Staatsrecht
Examen: schriftelijk uit 2 delen
• 10 punten: open vragen (altijd casus over grondrechtenbescherming)
• 10 punten: 20 meerkeuzevragen
→ Hogere cesuur
Inleiding
Recht = “rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare
normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving”
- Essentie van recht = creëert orde: niet het recht van de sterkste, maar de sterkte van
het recht
- Vertoont onderlinge samenhang: systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden
- Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband
- Recht – maatschappij
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht
Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Publiekrecht: beheerste de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere
(rechts)personen en overheden onderling
• Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht…
→ MAAR onderscheid niet altijd even duidelijk
Wat is staatsrecht, wat gaan we zien?
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de
staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en
die tot de burgers
Constitutioneel recht = grondwettelijk recht
,Deel I: krachtlijnen
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
1. De Belgische Staat
1.1. Het ontstaan van België
2 soorten om als staat te ontstaan:
• Oorspronkelijk ontstaan (vroeger: terra nullius = niemandsland)
→ Vandaag niet meer mogelijk; elk deel van de wereld behoort tot een land (behalve
de Zuidpool, maar daar blijft iedereen vanaf)
• Afgeleid ontstaan
- Dekolonisatie (achterhaald)
Vb. Congo was een kolonie van België tot 1960
- Secessie
= afsplitsing van het bestaande land en inrichting van een onafhankelijke
overheid
Vb. Catalonië heeft zich proberen afsplitsen van Spanje
- Dismembratio
= uiteenvallen van een staat in verschillende staten
Vb. Tsjechoslowakije is uiteengevallen in Tsjechië en Slowakije
- Fusie (<->dismembratio)
= samensmelten tot één staat
Verschil dismembratio en secessie: bij dismembratio valt een bestaande staat uiteen in 2
nieuwe staten, terwijl bij secessie er zich een stukje afsplitst maar de oude staat blijft
bestaan zoals voordien
Het ontstaan van België
België is ontstaan door secessie → Wij hebben ons afgesplitst van het Verenigd Koninkrijk
der Nederlanden
• Congres van Wenen (1814)
= de 4 landen (Pruisen, Oostenrijk, VK en Rusland) die Napoléon hebben verslaan
komen samen
Het doel: ervoor zorgen dat Frankrijk niet opnieuw een oorlog zou starten
→ Frankrijk omringen door bufferstaten (voldoende sterke landen)
→ Boven Frankrijk: vorstendom Nederland was niet sterk genoeg dus hebben ze een
stuk van Frankrijk afgesneden en daarbij gevoegd = nieuw land → Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden als nieuwe bufferstaat
• Verenigd Koninkrijk der Nederlanden officieel nieuwe staat met Grondwet o.l.v.
Koning Willem (absolutistische vorst) (1815)
, • Zuidelijke provincies snel ontevreden
- Economische tegenstellingen tussen noord en zuid
→ Noorden: handelsgericht / Zuiden: industriegericht
- Politieke ondervertegenwoordiging in het Zuiden
- Inmenging in Kerk (katholieke Zuiden) door Koning Willem (was protestants in
het Noorden) … (onderwijs)
- Beknotting persvrijheid
- Toen reeds: taalconflict
→ Koning Willem wou Nederlands doorvoeren, maar in het Zuiden werd
grotendeels Frans gesproken (bepaalde delen wel Vlaams)
→ Al die spanningen hebben geleid tot het ‘Monsterverbond’ (1827-1828)
= katholieken en liberalen willen zich afzetten tegen Koning Willem
- Culminatie van spanningen…
→ Stomme van Portici (opera): er wordt in het Frans gezongen over
onafhankelijkheid
→ Heeft geleid tot een revolutie
- Al deze spanningen leiden tot een ‘voorlopig bewind’
= zij moesten een Grondwet opstellen
→ Leidt tot onafhankelijkheid op 4 oktober 1830
Waarom zien we nog zoveel elementen van vroeger in onze huidige Grondwet?
• Belgische Grondwet enorm vertrouwen in het parlement en veel wantrouwen in de
uitvoerende macht (omdat Koning Willem zijn macht enorm heeft misbruikt)
• Voor die tijd: enorme catalogus aan vooruitstrevende grondrechten, omdat ze al
hebben gezien wat er zou gebeuren als er geen respect was voor die grondrechten
Maar toen ze in 1830 België als onafhankelijke staat hebben uitgeroepen was dat vooral
politiek onderbouwd en niet zozeer juridisch…
Nu moet je aan enkele juridische voorwaarden voldoen, vooraleer je als staat kan
worden uitgeroepen
, 1.2. België als staat
4 voorwaarden volgen uit artikel 1 van het Verdrag van Montevideo (1933)
- Permanente bevolking
- Afgebakend grondgebied
- Effectieve overheid
- Onafhankelijkheid
→ Een staat is een rechtssubject die dus aan enkele specifieke kenmerken/voorwaarden moet voldoen
1.2.1. België heeft een permanente bevolking
Een vaste groep mensen die zich onderwerpt aan het gezag van het land waarmee ze zich
verbonden voelen
→ Of ze naast de nationaliteit van de staat ook op andere wijzen met elkaar verbonden zijn
(door taal, grondgebied, cultuur, godsdienst of geschiedenis) heeft geen belang
Mensen kunnen dus de nationaliteit van staat delen, ook al verschillen ze op andere
vlakken van elkaar
Een staat kan ook gezag uitoefenen over personen die niet zijn nationaliteit hebben,
als ze zich op zijn grondgebied bevinden
(1 januari 2025: 11.825.551 inwoners)
1.2.2. België heeft een afgebakend grondgebied
Het afgebakend territoriaal grondgebied voor België werd vastgelegd in het Verdrag van
Maastricht (1843) → Deze gezagsuitoefening is exclusief
OPGELET: dit is veranderlijk en de grenzen kunnen ook wijzigen (maar dit moet via wet)
Vb. er was een rivier tussen Nederland en België en dat volgde de grens, die rivier is op een bepaald moment rechtgetrokken
Juridische grens komt niet meer overeen met de natuurlijke grens
Enkele kinderen hebben verboden dingen gedaan (vuurwerk afsteken etc.) op de stukjes over de grens (rivier)
Moeilijkheid: Nederlandse politie had geen bevoegdheid om op te treden op Belgisch grondgebied
Gevolg: verdrag tussen Nederland en België om die juridische grens terug op te trekken met de natuurlijke grens
Dit was de laatste keer dat onze grens werd gewijzigd
1.2.3. België heeft een effectieve overheid
Gezagsorgaan dat de basistaken (klassieke functies) van een overheid kan vervullen:
- Wetgeving uitvaardigen (WM)
- Wetgeving toepassen (UM)
- Rechtspreken (RM)
- Bevolking veilig houden
→ Tijdelijke onderbrekingen van het effectief gezag betekenen op zich niet dat de
kwalificatie van staat opnieuw verloren gaat!
Examen: schriftelijk uit 2 delen
• 10 punten: open vragen (altijd casus over grondrechtenbescherming)
• 10 punten: 20 meerkeuzevragen
→ Hogere cesuur
Inleiding
Recht = “rationeel opgebouwd geheel van door de overheid uitgevaardigde en via sancties afdwingbare
normen die dienen tot organisatie, handhaving of herstel van de orde in de samenleving”
- Essentie van recht = creëert orde: niet het recht van de sterkste, maar de sterkte van
het recht
- Vertoont onderlinge samenhang: systeem met een eigen begrippenkader,
onderliggende basiswaarden
- Kan worden afgedwongen ≠ moraal, godsdienstige regels, afspraken binnen
familieverband
- Recht – maatschappij
Summa divisio publiekrecht – privaatrecht
Privaatrecht: beheerst de situatie van en de relaties tussen particuliere (rechts)personen
Publiekrecht: beheerste de situatie van en de relaties tussen overheid en particuliere
(rechts)personen en overheden onderling
• Staatsrecht, bestuursrecht, belastingrecht, mensenrechtenrecht, strafrecht…
→ MAAR onderscheid niet altijd even duidelijk
Wat is staatsrecht, wat gaan we zien?
Staatsrecht is het recht dat betrekking heeft op de rol en structuur van de organen van de
staat, de instelling en functionering ervan, hun bevoegdheden, hun verhouding tot elkaar en
die tot de burgers
Constitutioneel recht = grondwettelijk recht
,Deel I: krachtlijnen
België is een (grondwettelijke) meergelaagde, democratische rechtsstaat in Europa
1. De Belgische Staat
1.1. Het ontstaan van België
2 soorten om als staat te ontstaan:
• Oorspronkelijk ontstaan (vroeger: terra nullius = niemandsland)
→ Vandaag niet meer mogelijk; elk deel van de wereld behoort tot een land (behalve
de Zuidpool, maar daar blijft iedereen vanaf)
• Afgeleid ontstaan
- Dekolonisatie (achterhaald)
Vb. Congo was een kolonie van België tot 1960
- Secessie
= afsplitsing van het bestaande land en inrichting van een onafhankelijke
overheid
Vb. Catalonië heeft zich proberen afsplitsen van Spanje
- Dismembratio
= uiteenvallen van een staat in verschillende staten
Vb. Tsjechoslowakije is uiteengevallen in Tsjechië en Slowakije
- Fusie (<->dismembratio)
= samensmelten tot één staat
Verschil dismembratio en secessie: bij dismembratio valt een bestaande staat uiteen in 2
nieuwe staten, terwijl bij secessie er zich een stukje afsplitst maar de oude staat blijft
bestaan zoals voordien
Het ontstaan van België
België is ontstaan door secessie → Wij hebben ons afgesplitst van het Verenigd Koninkrijk
der Nederlanden
• Congres van Wenen (1814)
= de 4 landen (Pruisen, Oostenrijk, VK en Rusland) die Napoléon hebben verslaan
komen samen
Het doel: ervoor zorgen dat Frankrijk niet opnieuw een oorlog zou starten
→ Frankrijk omringen door bufferstaten (voldoende sterke landen)
→ Boven Frankrijk: vorstendom Nederland was niet sterk genoeg dus hebben ze een
stuk van Frankrijk afgesneden en daarbij gevoegd = nieuw land → Verenigd
Koninkrijk der Nederlanden als nieuwe bufferstaat
• Verenigd Koninkrijk der Nederlanden officieel nieuwe staat met Grondwet o.l.v.
Koning Willem (absolutistische vorst) (1815)
, • Zuidelijke provincies snel ontevreden
- Economische tegenstellingen tussen noord en zuid
→ Noorden: handelsgericht / Zuiden: industriegericht
- Politieke ondervertegenwoordiging in het Zuiden
- Inmenging in Kerk (katholieke Zuiden) door Koning Willem (was protestants in
het Noorden) … (onderwijs)
- Beknotting persvrijheid
- Toen reeds: taalconflict
→ Koning Willem wou Nederlands doorvoeren, maar in het Zuiden werd
grotendeels Frans gesproken (bepaalde delen wel Vlaams)
→ Al die spanningen hebben geleid tot het ‘Monsterverbond’ (1827-1828)
= katholieken en liberalen willen zich afzetten tegen Koning Willem
- Culminatie van spanningen…
→ Stomme van Portici (opera): er wordt in het Frans gezongen over
onafhankelijkheid
→ Heeft geleid tot een revolutie
- Al deze spanningen leiden tot een ‘voorlopig bewind’
= zij moesten een Grondwet opstellen
→ Leidt tot onafhankelijkheid op 4 oktober 1830
Waarom zien we nog zoveel elementen van vroeger in onze huidige Grondwet?
• Belgische Grondwet enorm vertrouwen in het parlement en veel wantrouwen in de
uitvoerende macht (omdat Koning Willem zijn macht enorm heeft misbruikt)
• Voor die tijd: enorme catalogus aan vooruitstrevende grondrechten, omdat ze al
hebben gezien wat er zou gebeuren als er geen respect was voor die grondrechten
Maar toen ze in 1830 België als onafhankelijke staat hebben uitgeroepen was dat vooral
politiek onderbouwd en niet zozeer juridisch…
Nu moet je aan enkele juridische voorwaarden voldoen, vooraleer je als staat kan
worden uitgeroepen
, 1.2. België als staat
4 voorwaarden volgen uit artikel 1 van het Verdrag van Montevideo (1933)
- Permanente bevolking
- Afgebakend grondgebied
- Effectieve overheid
- Onafhankelijkheid
→ Een staat is een rechtssubject die dus aan enkele specifieke kenmerken/voorwaarden moet voldoen
1.2.1. België heeft een permanente bevolking
Een vaste groep mensen die zich onderwerpt aan het gezag van het land waarmee ze zich
verbonden voelen
→ Of ze naast de nationaliteit van de staat ook op andere wijzen met elkaar verbonden zijn
(door taal, grondgebied, cultuur, godsdienst of geschiedenis) heeft geen belang
Mensen kunnen dus de nationaliteit van staat delen, ook al verschillen ze op andere
vlakken van elkaar
Een staat kan ook gezag uitoefenen over personen die niet zijn nationaliteit hebben,
als ze zich op zijn grondgebied bevinden
(1 januari 2025: 11.825.551 inwoners)
1.2.2. België heeft een afgebakend grondgebied
Het afgebakend territoriaal grondgebied voor België werd vastgelegd in het Verdrag van
Maastricht (1843) → Deze gezagsuitoefening is exclusief
OPGELET: dit is veranderlijk en de grenzen kunnen ook wijzigen (maar dit moet via wet)
Vb. er was een rivier tussen Nederland en België en dat volgde de grens, die rivier is op een bepaald moment rechtgetrokken
Juridische grens komt niet meer overeen met de natuurlijke grens
Enkele kinderen hebben verboden dingen gedaan (vuurwerk afsteken etc.) op de stukjes over de grens (rivier)
Moeilijkheid: Nederlandse politie had geen bevoegdheid om op te treden op Belgisch grondgebied
Gevolg: verdrag tussen Nederland en België om die juridische grens terug op te trekken met de natuurlijke grens
Dit was de laatste keer dat onze grens werd gewijzigd
1.2.3. België heeft een effectieve overheid
Gezagsorgaan dat de basistaken (klassieke functies) van een overheid kan vervullen:
- Wetgeving uitvaardigen (WM)
- Wetgeving toepassen (UM)
- Rechtspreken (RM)
- Bevolking veilig houden
→ Tijdelijke onderbrekingen van het effectief gezag betekenen op zich niet dat de
kwalificatie van staat opnieuw verloren gaat!
