SOCIALE PSYCHOLOGIE
1 INLEIDING
1 DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
• Een mens is niet gemaakt om alleen te leven!
o We kunnen niet zonder vrienden
o Wie we zijn ontstaat in interactie met andere mensen
• We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe te reageren in sociale situaties
o Anderen observeren, analyseren, hun gedrag analyseren is een fulltime activiteit
• Zie eveneens de belangstelling voor sociaalpsychologische thema’s in de media
o We zijn geobsedeerd door hoe mensen met elkaar omgaan
▪ Ook waarom wij tv zo leuk vinden: wie met wie optrekt, waarom relaties eindigen…
o de sociale context oefent een sterke invloed uit op het gedrag
• sociale psychologie draagt bij aan het oplossen van maatschappelijke problemen: vragen over haat&geweld,
conflict&wantrouwen, samenwerking, omgaan met verschillen…
2 SOCIALE PSYCHOLOGIE: DEFINITIE EN VERWANTE DISCIPLINES
• Psychologie: enkel wanneer we het innerlijk van de actoren begrijpen, kunnen we correcte
uitspraken doen over ‘wat mensen drijft’
o Psychologie: beïnvloeden en beïnvloedt worden
o Innerlijk: denkprocessen, affect en motivatie
• Sociale psychologie: gericht op het individu in de context van sociale relaties en situaties
DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE
Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten, gevoelens, motivaties en
gedragingen van mensen beïnvloed worden door de aanwezigheid van anderen en hoe wij zelf een invloed uitoefenen
op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen (Allport, 1985)
ONDERDELEN definitie:
• Wetenschappelijke studie: kennisverwerving & standaardisatie van kennis
o Vaak experimenten en vragenlijsten als basis
o Toetsing adhv systematische observatie, beschrijving en meting
o Experimenten: een vorm van onderzoek waarbij de onderzoeker controle heeft over de gebeurtenissen
en deelnemers volkomen toevallig aan condities worden toegewezen
➔ wetenschappelijk en systematisch
• Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen
o De manier waarop het individu de sociale wereld waarneemt, begrijpt en interpreteert
▪ = de subjectieve interpretatie!
o Cognitieve, affectieve en motivatiecomponenten
o Diverse vormen van gedrag worden bestudeerd in verschillende situaties waarvan wordt verondersteld
dat ze door dezelfde gedachten, gevoelens en motivaties worden aangestuurd (vb. vooroordelen)
• De aanwezigheid van anderen
o Benadrukt de sociale aard van het individu
1
,1. De sociale invloed van anderen op het individuele functioneren
▪ Heel breed!
▪ Bv ook interne individuele processen die toch betrekking hebben op anderen, zoals
vooroordelen: processen zijn intern MAAR is een directe aanleiding hoe we met andere
omgaan
2. Niet-sociale factoren kunnen ook een impact hebben op het individu
▪ hitte → agressiever: sociale aspect zit niet per se in de hitte MAAR mensen doe agressiever zijn
kunnen anderen pijn doen
3. De gedachten of gevoelens van personen over niet-sociale objecten
▪ Bv attitudes met betrekking tot voetbalschoenen van Adidas, deze worden beïnvloed door
sociale factoren → je gaat ze bv sneller kopen als Ronaldo ze draagt
DE KRACHT VAN DE SOCIALE SITUATIE
• Wij laten ons op continue wijze beïnvloeden door onze sociale omgeving
• De kracht van de reactie van anderen
o REAGAN – MONDALE DEBAT 1984
▪ Waarom is Raegan zo populair/positief?
o Je moet de beoordeling van Raegan meten
o Als de publieksreactie verdwijnt is de score van Raegan minder → de
publieksreactie is bepalend
o Obama vs. Rommey 22 oktober 2012
▪ Bij debatten moet het publiek zweren om stil te zijn, omdat de
publieksreacties een groot effect hebben op de mensen thuis
➔ toont aan dat we door anderen beïnvloed worden = sociale psychologie
o “Horses and Bayonets”
o Op bepaald moment meer dan 100.000 keer per minuut getweet
• THEODOR NEWCOMB
o De onderzoekers gingen na of de participatie aan hoger onderwijs onder studenten politiek
progressieve houdingen bevordert
o In de jaren 30 ging Newcomb, in het BENNINGTON COLLEGE (meisjescollege), elk jaar de
ideologische houdingen van studenten na
o Hoe langer de meisjes op school verbleven, hoe linkser ze werden (en dit ook na ze van school waren)
en steeds meer afwijken van het wereldbeeld van hun ouders (conservatief)
o De hogeschooljaren worden de beïnvloedbare jaren genoemd
▪ ze zijn vatbaar voor veranderingen in hun ideologische houdingen
o waarom? Al die typisch hoger onderwijs ervaringen (autonomie, problemen oplossen, vrijheid…)
bevorderen linkse houdingen, WANT zorgt voor een open geest en intellectuele nieuwsgierigheid
SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
Al de disciplines zijn complementair! Samen geven ze een vollediger inzicht
• SOCIOLOGIE
o = studie van groepsfactoren (bv. SES, nationaliteit, etnische achtergrond …)
o Interesse voor soortgelijke onderwerpen die meestal een groot maatschappelijk belang hebben
▪ MAAR sociale psychologie eerder op individueel niveau
▪ Bv sociologie: impact SES op stemmen, sociale psychologie: impact attitudes op stemmen
o Onderscheid obv onderzoeksmethoden
▪ Sociale psychologie maakt meer gebruik van experimenten
2
, o Multilevel analyses = analyse die effecten bepaalt van de verschillende hiërarchische niveaus op een
uitkomstvariabele, waarbij het individuele niveau het ondergeschikte niveau vormt en de groep,
organisatie of maatschappij het bovengeschikte niveau uitmaakt
▪ Nagaan of de effecten op individueel niveau mee bepaald worden door variabelen gemeten op
collectief niveau
▪ Scheidingslijn tussen de disciplines wordt dunner!
• PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
o = Studie van cross-situationele consistentie tussen individuen
▪ Consistentie: in verschillende situaties hetzelfde gedrag stellen
▪ Sociale psychologie: hoe situaties een impact hebben op personen, ondanks hun
verschillende persoonlijkheid
➔ belang voor cross-individuele consistentie binnen situaties
o Verschil: gerichtheid op individuele verschillen (=disposities) en situaties
o Beide disciplines proberen vanuit hun eigen perspectief dezelfde fenomenen te verklaren
▪ heeft in het verleden tot problemen geleid!
o Interactionisme = stroming met een dynamische wisselwerking tussen dispositie en situatie, waarbij
uitingen van disposities afhankelijk zijn van de situatie
▪ Zwakke situaties: beïnvloeden het gedrag slechts matig DUS disposities hebben een grotere
impact op gedrag
o Bv in een wachtzaal is er geen richting voor je gedrag: sociale mensen zullen rapper
praten dan introverten
▪ Sterke situaties: geven op een meer dringende wijze richting aan het gedrag DUS
persoonlijkheid speelt een kleinere rol
o In het auditorium moet het stil zijn, ook al ben je sociaal
• EXPERIMENT
o Sociologie: verschil tussen man en vrouw: man is altijd luider
o Sociale psychologie: iedereen even lawaaiiering maar hangt af van een bepaalde situatie
o Persoonlijkheidspsychologie: een persoon maakt hetzelfde lawaai voor elke situatie (een bepaalde
persoon is altijd stil/altijd luid)
o Realiteit: elke discipline bepaalt het, maar geen eenduidig antwoord!
ANDERE PSYCHOLOGISCHE DOMEINEN
• KLINISCHE PSYCHOLOGIE
o Het effect van verschillende therapieën voor reductie van vooroordelen bij antisociale personen
o proberen personen met psychische problemen of stoornissen te begrijpen en te behandelen
• PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE: constructie ve vragenlijst om mannen met sterke vooroordelen te
identificeren
• Sociologie
• COGNITIEVE PSYCHOLOGIE
o Manipuleer blootstelling aan een lid van een sociale categorie en registreer automatische gedachten
o bestudeert mentale processen die betrekking hebben op informatieverwerking, zoals leren, onthouden
en redeneren
• sociale cognitie: de interface tussen cognitieve en sociale psychologie
• Arbeids- en organisatiepsychologie: bestuderen van de mens in de relatie met zijn werk of organisatie
• SOCIALE PSYCHOLOGIE: manipuleer diverse soorten contact tussen allochtonen en autochtonen en
registreer het effect op vooroordelen
3
, Sociologie Stellen jongens meer pestgedrag dan meisjes?
Persoonlijkheidspsychologie Wat zijn kenmerken van personen die pesten?
Klinische psychologie Welke therapie helpt om pestgedrag te reduceren?
Cognitieve psychologie Worden stimuli met betrekking tot lijden geassocieerd met woorden
gerelateerd aan pesten?
Arbeids- en organisatiepsychologie Welke maatregelen kunnen organisaties treffen tegen pestgedrag?
Sociale psychologie Welke situaties faciliteren en reduceren pestgedrag?
VOORBEELD: onderzoeksvraag ivm pestgedrag
SOCIALE PSYCHOLOGIE EN MENSENKENNIS
• Mensenkennis is niet op een empirische toetsing berust
o Mensenkennis kan dus juist of fout zijn
• Terugblikvertekening = de neiging om de voorspelbaarheid van een bepaalde uitkomst te overdrijven, nadat
deze uitkomst optrad
o = een vertekening in de sociale perceptie
• EXPERIMENT
o Als je kinderen beloont voor iets wat ze graag doen, dan zullen ze die activiteit naderhand minder
uitvoeren → je moet intrinsiek gemotiveerd zijn
o Het herhaaldelijk zien van een persoon, een schilderij, een gebouw zal je waardering ervoor verhogen
3 DE GESCHIEDENIS VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE
• Pas sinds begin 20e eeuw gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek
• Eerste laboratorium voor experimentele psychologie werd pas in 1879 in Leipzig opgericht door Wilhelm
Wundt
DE BEGINJAREN VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (1880 -1935)
Sociologisch perspectief uitbreiden naar het individu
• Gustave Le Bon (1895) ‘Psychologie des Foules’
o Bestudeerde massageweld in de late 19de eeuw
o De eerste sociaalpsychologische bijdrage: massageweld (sociologisch fenomeen) wordt gerelateerd
aan psychologische principes (processen binnen het individu)
o De massa geeft het individu het gevoel van anonimiteit, waardoor dit individu elk gevoel van
verantwoordelijkheid verliest
• Norman Triplett
o Eerste sociaalpsychologisch onderzoeksartikel: fietsers hadden de neiging om sneller te fietsen in
het bijzijn van anderen
o Ontwierp een competitiemachine
▪ een soort vismolen waarbij deelnemers aan een wieltje dienden te draaien, waardoor een
touw opgewonden werd
▪ kinderen draaien sneller aan het wieltje als er een ander kind is dan alleen
• Enkele eerste onderzoeken die echter geen coherent programma vormen
o Bv Max Ringelmann (1880)
▪ = echte eerste sociaal psychologisch onderzoek
▪ Vergelijking van groepsprestaties met individuele prestaties
▪ In groep presteert men minder dan alleen
4
1 INLEIDING
1 DE MENS IS EEN SOCIAAL DIER
• Een mens is niet gemaakt om alleen te leven!
o We kunnen niet zonder vrienden
o Wie we zijn ontstaat in interactie met andere mensen
• We zijn verzot op nadenken over onszelf en anderen en over hoe te reageren in sociale situaties
o Anderen observeren, analyseren, hun gedrag analyseren is een fulltime activiteit
• Zie eveneens de belangstelling voor sociaalpsychologische thema’s in de media
o We zijn geobsedeerd door hoe mensen met elkaar omgaan
▪ Ook waarom wij tv zo leuk vinden: wie met wie optrekt, waarom relaties eindigen…
o de sociale context oefent een sterke invloed uit op het gedrag
• sociale psychologie draagt bij aan het oplossen van maatschappelijke problemen: vragen over haat&geweld,
conflict&wantrouwen, samenwerking, omgaan met verschillen…
2 SOCIALE PSYCHOLOGIE: DEFINITIE EN VERWANTE DISCIPLINES
• Psychologie: enkel wanneer we het innerlijk van de actoren begrijpen, kunnen we correcte
uitspraken doen over ‘wat mensen drijft’
o Psychologie: beïnvloeden en beïnvloedt worden
o Innerlijk: denkprocessen, affect en motivatie
• Sociale psychologie: gericht op het individu in de context van sociale relaties en situaties
DEFINITIE VAN SOCIALE PSYCHOLOGIE
Sociale psychologie is de wetenschappelijke studie naar de wijze waarop gedachten, gevoelens, motivaties en
gedragingen van mensen beïnvloed worden door de aanwezigheid van anderen en hoe wij zelf een invloed uitoefenen
op hoe andere personen denken, voelen en zich gedragen (Allport, 1985)
ONDERDELEN definitie:
• Wetenschappelijke studie: kennisverwerving & standaardisatie van kennis
o Vaak experimenten en vragenlijsten als basis
o Toetsing adhv systematische observatie, beschrijving en meting
o Experimenten: een vorm van onderzoek waarbij de onderzoeker controle heeft over de gebeurtenissen
en deelnemers volkomen toevallig aan condities worden toegewezen
➔ wetenschappelijk en systematisch
• Gedachten, gevoelens, motivaties en gedragingen
o De manier waarop het individu de sociale wereld waarneemt, begrijpt en interpreteert
▪ = de subjectieve interpretatie!
o Cognitieve, affectieve en motivatiecomponenten
o Diverse vormen van gedrag worden bestudeerd in verschillende situaties waarvan wordt verondersteld
dat ze door dezelfde gedachten, gevoelens en motivaties worden aangestuurd (vb. vooroordelen)
• De aanwezigheid van anderen
o Benadrukt de sociale aard van het individu
1
,1. De sociale invloed van anderen op het individuele functioneren
▪ Heel breed!
▪ Bv ook interne individuele processen die toch betrekking hebben op anderen, zoals
vooroordelen: processen zijn intern MAAR is een directe aanleiding hoe we met andere
omgaan
2. Niet-sociale factoren kunnen ook een impact hebben op het individu
▪ hitte → agressiever: sociale aspect zit niet per se in de hitte MAAR mensen doe agressiever zijn
kunnen anderen pijn doen
3. De gedachten of gevoelens van personen over niet-sociale objecten
▪ Bv attitudes met betrekking tot voetbalschoenen van Adidas, deze worden beïnvloed door
sociale factoren → je gaat ze bv sneller kopen als Ronaldo ze draagt
DE KRACHT VAN DE SOCIALE SITUATIE
• Wij laten ons op continue wijze beïnvloeden door onze sociale omgeving
• De kracht van de reactie van anderen
o REAGAN – MONDALE DEBAT 1984
▪ Waarom is Raegan zo populair/positief?
o Je moet de beoordeling van Raegan meten
o Als de publieksreactie verdwijnt is de score van Raegan minder → de
publieksreactie is bepalend
o Obama vs. Rommey 22 oktober 2012
▪ Bij debatten moet het publiek zweren om stil te zijn, omdat de
publieksreacties een groot effect hebben op de mensen thuis
➔ toont aan dat we door anderen beïnvloed worden = sociale psychologie
o “Horses and Bayonets”
o Op bepaald moment meer dan 100.000 keer per minuut getweet
• THEODOR NEWCOMB
o De onderzoekers gingen na of de participatie aan hoger onderwijs onder studenten politiek
progressieve houdingen bevordert
o In de jaren 30 ging Newcomb, in het BENNINGTON COLLEGE (meisjescollege), elk jaar de
ideologische houdingen van studenten na
o Hoe langer de meisjes op school verbleven, hoe linkser ze werden (en dit ook na ze van school waren)
en steeds meer afwijken van het wereldbeeld van hun ouders (conservatief)
o De hogeschooljaren worden de beïnvloedbare jaren genoemd
▪ ze zijn vatbaar voor veranderingen in hun ideologische houdingen
o waarom? Al die typisch hoger onderwijs ervaringen (autonomie, problemen oplossen, vrijheid…)
bevorderen linkse houdingen, WANT zorgt voor een open geest en intellectuele nieuwsgierigheid
SOCIALE PSYCHOLOGIE EN VERWANTE DISCIPLINES
Al de disciplines zijn complementair! Samen geven ze een vollediger inzicht
• SOCIOLOGIE
o = studie van groepsfactoren (bv. SES, nationaliteit, etnische achtergrond …)
o Interesse voor soortgelijke onderwerpen die meestal een groot maatschappelijk belang hebben
▪ MAAR sociale psychologie eerder op individueel niveau
▪ Bv sociologie: impact SES op stemmen, sociale psychologie: impact attitudes op stemmen
o Onderscheid obv onderzoeksmethoden
▪ Sociale psychologie maakt meer gebruik van experimenten
2
, o Multilevel analyses = analyse die effecten bepaalt van de verschillende hiërarchische niveaus op een
uitkomstvariabele, waarbij het individuele niveau het ondergeschikte niveau vormt en de groep,
organisatie of maatschappij het bovengeschikte niveau uitmaakt
▪ Nagaan of de effecten op individueel niveau mee bepaald worden door variabelen gemeten op
collectief niveau
▪ Scheidingslijn tussen de disciplines wordt dunner!
• PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE
o = Studie van cross-situationele consistentie tussen individuen
▪ Consistentie: in verschillende situaties hetzelfde gedrag stellen
▪ Sociale psychologie: hoe situaties een impact hebben op personen, ondanks hun
verschillende persoonlijkheid
➔ belang voor cross-individuele consistentie binnen situaties
o Verschil: gerichtheid op individuele verschillen (=disposities) en situaties
o Beide disciplines proberen vanuit hun eigen perspectief dezelfde fenomenen te verklaren
▪ heeft in het verleden tot problemen geleid!
o Interactionisme = stroming met een dynamische wisselwerking tussen dispositie en situatie, waarbij
uitingen van disposities afhankelijk zijn van de situatie
▪ Zwakke situaties: beïnvloeden het gedrag slechts matig DUS disposities hebben een grotere
impact op gedrag
o Bv in een wachtzaal is er geen richting voor je gedrag: sociale mensen zullen rapper
praten dan introverten
▪ Sterke situaties: geven op een meer dringende wijze richting aan het gedrag DUS
persoonlijkheid speelt een kleinere rol
o In het auditorium moet het stil zijn, ook al ben je sociaal
• EXPERIMENT
o Sociologie: verschil tussen man en vrouw: man is altijd luider
o Sociale psychologie: iedereen even lawaaiiering maar hangt af van een bepaalde situatie
o Persoonlijkheidspsychologie: een persoon maakt hetzelfde lawaai voor elke situatie (een bepaalde
persoon is altijd stil/altijd luid)
o Realiteit: elke discipline bepaalt het, maar geen eenduidig antwoord!
ANDERE PSYCHOLOGISCHE DOMEINEN
• KLINISCHE PSYCHOLOGIE
o Het effect van verschillende therapieën voor reductie van vooroordelen bij antisociale personen
o proberen personen met psychische problemen of stoornissen te begrijpen en te behandelen
• PERSOONLIJKHEIDSPSYCHOLOGIE: constructie ve vragenlijst om mannen met sterke vooroordelen te
identificeren
• Sociologie
• COGNITIEVE PSYCHOLOGIE
o Manipuleer blootstelling aan een lid van een sociale categorie en registreer automatische gedachten
o bestudeert mentale processen die betrekking hebben op informatieverwerking, zoals leren, onthouden
en redeneren
• sociale cognitie: de interface tussen cognitieve en sociale psychologie
• Arbeids- en organisatiepsychologie: bestuderen van de mens in de relatie met zijn werk of organisatie
• SOCIALE PSYCHOLOGIE: manipuleer diverse soorten contact tussen allochtonen en autochtonen en
registreer het effect op vooroordelen
3
, Sociologie Stellen jongens meer pestgedrag dan meisjes?
Persoonlijkheidspsychologie Wat zijn kenmerken van personen die pesten?
Klinische psychologie Welke therapie helpt om pestgedrag te reduceren?
Cognitieve psychologie Worden stimuli met betrekking tot lijden geassocieerd met woorden
gerelateerd aan pesten?
Arbeids- en organisatiepsychologie Welke maatregelen kunnen organisaties treffen tegen pestgedrag?
Sociale psychologie Welke situaties faciliteren en reduceren pestgedrag?
VOORBEELD: onderzoeksvraag ivm pestgedrag
SOCIALE PSYCHOLOGIE EN MENSENKENNIS
• Mensenkennis is niet op een empirische toetsing berust
o Mensenkennis kan dus juist of fout zijn
• Terugblikvertekening = de neiging om de voorspelbaarheid van een bepaalde uitkomst te overdrijven, nadat
deze uitkomst optrad
o = een vertekening in de sociale perceptie
• EXPERIMENT
o Als je kinderen beloont voor iets wat ze graag doen, dan zullen ze die activiteit naderhand minder
uitvoeren → je moet intrinsiek gemotiveerd zijn
o Het herhaaldelijk zien van een persoon, een schilderij, een gebouw zal je waardering ervoor verhogen
3 DE GESCHIEDENIS VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE
• Pas sinds begin 20e eeuw gestructureerd sociaalpsychologisch onderzoek
• Eerste laboratorium voor experimentele psychologie werd pas in 1879 in Leipzig opgericht door Wilhelm
Wundt
DE BEGINJAREN VAN DE SOCIALE PSYCHOLOGIE (1880 -1935)
Sociologisch perspectief uitbreiden naar het individu
• Gustave Le Bon (1895) ‘Psychologie des Foules’
o Bestudeerde massageweld in de late 19de eeuw
o De eerste sociaalpsychologische bijdrage: massageweld (sociologisch fenomeen) wordt gerelateerd
aan psychologische principes (processen binnen het individu)
o De massa geeft het individu het gevoel van anonimiteit, waardoor dit individu elk gevoel van
verantwoordelijkheid verliest
• Norman Triplett
o Eerste sociaalpsychologisch onderzoeksartikel: fietsers hadden de neiging om sneller te fietsen in
het bijzijn van anderen
o Ontwierp een competitiemachine
▪ een soort vismolen waarbij deelnemers aan een wieltje dienden te draaien, waardoor een
touw opgewonden werd
▪ kinderen draaien sneller aan het wieltje als er een ander kind is dan alleen
• Enkele eerste onderzoeken die echter geen coherent programma vormen
o Bv Max Ringelmann (1880)
▪ = echte eerste sociaal psychologisch onderzoek
▪ Vergelijking van groepsprestaties met individuele prestaties
▪ In groep presteert men minder dan alleen
4
