ons brein wordt voortdurend gedwongen tot multitasking en “productiviteit”→ hyperaandacht
• Dit is extreem uitputtend voor de mens→ geen rustmomenten
• We zijn als wilde dieren die voortdurend op hun hoede moeten zijn→ multitasking reduceer ons tot opgejaagd
wild
• “Een dier dat aan het eten is, moet voortdurend met andere dingen bezig zijn. Het moet constant op uitkijk staan
zodat het zelf niet opgegeten wordt terwijl het aan het eten is. In het wild moet het dier zijn aandacht
voortdurend verdelen tussen verschillende activiteiten.”
3.2. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: HYPERAANDACHT
• ‘De consumentistische levensvorm heeft de overhand. Elke behoefte moet onmiddellijk bevredigd worden. We
worden ongeduldig als ons wordt verteld dat we moeten wachten tot iets langzaam rijpt. Het enige dat telt, zijn
kortetermijneffecten en snelle resultaten. Acties worden gereduceerd tot reacties. Ervaringen verwateren en
worden gebeurtenissen (events). Gevoelens verarmen en worden emoties of affecten.“ (Han)
3.3. DE VERMOEIDE SAMENLEVING: REPRODUCTIE
• De constante informatiestroom selecteer op laagdrempeligheid en is zelfversterkend
• We worden bedolven onder een overvloed van “meer van hetzelfde”
• Een stortvloed aan informatie en prikkels maken ons niet slimmer of daadkrachtiger, maar juist passiever
• “Wij handelen niet, wij reageren” (Han) (uit jezelf beslissen van ik doe deze actie)
• “Begrip zonder passie” (Kierkegaard): grotere toegang tot informatie leidt niet tot engagement, maar tot
gelatenheid en verlamming
• “Onze tijd is een tijd van kennis en reflectie zonder passie, die tijdelijk uitbarst in enthousiasme, om vervolgens
even snel weer terug te vallen in passiviteit” (Kierkegaard)
• Gebrek aan passie: we trekken ons terug in onze eigen wereld en gedachten en komen niet tot zinvolle actie in de
wereld
• Een constante stroom van reclame en informatie creëert geen dieper inzicht, maar leidt ons naar een
oppervlakkige uniformiteit
• “We worden vandaag geconfronteerd met een volkomen nieuw fenomeen in de wereldgeschiedenis: de gril, die
aanvankelijk niet meer was dan een fase in de individuele ontwikkeling van het kind, gekenmerkt door
wispelturigheid en onvoorspelbaarheid, is verworden tot het organiserend principe van onze collectieve
ontwikkeling; onze samenleving functioneert op basis van impulsiviteit en grilligheid.” (Philippe Meirieu)
3.4. ULTRABEWERKTE PRIKKELS EN INFORMATIE
• Metafoor van ultrabewerkt voedsel
• We proppen ons vol met voorgekauwde prikkels, informatie en entertainment (sociale media, GenAI,
streaming,…) die gemakkelijk verteerbaar zijn
• Maar we krijgen onmiddellijk terug honger omdat onze diepere noden niet bevredigd zijn
• Vicieuze cirkel: hoe meer “rommel” we consumeren, hoe gemakzuchtiger we worden
• Cfr. GenAI als cognitive offloading en “AI slop” (niet meer over iets nadenken maar direct aan ai vragen)
3
, 3.5. CASUS: NETFLIX EN ‘ACHTERGROND TELEVISIE’
• Leidinggevenden dringen er bij schrijvers op aan om eenvoudigere, minder complexe scripts te schrijven om
afgeleide kijkers betrokken te houden. Meerdere scenarioschrijvers melden dat leidinggevenden van het bedrijf
scripts terugsturen met verzoeken om de actie expliciet te beschrijven, zoals aankondigen wanneer
personages de kamer binnenkomen.
• Netflix gelooft dat we de hele tijd op onze smartphone zitten en dat maar liefst 94% van de mensen met een ander
apparaat bezig zijn terwijl ze tv kijken. Versimpelde scripts die nuance en visuele aanwijzingen missen,
kunnen kijkers met verdeelde aandacht helpen toch mee te volgen, waardoor ze minder snel stoppen met
kijken.
• “The art of background TV”
3.6. EFFECTEN VAN OVERDAAD OP ONS LEVEN
• Snel afgeleid: We hebben onszelf aangeleerd om altijd op “the next best thing” te focussen
• Gemakzucht: we hebben weinig geduld met dingen die meer inspanning vragen
• Neiging naar het oppervlakkige: verwachting van “voorgesneden brood” leidt tot ondoordachte ideeën en
overdadig buikgevoel
• Opvullen van de leegte en de verveling: we vermijden de leegte en verveling die nodig zijn om dieper na te
denken
• Maar: ontwikkeling heeft nood aan “contemplatie”
4. CONTEMPLATIE: DE KUNST VAN DE ONVERDEELDE AANDACHT
4.1. CONTEMPLATIE
• Theoreia: “Iets onderscheiden”→ iets overschouwen/begrijpen door erop te focussen
• Dieper nadenken en doordringen tot iets…
• Door het te aanschouwen met onverdeelde aandacht
• Vormen van contemplatie: beschouwen, bespiegelen, mediteren, theoretiseren…
• Met een leeg verstand reflecteren op de werkelijkheid
• Contemplatie gaat vooraf aan productie→ doel van contemplatie is je te focussen op wat er werkelijk toe doet
4.2. AANDACHT EN CONTEMPLATIE VANDAAG
• Is voortdurende afleiding wenselijk?
• Is het een goed idee om onszelf aan bloot te stellen aan overdaad?
• Is het verstandig om onze aandacht te grabbel te gooien?
• Zijn er plekken en momenten die we willen vrijwaren van deze overdadige prikkeling? Klas? Les? Eettafel?
Nacht?,…
5. AANDACHT EN CONTEMPLATIE ALS ZIJNS KWALITEIT
5.1. AANDACHT EN CONTEMPLATIE ALS ZIJNSKWALTITEIT
• "Als slaap het hoogtepunt van lichamelijke ontspanning vertegenwoordigt, is diepe verveling het hoogtepunt van
mentale ontspanning. Een puur hectische rush levert niets nieuws op. Het reproduceert en versnelt enkel wat
al beschikbaar is."(Han)
• 1) Diepe verveling als lastige maar nuttige prikkel die ons in beweging brengt: voelen van diepere honger en drive
• 2) Ruimte laten voor leegte en onderbreking: contemplatie is de ruimte waarin de ruis van obsessieve
productiviteit verstilt en nieuwe gedachten geboren kunnen worden→ Verschil tussen “niet doen” en “niets te
doen hebben”
4
